30. nivṛttasaṃtāpīyarasāyanam

Larger type: Suśrutasaṃhitā · indented: Ḍalhaṇa's Nibandhasaṅgraha
athāto nivṛttasantāpīyaṃ rasāyanaṃ 1 vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
nivṛttasantāpaśabdamadhikṛtya kṛtaṃ rasāyanaṃ nivṛttasantāpīyam| tadadhikṛtya kṛto grantha itīyapratyayaḥ||1-2||
yathā nivṛttasantāpā modante divi devatāḥ | tathauṣadhīrimāḥ prāpya modante bhuvi mānavāḥ ||3||
mahauṣadhirasāyanasyopādeyatvārthaṃ sāmānyaphalairauṣadhipraśaṃsāmuddiśannāha- yathetyādi| nivṛttavyādhitvena śārīramānasikaduḥkharahitāḥ, modante hṛṣyantiḥ, etena manaḥsukhaṃ darśayati| divi svarge||3||
atha khalu sapta puruṣā rasāyanaṃ nopayuñjīran; tadyathā- anātmavānalaso daridraḥ pramādī vyasanī pāpakṛd bheṣajāpamānī ceti | saptabhireva kāraṇairna sampadyate; tadyathā- ajñānādanārambhādasthiracittatvāddāridryādanāyattatvādadharmādauṣadhālābhācceti 2||4||
anātmavān apraśastātmā mithyācārapravṛtto mūḍhabuddhiḥ| pramādī pramādaśīlo'navahitacitta ityarthaḥ| vyasanāni dyūtamadyaveśyādīni santyasyāsau vyasanī| sapta kāraṇāni ca santi anātmavadādīnāṃ saptānāṃ puṃsāmajñānādikāraṇaiḥ saptabhireva yathāyathaṃ rasāyanaṃ na prayuñjyāt| tatrānātmano'jñānāt, daridrasyālasasyānārambhānavasthitacittatvānna pravṛttiḥ, evaṃ pramādivyasanipāpakṛdādīnāmapyapravṛttiranumeyeti||4||
athauṣadhīrvyākhyāsyāmaḥ- tatrājagarī, śvetakāpotī, kṛṣṇakāpotī, gonasī, vārāhī, kanyā, chatrā, aticchatrā, kareṇuḥ, ajā, cakrakā, ādityaparṇī, brahmasuvarcalā, śrāvaṇī, mahāśrāvaṇī, golomī, ajalomī, mahāvegavatī, cetyaṣṭādaśa somasamavīryā mahauṣadhayo vyākhyātāḥ | tāsāṃ somavat kriyāśīḥstutayaḥ śāstre'bhihitāḥ | tāsāmāgāre'bhihutānāṃ yāḥ kṣīravatyastāsāṃ kṣīrakuḍavaṃ sakṛdevopayuñjīta 3, yāstvakṣīrā mūlavatyastāsāṃ pradeśinīpramāṇāni trīṇi kāṇḍāni pramāṇamupayoge, śvetakāpotī samūlapatrā 4 bhakṣayitavyā, gonasyajagarīkṛṣṇakāpotīnāṃ sanakhamuṣṭiṃ khaṇḍaśaḥ kalpayitvā kṣīreṇa vipācya parisrāvyābhighāritamabhihutaṃ ca sakṛdevopayuñjīta, cakrakāyāḥ payaḥ sakṛdeva, brahmasuvarcalā saptarātramupayoktavyā bhakṣyakalpena, śeṣāṇāṃ pañca pañca palāni kṣīrāḍhakakvathitāni prasthe'vaśiṣṭe'vatārya parisrāvya sakṛdevopayuñjīta | somavadāhāravihārau vyākhyātau, kevalaṃ navanītamabhyaṅgārthe, śeṣaṃ somavadānirgamāditi ||5||
somavaditi adhvaravidhivarjamanyatsarvaṃ somavat kriyāvidhānam| āśīrmaṅgalapāṭhādiḥ, stutiḥ phalavādaḥ; gayī tu kriyā karaṇaṃ vidhānaṃ, āśīḥ phalaṃ, tasya stutayaḥ somasyaiva; śāstre āgame abhihitāḥ| etena tanmate somasyevādhvaravidhirapi prāpyate| abhihutānāṃ kṛtahomānām| kṣīrakuḍavamaṣṭau palāni, mahatī mātrā| pradeśinīpramāṇāni āyāmavistārābhyām| kṣīreṇa vipācyeti “dravyādaṣṭaguṇaṃ kṣīraṃ kṣīrāttoyaṃ caturguṇam| kṣīrāvaśeṣaḥ kartavyaḥ kṣīrapāke tvayaṃ vidhiḥ” anena vidhinā| abhighāritamabhihutamiti pūrvamabhighāritaṃ paścādabhihutaṃ; abhighāritam īṣaddhṛtāktam| tatra cakrakāyāḥ payaḥ sakṛdeva| gayī tu ‘tatra cakrakāyāḥ 5 pāyasam’ iti paṭhati, vyākhyānayati ca- tatra cakrakāyāḥ 6 palakalkaṃ dviguṇitataṇḍulaṃ kṣīreṇa sādhyaṃ, sakṛdevopayuñjīta| bhakṣyakalpeneti apūpādividhānena| ānirgamāditi gūḍhāgāraṃ kṛtvā tatrāvāsaparyantamityarthaḥ||5||
bhavanti cātra- yuvānaṃ siṃhavikrāntaṃ kāntaṃ śrutanigādinam | kuryuretāḥ krameṇaiva dvisahasrāyuṣaṃ naram ||6|| aṅgadī kuṇḍalī maulī divyasrakcandanāmbaraḥ | caratyamoghasaṅkalpo nabhasyambudadurgame ||7|| vrajanti pakṣiṇo yena jalalambāśca toyadāḥ | gatiḥ sauṣadhisiddhasya somasiddhe gatiḥ 7 parā ||8||
ataḥ paraṃ phalaśrutimāha- yuvānamityādi| vikrāntaṃ vikramayuktam| kāntaṃ manojñam| krameṇaiveti śāstravihitasakalakrameṇa| aṅgadī keyūrayuktaḥ, kuṇḍalī kuṇḍalayuktaḥ, maulī mukuṭadhārī, srak mālā, ambaraṃ vastram, amoghasaṅkalpaḥ saphalakāmitaḥ| nabhasi ākāśe| ambudadurgame meghairduḥkhasañcāre| somasiddhe gatiḥ pareti somasiddhe puruṣe 8 punarevamutkṛṣṭaṃ gamanaṃ bhavatītyarthaḥ||6-8||
atha vakṣyāmi vijñānamauṣadhīnāṃ pṛthak pṛthak | maṇḍalaiḥ kapilaiścitraiḥ sarpābhā pañcaparṇinī ||9|| pañcāratnipramāṇā ca vijñeyā'jagarī budhaiḥ | niṣpatrā kanakābhāsā mūle dvyaṅgulasammitā ||10|| sarpākārā lohitāntā śvetakāpotirucyate | dviparṇinīṃ mūlabhavāmaruṇāṃ kṛṣṇamaṇḍalām ||11|| dvyaratnimātrāṃ jānīyādgonasīṃ gonasākṛtim | sakṣīrāṃ romaśāṃ mṛdvīṃ rasenekṣurasopamām ||12|| evaṃrūparasāṃ cāpi kṛṣṇakāpotimādiśet | kṛṣṇasarpasvarūpeṇa vārāhī kandasambhavā ||13|| ekapatrā mahāvīryā bhinnāñjanasamaprabhā | chatrāticchatrake vidyādrakṣoghne kandasambhave ||14|| jarāmṛtyunivāriṇyau śvetakāpotisaṃsthite | kāntairdvādaśabhiḥ patrairmayūrāṅgaruhopamaiḥ ||15|| kandajā kāñcanakṣīrī kanyā nāma mahauṣadhī | kareṇuḥ subahukṣīrā kandena gajarūpiṇī ||16|| hastikarṇapalāśasya tulyaparṇā dviparṇinī | ajāstanābhakandā tu sakṣīrā kṣuparūpiṇī ||17|| ajā mahauṣadhī jñeyā śaṅkhakundendupāṇḍurā | śvetāṃ vicitrakusumāṃ kākādanyā samāṃ kṣupām ||18|| cakrakāmoṣadhīṃ 9 vidyājjarāmṛtyunivāriṇīm | mūlinī pañcabhiḥ patraiḥ suraktāṃśukakomalaiḥ ||19|| ādityaparṇinī jñeyā sadā''dityānuvartinī | kanakābhā jalānteṣu sarvataḥ parisarpati ||20|| sakṣīrā padminīprakhyā devī brahmasuvarcalā | aratnimātrakṣupakā patraidrvyaṅgulasammitaiḥ ||21|| puṣpairnīlotpalākāraiḥ phalaiścāñjanasannibhaiḥ | śrāvaṇī mahatī jñeyā kanakābhā payasvinī ||22|| śrāvaṇī pāṇḍurābhāsā mahāśrāvaṇilakṣaṇā | golomī cājalomī ca romaśe kandasambhave ||23|| haṃsapādīva vicchinnaiḥ patrairmūlasamudbhavaiḥ | athavā śaṅkhapuṣpyā ca samānā sarvarūpataḥ ||24|| vegena mahatā''viṣṭā sarpanirmokasannibhā | eṣā vegavatī nāma jāyate hyambudakṣaye ||25||
vistṛtakaniṣṭhāṅgulimuṣṭikahastaḥ aratniḥ| śvetakāpotisaṃsthite iti śvetakāpotikākṛtītyarthaḥ| rakṣoghne iti svabhāvena rakṣasāṃ pradhvaṃsakare| kāñcanavarṇaṃ kṣīraṃ yasyāḥ sā kāñcanakṣīrī| kṣuparūpiṇī viṭaparūpiṇī, baddhamuṣṭikaraḥ aratniḥ| nivāte'pi svabhāvavegenāviṣṭā| ambudakṣaye śaradi||9-25||
saptādau sarparūpiṇyo hyauṣadhyo yāḥ prakīrtitāḥ | tāsāmuddharaṇaṃ kāryaṃ mantreṇānena sarvadā ||26|| mahendrarāmakṛṣṇānāṃ brāhmaṇānāṃ gavāmapi | tapasā tejasā vā'pi praśāmyadhvaṃ śivāya vai ||27|| mantreṇānena matimān sarvā evābhimantrayet | aśraddadhānairalasaiḥ kṛtaghnaiḥ pāpakarmabhiḥ ||28|| naivāsādayituṃ śakyāḥ somāḥ somasamāstathā |29|
anena mantreṇoddharaṇamutpāṭanamauṣadhaparirakṣārthamabhimataphalaprāptyarthaṃ 10 ca| mantramāha- mahendretyādi| praśāmyadhvam upaśamaṃ kuruta; kimarthaṃ? śivāya kalyāṇāya| vai niścitam| naivāsādayituṃ naiva prāptum||26-28||-
pītāvaśeṣamamṛtaṃ devairbrahmapurogamaiḥ ||29|| nihitaṃ somavīryāsu some cāpyoṣadhīpatau |30|
paurāṇikīṃ śrutiṃ darśayannāha- pītetyādi| nihitaṃ dhṛtam| somavīryāsu auṣadhiṣu| some candramasi||29||-
devasunde hradavare tathā sindhau mahānade ||30|| dṛśyate ca jalānteṣu medhyā brahmasuvarcalā | ādityaparṇinī jñeyā tathaiva himasaṅkṣaye ||31|| dṛśyate'jagarī nityaṃ gonasī cāmbudāgame | kāśmīreṣu saro divyaṃ nāmnā kṣudrakamānasam ||32|| kareṇustatra kanyā ca chatrāticchatrake tathā | golomī cājalomī ca mahatī śrāvaṇī tathā ||33|| vasante kṛṣṇasarpākhyā gonasī ca pradṛśyate | kauśikīṃ saritaṃ tīrtvā sañjayantyāstu pūrvataḥ ||34|| kṣitipradeśo valmīkairācito yojanatrayam | vijñeyā tatra kāpotī śvetā valmīkamūrdhasu ||35|| malaye nalasetau ca vegavatyauṣadhī dhruvā | kārtikyāṃ paurṇamāsyāṃ ca bhakṣayettāmupoṣitaḥ 11||36|| somavaccātra varteta phalaṃ tāvacca kīrtitam | sarvā viceyāstvoṣadhyaḥ somāścāpyarbude girau ||37|| sa śṛṅgairdevacaritairambudānīkabhedibhiḥ | vyāptastīrthaiśca vikhyātaiḥ siddharṣisurasevitaiḥ ||38|| guhābhirbhīmarūpābhiḥ siṃhonnāditakukṣibhiḥ | gajāloḍitatoyābhirāpagābhiḥ samantataḥ | vividhairdhātubhiścitraiḥ sarvatraivopaśobhitaḥ ||39|| nadīṣu śaileṣu saraḥsu cāpi puṇyeṣvaraṇyeṣu tathā''śrameṣu | sarvatra sarvāḥ parimārgitavyāḥ sarvatra bhūmirhi vasūni dhatte ||40||
deśamāha- devasunde ityādi| hrade jalāśayaviśeṣe| mahānada iti loke prasiddhaḥ| himasaṅkṣaye vasante| ambudāgame varṣāsu| kṛṣṇasarpākhyā vārāhī| vijñeyā anusaraṇīyāḥ| kutaḥ punaratra girau sarvā evānusaraṇīyā ityāha- sa ityādi| yato giriruktaviśeṣaṇaḥ 12| ambudānīkaṃ meghaghaṭā| dhātubhiḥ gairikādibhiḥ| punaḥ kiṃviśiṣṭo giriḥ? guhābhiruktaviśeṣaṇābhirvyāptaḥ, siṃhonnāditakukṣibhiḥ siṃhairunnāditāḥ kukṣayo yāsāṃ tāstābhiḥ, punarāpagābhirnadībhiruktaviśeṣaṇābhirupalakṣitaḥ| hi yasmādarthe| yasmāt kāraṇāt sarvatra sarvadeśeṣu, bhūmiriyaṃ ratnāni dhārayatītyarthaḥ||30-40||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne nivṛttasantāpīyaṃ rasāyanaṃ nāma triṃśo'dhyāyaḥ ||30||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ cikitsāsthāne triṃśattamo'dhyāyaḥ||30||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 ‘rasāyanacikitsitaṃ’ iti pā.
  2. 2 ‘…danāyatanādanāyāsādau...’ iti pā.
  3. 3 ‘tāsāmabhihutānāṃ yāḥ kṣīravatyastāsāṃ kṣīrakuḍavamāgāre sakṛdevopayuñjīta’ iti pā.
  4. 4 ‘samūlaphalavṛntā’ iti pā.
  5. 5 ‘kanyakāyāḥ’ iti pā.
  6. 6 ‘kanyakāyāḥ’ iti pā.
  7. 7 ‘somasiddhagatiḥ’ iti pā.
  8. 8 ‘somasiddhasya’ iti pā.
  9. 9 ‘takrakāṃ’ iti ‘nakrakāṃ’ iti ca pā.
  10. 10 ‘bhiṣagāturaparirakṣārthaṃ’ iti pā.
  11. 11 ‘dṛśyate nātra saṃśayaḥ’ iti pā.
  12. 12 ‘giriruktaprakāraiḥ śṛṅgairupaśobhitaḥ’ iti pā.