athātaḥ svabhāvavyādhipratiṣedhanīyaṃ rasāyanaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
svabhāvapravṛttānāṃ kṣutpipāsājarāmṛtyunidrāprabhṛtīnāṃ vyādhīnāṃ pratiṣedhanaṃ svabhāvavyādhipratiṣedhanaṃ, tadadhikṛtya kṛtaṃ rasāyanaṃ svabhāvavyādhipratiṣedhanīyam| yadyapi svabhāvo niṣpratiṣedhanīyastathā'pi rasāyanaprabhāvāttapojñānādiyuktairmaharṣibhiraniyatāyuṣāṃ svabhāvavyādhyādiḥ pratiṣidhyate; niyatāyuṣāḥ 1 punaḥ kalikaluṣairakṣīṇā rasāyanāyogyā eva||1-2||
brahmādayo'sṛjan pūrvamamṛtaṃ somasañjñitam | jarāmṛtyuvināśāya vidhānaṃ tasya vakṣyate ||3|| eka eva khalu bhagavān somaḥ sthānanāmākṛtivīryaviśeṣaiścaturviṃśatidhā bhidyate ||4|| tadyathā- aṃśumān muñjavāṃścaiva candramā rajataprabhaḥ | dūrvāsomaḥ kanīyāṃśca śvetākṣaḥ kanakaprabhaḥ ||5|| pratānavāṃstālavṛntaḥ karavīroṃ'śavānapi | svayamprabho mahāsomo yaścāpi garuḍāhṛtaḥ ||6|| gāyatrastraiṣṭubhaḥ pāṅkto jāgataḥ śākvarastathā | agniṣṭomo raivataśca yathokta iti sañjñitaḥ ||7|| gāyatryā tripadā yukto yaścoḍupatirucyate | ete somāḥ samākhyātā vedoktairnāmabhiḥ śubhaiḥ ||8|| sarveṣāmeva caiteṣāmeko vidhirupāsane | sarve tulyaguṇāścaiva vidhānaṃ teṣu vakṣyate ||9||
gāyatryā tripadā yukta iti sarveṣāmeva somānāṃ viśeṣaṇam| tatra gāyatryā varṇasvarātmikāyāḥ somasya sākṣādyogo nāstīti gāyatrīpratipāditalokavedatrayayukta ityarthaḥ; tena pītasomaprabhāveṇa lokavedatrayamasya vaśībhavati| etāni ca nāmāni sāmānyalokāprasiddhānyapi pramāṇānīti darśayannāha- ete somā ityādi| tulyaguṇāḥ tulyaphalā ityarthaḥ||3-9||
ato'nyatamaṃ somamupayuyukṣuḥ sarvopakaraṇaparicārakopetaḥ praśaste deśe trivṛtamāgāraṃ kārayitvā hṛtadoṣaḥ pratisaṃsṛṣṭabhaktaḥ praśasteṣu tithikaraṇamuhūrtanakṣatreṣu aṃśumantamādāyādhvarakalpenāhṛtamabhiṣutamabhihutaṃ cāntarāgāre kṛtamaṅgalasvastivācanaḥ somakandaṃ suvarṇasūcyā vidārya payo gṛhṇīyāt sauvarṇe (rājate vā 2 ) pātre'ñjalimātraṃ, tataḥ sakṛdevopayuñjīta nākhādayan, tata upaspṛśya śeṣamapsvavasādya yamaniyamābhyāmātmānaṃ saṃyojya vāgyato'bhyantarataḥ suhṛdbhirupāsyamāno viharet ||10|| rasāyanaṃ pītavāṃstu nivāte tanmanāḥ śuciḥ | āsīta tiṣṭhet krāmecca na kathañcana saṃviśet ||11|| sāyaṃ vā bhuktavānupaśrutaśāntiḥ kuśaśayyāyāṃ kṛṣṇājinottarāyāṃ suhṛdbhirupāsyamānaḥ śayīta, tṛṣito vā śītodakamātrāṃ pibet (aśanāyito 3 vā kṣāraṃ); tataḥ prātarutthāyopaśrutaśāntiḥ kṛtamaṅgalo gāṃ spṛṣṭvā tathaivāsīta, tasya jīrṇe some chardirutpadyate, tataḥ śoṇitāktaṃ kṛmivyāmiśraṃ charditavate sāyaṃ śṛtaśītaṃ kṣīraṃ vitaret; tatastṛtīye'hani kṛmivyāmiśramatisāryate, sa tenāniṣṭapratigrahabhuktaprabhṛtibhirviśeṣairvinirmuktaḥ śuddhatanurbhavati, tataḥ sāyaṃ snātāya pūrvavadeva kṣīraṃ vitaret, kṣaumavastrāstṛtāyāṃ cainaṃ śayyāyāṃ śāyayet; tataścaturthe'hani tasya śvayathurutpadyate, tataḥ sarvāṅgebhyaḥ kṛmayo niṣkrāmanti, tadahaśca śayyāyāṃ 4 pāṃśubhiravakīryamāṇaḥ śayīta, tataḥ sāyaṃ pūrvavadeva kṣīraṃ vitaret; evaṃ pañcamaṣaṣṭhayordivasayorvarteta, kevalamubhayakālamasmai kṣīraṃ vitaret; tataḥ saptame'hani nirmāṃsastvagasthibhūtaḥ kevalaṃ somaparigrahādevocchvasiti, tadahaśca kṣīreṇa sukhoṣṇena pariṣicya tilamadhukacandanānuliptadehaṃ payaḥ pāyayet; tato'ṣṭame'hani prātareva kṣīrapariṣiktaṃ candanapradigdhagātraṃ payaḥ pāyayitvā pāṃśuśayyāṃ samutsṛjya kṣaumavastrāstṛtāyāṃ śayyāyāṃ śāyayet, tato'sya māṃsamāpyāyyate, tvak cāvadalati, dantanakharomāṇi cāsya patanti, tasya navamadivasāt prabhṛtyaṇutailābhyaṅgaḥ somavalkakaṣāyapariṣekaḥ; tato daśame'hanyetadeva vitaret, tato'sya tvak sthiratāmupaiti; evamekādaśadvādaśayorvarteta; tatastrayodaśāt prabhṛti somavalkakaṣāyapariṣekaḥ, evamāṣoḍaśādvarteta; tataḥ saptadaśāṣṭādaśayordivasayordaśanā jāyante śikhariṇaḥ snigdhavajravaidūryasphaṭikaprakāśāḥ samāḥ sthirāḥ sahiṣṇavaḥ, tadā prabhṛti cānavaiḥ śālitaṇḍulaiḥ kṣīrayavāgūmupaseveta yāvat pañcarviśatiriti; tato'smai dadyācchālyodanaṃ mṛdūbhayakālaṃ payasā, tato'sya nakhā jāyante vidrumendragopakataruṇādityaprakāśāḥ, sthirāḥ snigdhā lakṣaṇasampannāḥ keśāśca sūkṣmā jāyante, tvak ca nīlotpalātasīpuṣpavaidūryaprakāśā; ūrdhvaṃ ca māsāt keśān vāpayet, vāpayitvā cośīracandanakṛṣṇatilakalkaiḥ śiraḥ pradihyāt payasā vā snāpayet; tato'syānantaraṃ saptarātrāt keśā jāyante bhramarāñjananibhāḥ kuñcitāḥ sthirāḥ snigdhāḥ; tatastrirātrāt 5 prathamāvasathaparisarānniṣkramya muhūrtaṃ sthitvā punarevāntaḥ praviśet, tato'sya balātailamabhyaṅgārthe'vacāryaṃ, yavapiṣṭamudvartanārthe, sukhoṣṇaṃ ca payaḥ pariṣekārthe, ajakarṇakaṣāyamutsādanārthe, sośīraṃ kūpodakaṃ snānārthe, candanamanulepārthe, āmalakarasavimiśrāścāsya yūṣasūpavikalpāḥ, kṣīramadhukasiddhaṃ ca kṛṣṇatilamavacāraṇārthe, evaṃ daśarātraṃ; tato'nyaddaśarātraṃ dvitīye parisare varteta; tatastṛtīye parisare sthirīkurvannātmānamanyaddaśarātramāsīta, kiñcidātapapavanān vā seveta, punaścāntaḥ praviśet, na cātmānamādarśe'psu vā nirīkṣeta rūpaśālitvāt; tato'nyaddaśarātraṃ krodhādīn pariharet 6, evaṃ sarveṣāmupayogavikalpaḥ | viśeṣatastu vallīpratānakṣupakādayaḥ somā brāhmaṇakṣatriyavaiśyairbhakṣayitavyāḥ | teṣāṃ tu pramāṇamardhacatuṣkamuṣṭayaḥ ||12||
ata ityādi| anyatamam ekatamam| upayuyukṣuḥ upayogaṃ kartumicchuḥ| upakaraṇāni ghṛtādīni 7| paricārakāḥ sarvakarmaṇāṃ kartāraḥ| praśastadeśe vāstuśāstravidbhiḥ parīkṣite prāgudakpravaṇe, trivṛtamāgāraṃ triḥparivṛtāṃ garbhakuṭīṃ kārayitvā| hṛtadoṣaḥ hṛtaḥ snehasvedapūrvakairvamanādibhirdoṣo yena saḥ| pratisaṃsṛṣṭaṃ peyādisaṃsarjanakrameṇa bhaktaṃ pathyaṃ yena saḥ| praśastāstithayo nandādayo riktāvarjyāḥ, karaṇāni bavādīni viṣṭivarjyāni, muhūrtāḥ śivādayaḥ praśastāḥ; nakṣatrāṇi puṣyahastāśvinīśravaṇāni| aghvarakalpasya vidhānenāhṛtamagniṣṭomavidhānenānītam| abhiṣutam ṛtvigbhiḥ snāpitam| abhihutaṃ vahnau prakṣiptam, ‘ṛtvigbhiḥ eva’ iti śeṣaḥ| antarāgāre antargṛhe| añjalimātraṃ kuḍavapramāṇam| nāsvādayan somarasamanutsvādayan| upaspṛśya ācamanaṃ kṛtvetyarthaḥ| śeṣaṃ gṛhītakṣīramaṃśumataḥ kandaṃ pānīye nadyādigate nikṣipyetyarthaḥ| manaḥsaṅkalpādinirodho niyamaḥ, punarindriyadehayornirodho yamaḥ| ātmānaṃ cetaḥ| vācaḥ punaḥ saṃyamanamāha- vāgyataḥ; maunaṃ kṛtvetyarthaḥ| viharediti vihāraṃ kuryādityarthaḥ| tatra kāyavihāraścaturvidho gamanacaṅkramaṇasthānāsanabhedena| na kathañcana saṃviśet na svapyāt| tanmanā iti tatraiva some mano yasya sa tathā| upaśrutaśāntiḥ ākarṇitamaṅgalapāṭhaḥ| sāyaṃ śayīteti tena divā 8 svāpaniṣedhaḥ| abhojanaṃ punaratra prathama eva dine yatra somapānam| śītodakamātrāmiti mātrāśabdo'yamalpārthaḥ, śītamalpamudakaṃ jalaṃ pibet| gāṃ spṛṣṭveti dhātūnāmanekārthatvādgāṃ dattveti jejjaṭaḥ| aniṣṭabhojanaṃ śraddhādibhojanaṃ, pragrahabhojanaṃ balādanicchaṃ saṅkīrṇācārairbhojyate| prabhṛtigrahaṇādanye'pi aniṣṭapratigrahādayo'bhipretāḥ| vitaret dadyādityarthaḥ| pāṃśuḥ dhūliḥ| pariṣekaḥ snānam| ajakarṇakaṣāyamiti kalkamityarthaḥ; kalke'pi kaṣāyaśabdo vartate, “pañcavidhaṃ kaṣāyakalpanam” (ca.sū. a.4) iti vacanāt| sasnehakalkena gharṣaṇamutsādanam| kṣīramadhukasiddhaṃ cetyādi gavyakṣīracaturguṇaṃ madhukakalkasiddhaṃ kṛṣṇatilānāṃ tailaṃ vyañjanādiṣvavacāryam| upayogavikalpa iti upayujyate ityupayogo gavyakṣīrādirāhāro vihāraśca, upayogavikalpa upayogabhedaḥ kartavya ityarthaḥ| tatraiva kvacidvarṇabhedena bhedaṃ darśayannāha- viśeṣatastu vallītyādi| vallī latā, pratānaṃ dūrvāśaivalakamūlānāmiva vistāraḥ 9, kṣupako viṭapaḥ, ādigrahaṇāt kandādīnāmapi grahaṇam| ardhaṃ catuṣkaṃ yeṣāṃ te tathā; muṣṭiḥ palam||10-12||
aṃśumantaṃ sauvarṇe pātre'bhiṣuṇuyāt, candramasaṃ rājate; tāvupayujyāṣṭaguṇamaiśvaryamavāpyeśānaṃ devamanupraviśati, śeṣāṃstu tāmramaye mṛnmaye vā rohite vā carmaṇi vitate; śūdravarjaṃ tribhirvarṇaiḥ somā upayoktavyāḥ | tataścaturthe māse paurṇamāsyāṃ śucau deśe brāhmaṇānarcayitvā kṛtamaṅgalo niṣkramya yathoktaṃ vrajediti ||13||
teṣāṃ tu pātreṣvapi bhedaṃ darśayannāha- aṃśumantamityādi| abhiṣuṇuyāt pīḍayet| tāvupayujyeti etayorupayogaṃ kṛtvetyarthaḥ| aṣṭavidhaiśvaryaṃ yathā- “aṇimā laghimā prāptiḥ prākāmyaṃ mahimā tathā| īśitvaṃ ca vaśitvaṃ ca tathā kāmāvasāyitā”- iti; etadaṣṭaguṇamaiśvaryaṃ yogalabhyamapi somarasāyanāllabhyate| carake punaranyathoktam- “āveśaścetaso jñānamarthānāṃ chandataḥ kriyā| dṛṣṭiḥ śrotraṃ smṛtiḥ kāntiriṣṭataścāpyadarśanam|| ityaṣṭaguṇamākhyātaṃ yogināṃ balamaiśvaram| śuddhasattvasamādhānāttatsarvamupavartate” (ca.śā. a.1)- iti| īśānaṃ maheśvaram| rohitaḥ lohitavarṇo mṛgaviśeṣaḥ| vitate vistṛte||13||
oṣadhīnāṃ patiṃ somamupayujya vicakṣaṇaḥ | daśavarṣasahasrāṇi navāṃ dhārayate tanum ||14|| nāgnirna toyaṃ na viṣaṃ na śastraṃ nāstrameva ca | tasyālamāyuḥkṣapaṇe samarthāni bhavanti hi ||15|| bhadrāṇāṃ ṣaṣṭivarṣāṇāṃ prasrutānāmanekadhā | kuñjarāṇāṃ sahasrasya balaṃ samadhigacchati ||16|| kṣīrodaṃ śakrasadanamuttarāṃśca kurūnapi | yatrecchati sa gantuṃ vā tatrāpratihatā gatiḥ ||17|| kandarpa iva rūpeṇa kāntyā candra ivāparaḥ | prahlādayati bhūtānāṃ manāṃsi sa mahādyutiḥ ||18|| sāṅgopāṅgāṃśca nikhilān vedān vindati tattvataḥ | caratyamoghasaṅkalpo devavaccākhilaṃ jagat ||19||
‘navāṃ’ ityatra ‘akṣataṃ’ iti pāṭhāntaraṃ, akṣataṃ yathā bhavati tathā tanuṃ śarīraṃ dhārayate; akṣatamiti pāṭhāttu vyādherniṣedhaḥ| asnaṃ mantravacchastram| tasyālamityādi| alam atrājasram, alam atyarthamāyuḥkṣapaṇe na samarthā bhavantītyarthaḥ| bhadrāṇāṃ bhadrajātīyānāṃ, ṣaṣṭivarṣāṇāṃ ṣaṣṭivarṣapramāṇānāṃ, prasrutānāṃ galitamadānām, anekadhā bahūn vārān, dvipānāṃ balamityuktyā anivāryamityarthaḥ| kandarpaḥ kāmadevaḥ| kṣīrodaḥ kṣīrasamudraḥ, śakrasadanam indragṛham, uttarakuravo deśaviśeṣāḥ| apratihatā anivāryā| kāntyeti kāntyā kṛtyaivaṃ jñāyate'paro'yaṃ candraḥ| amoghasaṅkalpaḥ anivāryasaṅkalpaḥ||14-19||
sarveṣāmeva somānāṃ patrāṇi daśa pañca ca | tāni śukle ca kṛṣṇe ca jāyante nipatanti ca ||20|| ekaikaṃ jāyate patraṃ somasyāharahastadā | śuklasya paurṇamāsyāṃ tu bhavet pañcadaśacchadaḥ ||21|| śīryate patramekaikaṃ divase divase punaḥ | kṛṣṇapakṣakṣaye cāpi latā bhavati kevalā ||22|| aṃśumānājyagandhastu kandavān rajataprabhaḥ | kadalyākārakandastu muñjavāṃllaśunacchadaḥ ||23|| candramāḥ kanakābhāso jale carati sarvadā | garuḍāhṛtanāmā ca śvetākṣaścāpi pāṇḍurau ||24|| sarpanirmokasadṛśau tau vṛkṣāgrāvalambinau | tathā'nye 10 maṇḍalaiścitraiścitritā iva bhānti te ||25|| sarva eva tu vijñeyāḥ somāḥ pañcadaśacchadāḥ | kṣīrakandalatāvantaḥ patrairnānāvidhaiḥ smṛtāḥ ||26||
aparamapi grahaṇāya lakṣaṇaṃ darśayannāha- sarveṣāmityādi||20-26||
himavatyarbude sahye mahendre malaye tathā | śrīparvate devagirau girau devasahe tathā ||27|| pāriyātre ca vindhye ca devasunde hade tathā | uttareṇa vitastāyāḥ pravṛddhā ye mahīdharāḥ ||28|| pañca teṣāmadho madhye sindhunāmā mahānadaḥ | haṭhavat plavate tatra candramāḥ somasattamaḥ ||29|| tasyoddeśeṣu cāpyasti muñjavānaṃśumānapi | kāśmīreṣu saro divyaṃ nāmnā kṣudrakamānasam ||30|| gāyatrastraiṣṭubhaḥ pāṅkto jāgataḥ śākvarastathā 11| atra santyapare cāpi somāḥ somasamaprabhāḥ ||31||
eteṣāmanveṣaṇasthānamāha- himavatītyādi| sthāneṣu kriyāpadasyāvidyamānatvāt santītyevaṃ sāmānyakriyāṃ vitaret| candramasaḥ somasya sthānaviśeṣamuddiśannāha- uttareṇetyādi| vitastāyāḥ nadīviśeṣāyāḥ, sindhurnāma mahānadaḥ| haṭhaḥ jalakumbhikā| plavate tarati| candramāḥ somaviśeṣaḥ||27-31||
yaiścātra mandabhāgyaiste bhiṣajaścāpamānitāḥ | na tān paśyantyadharmiṣṭhāḥ kṛtaghnāścāpi mānavāḥ | bheṣajadveṣiṇaścāpi brāhmaṇadveṣiṇastathā ||32||
yaiścetyādi| ‘bheṣajadveṣiṇa’ ityatra ‘bhiṣajadveṣiṇa’ iti pāṭhāntaraṃ; yairmandabhāgyairbhiṣajo vaidyā apamānitāste puruṣāstān somānna paśyanti||32||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne svabhāvavyādhipratiṣedhanīyaṃ rasāyanacikitsitaṃ nāmaikonatriṃśo'dhyāyaḥ ||29||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ cikitsāsthāne ekonatriṃśattamo'dhyāyaḥ||29||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘na kalikalitāyuṣāṃ kalikaluṣitacetasāṃ, lolupānāṃ teṣāṃ rasāyanāyogyatvāt’ iti pā. ↩
- 2 ‘rājate vāṃ’ iti keṣucitpustakeṣu nopalabhyate ↩
- 3 ‘aśanāyito vā kṣīraṃ’ iti keṣucitpustakeṣu nopalabhyate ↩
- 4 ‘pāṃśuśayyāyāṃ’ iti pā. ↩
- 5 ‘tato gate māse sapañcarātre’ iti pā. ↩
- 6 ‘pariharet| anyadekaviṃśatirātraprayogavikalpaḥ| evaṃ sarveṣāmupayogaḥ’ iti pā. ↩
- 7 ‘ghaṭapiṭharādīni’ iti pā. ↩
- 8 ‘divaiva’ iti pā. ↩
- 9 ‘vallīnāṃ latānāṃ pratānamativistāraḥ’ iti pā. ↩
- 10 ‘tathā'nte’ iti pā. ↩
- 11 ‘śāṅkarastathā’ iti pā. ↩