28. medhāyuḥkāmīyarasāyanam

Larger type: Suśrutasaṃhitā · indented: Ḍalhaṇa's Nibandhasaṅgraha
athāto medhāyuṣkāmīyaṃ 1 rasāyanacikitsitaṃ 2 vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
medhā sarvato'vyāhatā sūkṣmatamā pragāḍhā buddhiḥ śrutadhāriṇī||1-2||
medhāyuḥkāmaḥ śvetāvalgujaphalānyātapapariśuṣkāṇyādāya sūkṣmacūrṇāni kṛtvā guḍena sahāloḍya snehakumbhe saptarātraṃ dhānyarāśau nidadhyāt, saptarātrāduddhṛtya hṛtadoṣasya yathābalaṃ piṇḍaṃ prayacchedanudite sūrye, uṣṇodakaṃ cānupibet; bhallātakavidhānavaccāgārapraveśaḥ, jīrṇauṣadhaścāparāhṇe himābhiradbhiḥ pariṣiktagātraḥ śālīnāṃ ṣaṣṭikānāṃ ca payasā śarkarāmadhureṇaudanamaśnīyāt; evaṃ ṣaṇmāsānupayujya vigatapāpmā balavarṇopetaḥ śrutanigādī smṛtimānarogo varṣaśatāyurbhavati | kuṣṭhinaṃ pāṇḍurogiṇamudariṇaṃ vā kṛṣṇāyā gormūtreṇāloḍyārdhapalikaṃ piṇḍaṃ vigatalauhitye savitari pāyayet, parāhṇe cālavaṇenāmalakayūṣeṇa sarpiṣmantamodanamaśnīyāt, evaṃ māsamupayujya smṛtimānarogo varṣaśatāyurbhavati | eṣa evopayogaścitrakamūlānāṃ rajanyāśca; citrakamūle viśeṣo dvipalikaṃ piṇḍaṃ paraṃ pramāṇaṃ, śeṣaṃ pūrvavat ||3|| hṛtadoṣa eva pratisaṃsṛṣṭabhakto yathākramamāgāraṃ praviśya maṇḍūkaparṇīsvarasamādāya sahasrasampātābhihutaṃ kṛtvā yathābalaṃ payasā''loḍya pibet payo'nupānaṃ vā, tasyāṃ jīrṇāyāṃ yavānnaṃ payasopayuñjīta; tilairvā saha bhakṣayettrīn māsān payo'nupānaṃ, jīrṇe payaḥ sarpirodana ityāhāraḥ; evamupayuñjāno brahmavarcasī śrutanigādī bhavati varṣaśatamāyuravāpnoti | trirātropoṣitaśca trirātramenāṃ bhakṣayet, trirātrādūrdhvaṃ payaḥ sarpiriti copayuñjīta | bilvamātraṃ piṇḍaṃ vā payasā''loḍya pibet, evaṃ dvādaśarātramupayujya medhāvī varṣaśatāyurbhavati ||4||
avalgujā bākucī, sā'pi śvetā 3 gṛhyate| kṛṣṇāyā bākucyāḥ, tena kṛṣṇāvalgujaphalānāṃ piṇḍaṃ gomūtreṇa pāyayet| ‘kṛṣṇāyāḥ pippalyā’ iti jejjaṭaḥ, tannecchati gayī| citrakasya dvipalaprayogaḥ paraṃ pramāṇaṃ, citrakasya dvipalaprayoga iti etena rajanyā mānasyānuktatvāt pūrvavat palikaṃ piṇḍaṃ pāyayediti gamyate| citrako'tra kṛṣṇapuṣpo grāhyaḥ| maṇḍūkaparṇyāḥ samūlapuṣpāyāstilaiḥ saha bhakṣaṇaṃ, bhakṣaṇakāla eva payo'nupānamupayuñjīteti sambandhaḥ| brahmavarcasī tejasvītyarthaḥ| enāṃ brāhmīṃ, bilvamātraṃ piṇḍamiti tatkalkapiṇḍo vā payasā peyaḥ||3-4||
hṛtadoṣa evāgāraṃ praviśya pratisaṃsṛṣṭabhakto brāhmīsvarasamādāya sahasrasampātābhihutaṃ kṛtvā yathābalamupayuñjīta, jīrṇauṣadhaścāparāhṇe yavāgūmalavaṇāṃ pibet, kṣīrasātmyo vā payasā bhuñjīta, evaṃ saptarātramupayujya brahmavarcasī medhāvī bhavati, dvitīyaṃ saptarātramupayujya granthamīpsitamutpādayati naṣṭaṃ cāsya prādurbhavati, tṛtīyaṃ saptarātramupayujya dviruccāritaṃ śatamapyavadhārayati, evamekaviṃśatirātramupayujyālakṣmīrapakrāmati; mūrtimatī cainaṃ vāgdevyanupraviśati, sarvāścainaṃ śrutaya upatiṣṭhanti, śrutadharaḥ pañcavarṣaśatāyurbhavati ||5|| brāhmīsvarasaprasthadvaye ghṛtaprasthaṃ viḍaṅgataṇḍulānāṃ kuḍavaṃ dve dve pale vacāmṛtayordvādaśa harītakyāmalakabibhītakāni ślakṣṇapiṣṭānyāvāpyaikadhyaṃ sādhayitvā svanuguptaṃ nidadhyāt, tataḥ pūrvavidhānena mātrāṃ yathābalamupayuñjīta, jīrṇe payaḥ sarpirodana ityāhāraḥ, pūrvavaccātra parīhāraḥ, etenordhvamadhastiryak kṛmayo niṣkrāmanti, alakṣmīrapakrāmati, puṣkaravarṇaḥ sthiravayāḥ śrutanigādī trivarṣaśatāyurbhavati; etadeva kuṣṭhaviṣamajvarāpasmāronmādaviṣabhūtagraheṣvanyeṣu ca mahāvyādhiṣu saṃśodhanamādiśanti ||6||
pūrvavidhāneneti 4 tena hṛtadoṣādiḥ 5 sarvarasāyanāṅgo vidhiratidiṣṭaḥ| pūrvavaccātra parīhāra iti sāmānyarasāyanokto'pi, brāhmīrasāyane varjyasyānuktatvāt| puṣkaravarṇa iti puṣkaraṃ padmavarāṭakam| śrutanigādī śrutagrahaṇaśaktimān bhavatītyarthaḥ||5-6||
hṛtadoṣa evāgāraṃ praviśya haimavatyā vacāyāḥ piṇḍamāmalakamātramabhihutaṃ payasā''loḍya pibet, jīrṇe payaḥ sarpirodana ityāhāraḥ, evaṃ dvādaśarātra mupayuñjīta, tato'sya śrotraṃ vivriyate, dvirabhyāsāt smṛtimān bhavati, trirabhyāsācchrutamādatte, caturdvādaśarātramupayujya sarvaṃ tarati kilbiṣaṃ, tārkṣyadarśanamutpadyate, śatāyuśca bhavati | dve dve pale ita rasyā vacāyā niṣkvāthya pibet payasā, samānaṃ bhojanaṃ, samāḥ pūrveṇāśiṣaśca ||7|| vacāśatapākaṃ vā sarpirdroṇamupayujya pañcavarṣaśatāyurbhavati, galagaṇḍāpacīślīpadasvarabhedāṃścāpahantīti ||8||
haimavatyā vacāyāḥ śvetavacāyā ityarthaḥ| abhihutamityatra kṛtvetyadhyāhārāt homaṃ kṛtvetyarthaḥ| gayī tu ‘payasā''loḍya pibet’ ityatra ‘sarpiṣā''loḍya pibet’ iti paṭhati| tacca sarpirbrāhmīsvarasasādhitaṃ pūrvoktameveti vyākhyāti| itarasyā vacāyā iti aruṇāyāṃ ityarthaḥ| payasā niṣkvāthyeti kṣīrapākavidhinā||7-8||
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi āyuṣkāmarasāyanam | mantrauṣadhasamāyuktaṃ saṃvatsaraphalapradam ||9|| bilvasya cūrṇaṃ puṣye tu hutaṃ vārān sahasraśaḥ | śrīsūktena naraḥ kalye sasuvarṇaṃ dine dine ||10|| sarpirmadhuyutaṃ lihyādalakṣmīnāśanaṃ param | tvacaṃ vihāya bilvasya mūlakvāthaṃ dine dine ||11|| prāśnīyāt payasā sārdhaṃ snātvā hutvā samāhitaḥ | daśasāhasramāyuṣyaṃ smṛtaṃ yuktarathaṃ bhavet ||12|| hutvā bisānāṃ kvāthaṃ tu madhulājaiśca saṃyutam | amoghaṃ śatasāhasraṃ yuktaṃ yuktarathaṃ smṛtam ||13||
śrīsūktamatharvavedoktaṃ “hiraṇyavarṇāṃ hariṇīṃ suvarṇarajatasrajāṃ” ityādikam| kalye prabhāte| daśasahasrāṇi hūyante yatra taddaśasāhasram| āyuṣyam āyurvṛddhikaram| yuktarathaṃ nāma rasāyanaṃ smṛtaṃ bhavet| bisakvāthaṃ tu madhvādidvitīyaṃ yuktarathaṃ rasāyanaṃ smṛtam||9-13||
suvarṇaṃ padmabījāni madhu lājāḥ priyaṅgavaḥ | gavyena payasā pītamalakṣmīṃ pratiṣedhayet ||14|| nīlotpaladalakvātho gavyena payasā śṛtaḥ | sasuvarṇastilaiḥ sārdhamalakṣmīnāśanaḥ smṛtaḥ ||15|| gavyaṃ payaḥ suvarṇaṃ ca madhūcchiṣṭaṃ ca mākṣikam | pītaṃ śatasahasrābhihutaṃ yuktarathaṃ smṛtam ||16||
madhūcchiṣṭaṃ ca mākṣikamiti mākṣikaṃ madhu bhrāmaram| vacāditrayacūrṇaṃ ghṛtena sahāvalihyāt||14-16||
vacāghṛtasuvarṇaṃ ca bilvacūrṇamiti trayam | medhyamāyuṣyamārogyapuṣṭisaubhāgyavardhanam ||17|| vāsāmūlatulākvāthe tailamāvāpya sādhitam | hutvā sahasramaśnīyānmedhyamāyuṣyamucyate ||18|| yāvakāṃstāvakān khādedabhibhūya yavāṃstathā | pippalīmadhusaṃyuktān śikṣā caraṇavadbhavet ||19||
tulā palaśatam| yavānāmete yāvakāḥ yavān tāvakān tavakabhavān abhibhūya kuṭṭayitvā tatkṛtān yāvakān bhakṣyān madhupippalīsaṃyuktān khādet| śikṣā caraṇavadbhavediti ‘abhrababhra’- iti gaṇapāṭhāccaradhāturgatyarthaḥ| tataścaraṇavat śikṣā paropadeśāpekṣā śāstrābhyāsaḥ sukhenaiva bhavati; yathā kila bālyānantaraṃ pādagamanaṃ śikṣāṃ vinaiva bhavati, tathaivaitena yogenābhyavahṛtena medhāvṛddheḥ śāstrābhyāsaḥ sukhenaiva bhavatīti tātparyārthaḥ||17-19||
madhvāmalakacūrṇāni suvarṇamiti ca trayam | prāśyāriṣṭagṛhīto'pi mucyate prāṇasaṃśayāt ||20|| śatāvarīghṛtaṃ samyagupayuktaṃ dine dine | sakṣaudraṃ sasuvarṇaṃ ca narendraṃ sthāpayedvaśe ||21|| gocandanā mohanikā madhukaṃ mākṣikaṃ madhu | suvarṇamiti saṃyogaḥ peyaḥ saubhāgyamicchatā ||22|| padmanīlotpalakvāthe 6 yaṣṭīmadhukasaṃyute | sarpirāsāditaṃ gavyaṃ sasuvarṇaṃ sadā pibet ||23|| payaścānupibet siddhaṃ teṣāmeva samudbhave | alakṣmīghnaṃ sadā''yuṣyaṃ rājyāya subhagāya ca ||24|| yatra nodīrito mantro yogeṣveteṣu sādhane | śabditā tatra sarvatra gāyatrī tripadā bhavet ||25|| pāpmānaṃ nāśayantyetā dadyuścauṣadhayaḥ śriyam | kuryurnāgabalaṃ cāpi manuṣyamamaropamam ||26||
ariṣṭaṃ maraṇalakṣaṇam| narendraṃ sthāpayedvaśe iti yo hi idaṃ ghṛtaṃ seveta tasya vaśago bhavennarendraḥ| gocandanā priyaṅguḥ| mohanikā putrañjīvī, ‘avākpuṣpī’ iti apare| āsāditaṃ sādhitam| teṣāmeva padmanīlotpalānāmeva 7 samudbhave kvāthe| sarveṣāmidānīṃ phalaśrutimāha- pāpmānamityādi||20-26||
satatādhyayanaṃ vādaḥ paratantrāvalokanam | tadvidyācāryasevā ca buddhimedhākaro gu(ga)ṇaḥ ||27|| āyuṣyaṃ bhojanaṃ jīrṇe vegānāṃ cāvidhāraṇam | brahmacaryamahiṃsā ca sāhasānāṃ ca varjanam ||28||
na kevalaṃ rasāyanayogādeva medhāyuṣī bhavataḥ, kiṃ tarhi satatādhyayanādapi buddhimedhākaro gu(ga)ṇo bhavati| svapakṣasādhanaṃ parapakṣabādhanaṃ vādaḥ| paratantrāṇi nyāyavaiśeṣikahastiśikṣāvyākaraṇādīni, tathaivetarāṇyāyuṣyāṇi| brahmacaryam indriyasaṃyamo vedādhyayanaṃ vā| sāhasam ayathābalamārambhaḥ||27-28||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne medhāyuṣkāmīyaṃ rasāyanaṃ nāmāṣṭāviṃśo'dhyāyaḥ ||28||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ cikitsāsthāne'ṣṭāviṃśatitamo'dhyāyaḥ||28||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 ‘medhāyuṣkāmīyamadhyāyaṃ’ iti pā.
  2. 2 ‘rasāyanaṃ’ iti pā.
  3. 3 ‘śvetaphalā’ iti pā.
  4. 4 ‘maṇḍūkabrāhmīprayogānabhidhāya lavaṇabrāhmīprayogānāha- hṛtetyādi’ iti pā.
  5. 5 ‘snehasvedādiḥ’ iti pā.
  6. 6 ‘padminīphalaniḥkvāthe’ iti pā.
  7. 7 ‘padminīphalānāmeva’ iti pā.