athātaḥ snehopayaugikacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
sarvopaghātaśamanīye rasāyane ‘nāviśuddhaśarīrasya yukto rāsāyano vidhiḥ’ ityuktatvācchodhanaṃ pratipādayitukāmaḥ tatprākkarmaṇī 1 snehasvedau nirdiśati; tatrāpi snehapūrvakatvāt svedasya prathamaṃ snehopayaugikaṃ cikitsitamāha- athāta ityādi| snehasya upayogo yasmin karmaṇi tatsnehopayaugikaṃ tadeva cikitsitam| upayojanam upayogo bāhya ābhyantaraśca; tatra bāhyo'bhyaṅgādiḥ, ābhyantaraḥ pānādiḥ||1-2||
snehasāro'yaṃ puruṣaḥ, prāṇāśca snehabhūyiṣṭhāḥ snehasādhyāśca bhavanti | sneho hi pānānuvāsanamastiṣkaśirobastyuttarabastinasyakarṇapūraṇagātrābhyaṅgabhojaneṣūpayojyaḥ ||3||
tatra pānādi pradhānamiha vaktavyam, apradhānaṃ punaranāgatābādhe indriyānupālanaprasaṅgenoktam||3||
tatra dviyoniścaturvikalpo'bhihitaḥ snehaḥ snehaguṇāśca | tatra jaṅgamebhyo gavyaṃ ghṛtaṃ pradhānaṃ, sthāvarebhyastilatailaṃ pradhānamiti ||4||
dviyoniḥ dvikāraṇikaḥ sthāvaro jaṅgamaśca| tatra tailaṃ sthāvarayoni, ghṛtavasāmajjānastu jaṅgamayonayaḥ| tatra tailaṃ tilādiphalodbhavatvāt phalasthaṃ, devadāruśiṃśapāgurvādisārotthaṃ ca; ghṛtamapi dvividhaṃ kṣīrotthaṃ, dadhyutthaṃ ca; śuddhamāṃsasneho 2 vasā, asthyāśrayā majjā| catvāro vikalpāḥ sarpistailavasāmajjāno yasya snehasyeti caturvikalpaḥ; svābhāvikaguṇenāpyatra pānavidhāvuktaḥ| tatra jaṅgamebhyo gavyaṃ ghṛtaṃ pradhānaṃ, sthāvarebhyastilatailamiti||4||
ata ūrdhvaṃ yathāprayojanaṃ yathāpradhānaṃ 3 ca sthāvarasnehānupadekṣyāmaḥ- tatra tilvakairaṇḍakośāmradantīdravantīsaptalāśaṅkhinīpalāśaviṣāṇikāgavākṣīkampillakaśampākanīlinīsnehā virecayanti, jīmūtakakuṭajakṛtavedhanekṣvākudhāmārgavamadanasnehā vāmayanti, viḍaṅgakharamañjarīmadhuśigrusūryavallīpīlusiddhārthakajyotiṣmatīsnehāḥ śiro virecayanti, karañjapūtīkakṛtamālamātuluṅgeṅgudīkirātatiktakasnehā duṣṭavraṇeṣūpayujyante, tuvarakakapitthakampillakabhallātakapaṭolasnehā mahāvyādhiṣu, trapusairvārukakarkārukatumbīkūṣmāṇḍasnehā mūtrasaṅgeṣu, kapotavaṅkāvalgujaharītakīsnehāḥ śarkarāśmarīṣu, kusumbhasarṣapātasīpicumardātimuktakabhāṇḍīkaṭutumbīkaṭabhīsnehāḥ prameheṣu, tālanārikelapanasamocapriyālabilvamadhūkaśleṣmātakāmrātakaphalasnehāḥ pittasaṃsṛṣṭe vāyau, bibhītakabhallātakapiṇḍītakasnehāḥ kṛṣṇīkaraṇe, śravaṇakaṅgukaṭuṇṭukasnehāḥ pāṇḍūkaraṇe, saralapītadāruśiṃśapāgurusārasnehā dadrukuṣṭhakiṭibheṣu, sarva eva snehā vātamupaghnanti, tailaguṇāśca samāsena vyākhyātāḥ ||5||
prayojanasyānatikrameṇeti yathāprayojanaṃ, prayojanaṃ prayojanaṃ vīkṣyeti vā| pradhānaṃ pradhānaṃ vīkṣya yathāpradhānam| tatra sthāvarasya prāyeṇa pārthivadravyārabdhatvāttasya ca svabhāvenādhogāmitvādvirecanasnehāneva prathamamāha- tatretyādi| tilvako rodhrākāro bṛhatpatro raktatvagvairecanikaḥ, saptalā yavatiktābhedaḥ, śaṅkhinyapi tadbhedaḥ, viṣāṇikā meṣaśṛṅgī, gavākṣī indravāruṇī, kampillako recanikā svanāmakhyātaḥ, śampākaḥ kiramālakaḥ, nīlinī nīlāñjanikā śāradaṃ phalam| jīmūto devadālī, kṛtavedhanaḥ kośātakī, ikṣvākuḥ kaṭutumbī, dhāmārgavo mahākośātakī| tatra tilvakādisnehā virecayanti, jīmūtakādisnehā vāmayanti| pittakaphaharaṃ karmadvayaṃ pratipādya sthānāśrayaṃ kaphasyaiva karma darśayannāha- viḍaṅgetyādi| kharamañjarī apāmārgaḥ, madhuśigruḥ śobhāñjanakaḥ, sūryavallī paṭolasadṛśā vallī, jyotiṣmatī kākamardanikā, śiro virecayanti nasyaprayogeṇa śiraḥsthaṃ śleṣmāṇaṃ virecayanti srāvayantītyarthaḥ| idānīṃ śalyatantratvādvraṇayoginaḥ snehānnirdiśannāha- karañjetyādi| pūtīkaḥ cirabilvaḥ, kṛtamālaḥ kiramālaḥ| tuvarakaḥ paścimasamudrabhūmiṣu palāśānukārī vṛkṣaḥ| mahāvyādhiṣu mahākuṣṭhamehādiṣvaṣṭāsu, vātāmayādiṣvityanye; upayujyanta iti pūrvaślokāt sambandhanīyam; evamuttaratra| trapusaḥ sudhāvāsaḥ, trapusīti loke, ervārurlomaśā karkaṭī, karkāruḥ vāḍavaṃ trapusaṃ ‘kherasā’ iti loke| mūtrasaṅgeṣu mūtrakṛcchrādhmānāśmarīṣvityarthaḥ| kapotavaṅkā brahmasuvarcalā, avalgujo bākucī; gayadāsastu ‘kapotavaṅkāharītakīsnehau śarkarāśmarīṣu’ iti paṭhitvā vyākhyānayati- kapotavaṅkādisnehau vātabhinnamūrtiṣvaśmarīṣviti| picumardo nimbaḥ, atimuktakaḥ avantakaḥ, bhāṇḍī ‘bhāṇḍanī’ iti loke prasiddho viṭapo bhāṇḍadhāvanārthamāsutīvalāḥ samāharanti| priyālaḥ cāraḥ| piṇḍītako madanaḥ| śravaṇaḥ tāpasavṛkṣaḥ ‘iṅgudī’ iti loke, kaṅgukaṃ priyaṅguḥ, ṭuṇṭukaḥ syonākaḥ| pītadāru devadāru| viśeṣeṇa dadrūkiṭibhau ghnantīti niyamārthaṃ punaḥ kuṣṭhatvāviśeṣe'pi tayorgrahaṇam| sarvasnehasāmānyakarma nirdiśannāha- sarva evetyādi| sthāvaratailaprādhānyena tilatailaguṇā dravadravyavidhāvuktāḥ| samāseneti vargeṇaiva guṇopadeśāt saṅkṣepeṇetyarthaḥ||5||
ata ūrdhvaṃ kaṣāyasnehapākakramamupadekṣyāmaḥ | tatra kecidāhuḥ- tvakpatraphalamūlādīnāṃ bhāgastaccaturguṇaṃ jalaṃ caturbhāgāvaśeṣaṃ niṣkvāthyāpaharedityeṣa kaṣāyapākakalpaḥ; snehaprasṛteṣu ṣaṭsu caturguṇaṃ dravamāvāpya caturaścākṣasamān bheṣajapiṇḍānityeṣa 4 snehapākakalpaḥ | etattu na samyak; kasmāt? āgamāsiddhatvāt ||6||
sa ca snehaḥ prāyaśaḥ saṃskṛta upayujyate, atastatsaṃskārārthamāha- ata ūrdhvamityādi| ādiśabdāt kandādayo gṛhyante| bhāga iti ekavacanāntatvādeka evākṛtapalādimānaviśeṣastulādhāraṇamātreṇāvadhāritaḥ| tasmāttvagādibhāgāccaturguṇamudakam| taduktam- caturbhāgāvaśeṣaṃ kvāthamupaharediti| kaṣāyasnehakalkamānaṃ darśayannāha- snehaprasṛteṣvityādi| prasṛto'tra saṃyuktapañcāṅgulirīṣadvistṛtapāṇirekaḥ, na punaḥ paladvayam| caturaścākṣasamān bheṣajakalkapiṇḍān bibhītakaphalamānān piṣṭabheṣajakalkān; ityeṣa snehapākakalpa iti kecidāhuḥ||6||
palakuḍavādīnāmato mānaṃ tu vyākhyāsyāmaḥ- tatra dvādaśa dhānyamāṣā madhyamāḥ suvarṇamāṣakaḥ, te ṣoḍaśa suvarṇam; athavā madhyamaniṣpāvā ekonaviṃśatirdharaṇaṃ, tānyardhatṛtīyāni karṣaḥ; tataścordhvaṃ caturguṇamabhivardhayantaḥ palakuḍavaprasthāḍhakadroṇā ityabhiniṣpadyante, tulā punaḥ palaśataṃ, tāḥ punarviṃśatirbhāraḥ; śuṣkāṇāmidaṃ mānam, ārdradravāṇāṃ 5 ca dviguṇamiti ||7||
snehapākakalpamupadidikṣuḥ pūrvaṃ palādiparimāṇamevāha- paletyādi| kutaḥ? tatpūrvakatvāt tatparimeyārthapravibhāgasiddheḥ, parimāṇasiddhau parimeyakaṣāyasnehapākādisambhāradravyapravibhāgaprasiddhiḥ; atastadupayogi mānamabhidhīyate| palādīnāṃ paṅktau pṛthak kuḍavagrahaṇāt palakuḍavayoradvaiguṇyaṃ pratipādayati| tadāha- tatra kuḍavādau dravasyārdrasya ca dvaiguṇyameva, palamāneṣu tu punaradvaiguṇyameva| madhyamā madhyamapramāṇāḥ, tena nātisthūlā nātitanavaśca grāhyāḥ| tairdvādaśabhirekaḥ suvarṇamāṣakaḥ| te ṣoḍaśa suvarṇamāṣakāḥ suvarṇakarṣa ityarthaḥ| anye punaranyathā mānasūtraṃ paṭhanti; tadyathā- athavā madhyamaniṣpāvā ityādi| ardhaṃ tṛtīyaṃ yeṣāṃ tānyardhatṛtīyāni sārdhadvayamityarthaḥ| ubhayaṃ caitat prasiddham| tataścetyādi| ayamarthaḥ- tataḥ karṣāccaturguṇavardhamānāt palam, evaṃ palāt caturguṇavardhamānāt kuḍavaḥ, kuḍavāt prasthaḥ, prasthādāḍhakam, āḍhakād droṇaḥ; tulā punaḥ palaśatameva| tāḥ punariti tulā ityarthaḥ| prasaṅgena bhāro'pyabhihito na punaratrānena vyavahāro dṛśyate| śuṣkāṇāmidaṃ pramāṇaṃ, sārdrāṇāṃ sarasānāṃ dravāṇāṃ salilakṣīrādīnāṃ kuḍavādau dvaiguṇyaṃ; tena śuṣkāṇāṃ caturbhiḥ palaiḥ kuḍavaḥ, ārdrāṇāṃ dravāṇāṃ cāṣṭabhiriti; jejjaṭastvārdrāṇāṃ dravāṇāṃ ca catuḥpalaṃ kuḍavamāha| vṛddhavaidyavyavahārāt kāniciddravyāṇyārdrāṇyapi na dviguṇāni grāhyāṇi| tānyevāha- “vāsākuṭajakūṣmāṇḍaśatamūlīsahāmṛtāḥ 6| prasāraṇyaśvagandhā ca śatapuṣpā sahācarāḥ|| nityamārdrāḥ 7 prayoktavyā na tāsāṃ dviguṇaṃ bhavet”- iti| kecit prasthaviṣaye evaṃ pravadanti- “dvātriṃśatā'tra viṃśatyā palaiḥ ṣoḍaśabhiḥ kramāt| toyasnehaviśuṣkāṇāṃ dravyāṇāṃ prasthamādiśet”- iti| tatra dvādaśa dhānyamāṣā madhyamāḥ suvarṇamāṣaka iti māgadhānumataṃ suśrutācāryasammataṃ mānam| uktaṃ ca- “mānaṃ tu dvividhaṃ prāhuḥ kāliṅgaṃ māgadhaṃ tathā| kāliṅgānmāgadhaṃ śreṣṭhamiti mānavido viduḥ|| kāliṅgamapi mānaṃ ca carakācāryasammatam”- iti| suśrutācāryaḥ prāha- athavā 8 madhyamaniṣpāvā ekonaviṃśatirityādikam||7||
tatrānyatamaparimāṇasammitānāṃ yathāyogaṃ tvakpatraphalamūlādīnāmātapapariśoṣitānāṃ chedyāni khaṇḍaśaśchedayitvā bhedyānyaṇuśo bhedayitvā'vakuṭyāṣṭaguṇena ṣoḍaśaguṇena vā'mbhasā'bhiṣicya sthālyāṃ caturbhāgāvaśiṣṭaṃ kvāthayitvā'paharedityeṣa kaṣāyapākakalpaḥ | snehāccaturguṇo dravaḥ, snehacaturthāṃśo bheṣajakalkaḥ, tadaikadhyaṃ saṃsṛjya vipacedityeṣa snehapākakalpaḥ | athavā tatrodakadroṇe tvakpatraphalamūlādīnāṃ tulāmāvāpya caturbhāgāvaśiṣṭaṃ niṣkvāthyāpaharedityeṣa kaṣāyapākakalpaḥ; snehakuḍave bheṣajapalaṃ piṣṭaṃ kalkaṃ caturguṇaṃ dravamāvāpya vipacedityeṣa snehapākakalpaḥ ||8||
palādimānamabhidhāya kvāthapākaparibhāṣāmāha- tatretyādi| tatreti tayormadhye| anyatamena ekatamena, parimīyate'neneti parimāṇaṃ palādikaṃ, tena samyaṅmitānāṃ tvakpatrādīnām| ṣoḍaśaguṇenāṣṭaguṇena veti vāśabdaḥ samuccaye caturguṇenetyasya| udakadroṇaviṣaye tulādravyasyāvāpenaitajjñāpayati- niṣkvāthyaṃ dravyaṃ jale pañcaguṇe niṣkvāthayet| snehapākaparibhāṣāmāha- snehādityādi| snehakuḍave prasthaṃ dravaṃ bheṣajapalaṃ ca dattvā paktavyamityarthaḥ| anye suśrutādhyāyinaḥ kvāthasnehapākakalpanamanyathā paṭhanti| trayāṇāmapi kaṣāyapākaviṣayamāha- “karṣādau tu palaṃ yāvaddadyāt ṣoḍaśikaṃ jalam| tatastu kuḍavaṃ yāvattoyamaṣṭaguṇaṃ bhavet||caturguṇamataścordhvaṃ yāvat prasthādikaṃ bhavet”- iti| prakārāntareṇa viṣayamāha- “mṛdau caturguṇaṃ deyaṃ kaṭhine'ṣṭaguṇaṃ jalam| kaṭhināt kaṭhine deyaṃ jalaṃ ṣoḍaśikaṃ matam”- iti| bāhulyena ṣoḍaśaguṇena jalena kvāthakalpanā pānaviṣaye, snehapāke tu pūrvaiva| vṛddhasuśrutādhyāyimate snehapākakalpanaṃ- snehāccaturguṇo dravaḥ, snehacaturthāṃśo bheṣajakalkaḥ, tadaikadhyaṃ saṃsṛjya vipacedityeṣa snehapākakalpaḥ| snehāccaturguṇo drava iti vacanāt sarve'pyudakakṣīrādayo gṛhyante| kecidevaṃ paṭhanti- “yatraikadvitricaturāṇi dravadravyāṇi tatra sarvāṇyeva snehāccaturguṇāni, pañca prabhṛtīni snehasamānāni”- iti| tathā coktam,- “pañcaprabhṛti yatra syurdravāṇi snehasaṃvidhau| tatra snehasamānyāhurarvāk ca syāccaturguṇam”- iti||8||
bhavataścātra- snehabheṣajatoyānāṃ pramāṇaṃ yatra neritam | tatrāyaṃ vidhirāstheyo nirdiṣṭe tadvadeva tu ||9|| anukte dravakārye tu sarvatra salilaṃ matam | kalkakvāthāvanirdeśe gaṇāttasmāt prayojayet ||10||
kaṣāyasnehapākaparibhāṣeyaṃ, paribhāṣā cāniyame niyamakāriṇīti, tadeva darśayannāha- snehabheṣajatoyānāmityādi| anukte dravādau punaḥ kā paribhāṣetyāha- anukte ityādi| yasmādeva gaṇāt snehapāko'bhipretastasmādeva 9 gaṇāt kvāthakalkaprakārābhyāṃ samācaraṇīyaḥ||9-10||
ata ūrdhvaṃ snehapākakramamupadekṣyāmaḥ | sa tu trividhaḥ; tadyathā- mṛduḥ, madhyamaḥ, khara iti | tatra snehauṣadhivivekamātraṃ yatra bheṣajaṃ sa mṛduriti, madhūcchiṣṭamiva viśadamavilepi yatra bheṣajaṃ sa madhyamaḥ, kṛṣṇamavasannamīṣadviśadaṃ cikkaṇaṃ ca yatra bheṣajaṃ sa khara iti; ata ūrdhvaṃ dagdhasneho bhavati, taṃ punaḥ sādhu sādhayet | tatra pānābhyavahārayormṛduḥ, nasyābhyaṅgayormadhyamaḥ, bastikarṇapūraṇayostu khara iti ||11||
snehauṣadhayorvivekamātraṃ pṛthagbhāvamātraṃ yasmin bheṣaje tat tādṛśaṃ bheṣajaṃ yatra snehapāke sa mṛduḥ| pṛthaktvamubhayagatamapi bheṣaje'bhihitaṃ, bheṣajasyāgre'pi lakṣaṇatvena nirdeśāt| madhūcchiṣṭamiva viśadamapicchilameva| ata eva avilepi aṅgulyādeḥ| evaṃvidhaṃ bheṣajaṃ kalkarūpaṃ yatra sa madhyamaḥ| avasannamīṣaditi bharjanāt kiñcidbhṛṣṭaprāyam| ata ūrdhvamatikṛṣṇamatyavasannamativiśadaṃ ca yatra bheṣajaṃ sa dagdhaḥ| tasya sādhanopadeśādauṣadhaguṇā eva naṣṭā na snehaguṇā iti gamyate| carake punaranyathoktaṃ,- “kharo'bhyaṅge mṛdurnasye pāne bastau ca madhyamaḥ” (ca. ka. 12) iti; tadatra dvayamapi pramāṇaṃ; “śrutidvaidhaṃ tu yatra syāttatra dharmāvubhau smṛtau” (manu. 2-14)- iti| anyatrāpi- “uditānudite cāpi samayādhyuṣite tathā| sarvathā vartate yajña itīyaṃ vaidikī śrutiḥ” (manu. smṛ.2-15) iti||11||
bhavataścātra- śabdasyoparame prāpte phenasyopaśame tathā | gandhavarṇarasādīnāṃ sampattau siddhimādiśet ||12|| ghṛtasyaivaṃ vipakvasya jānīyāt kuśalo bhiṣak | pheno'timātraṃ tailasya śeṣaṃ ghṛtavadādiśet ||13||
tatra bheṣajasparśena mṛduviśadādinā prādhānyena pākalakṣaṇaṃ niścitya śeṣendriyārthairupadiśannāha- bhavataścātretyādi| dvividhaḥ pacyamānasnehasya śabdo dravānugataḥ, adravānugataśca| tatra śabdasyoparame prāpte ityatra prāptaśabdena yuktārthavācinā dravānugataśabdasyoparamo na kṛtsnaśabdavyuparama iti jñeyam| sampattau samṛddhau||12-13||
ata ūrdhvaṃ snehapānakramamupadekṣyāmaḥ- atha khalu laghukoṣṭhāyāturāya kṛtamaṅgalasvastivācanāyodayagiriśikharasaṃsthite prataptakanakanikarapītalohite savitari yathābalaṃ tailasya ghṛtasya vā mātrāṃ pātuṃ prayacchet | pītamātre coṣṇodakenopaspṛśya sopānatko yathāsukhaṃ viharet ||14||
ata ūrdhvaṃ snehapānakramamiti snehapānaparipāṭīmityarthaḥ| athaśabdo'yaṃ pañcakarmādau maṅgalārthaḥ| khaluśabdo vākyaśobhārthaḥ| laghukoṣṭhavacanaṃ jīrṇāhārapradarśanārthaṃ; gayī tu laghukoṣṭhāya yathākramamāmāśayapakvāśayahṛdayeṣu pakvatāpagatānnamalarasāmatāgauravāyeti vyākhyānayati 10| kṛtaṃ maṅgalaṃ pūrṇodakakumbhādi sarvalokaprasiddhaṃ svastivācanaṃ ca yasya sa tathā, tasmai| atrodayagirisaṃsthitasaviturgrahaṇaṃ prātaḥkālajñāpanāya| prātarhi saṃśodhanārthaṃ snehapānaṃ tantrāntare'pyuktaṃ- “śuddhyarthaṃ punarāhāre naiśe jīrṇe pibennaraḥ| pibet saṃśamanaṃ snehamannakāle prakāṅkṣitaḥ” (ca. sū. a. 13) iti| yathābalamiti doṣapuruṣāmayānāṃ hīnamadhyottamabalamāśritya yāmadvayacaturyāmasakalāhaḥpariṇāmasāpekṣiṇīṃ mātrām| sarvasnehaneṣu 11 pradhānatayā ghṛtataile prāha- ghṛtasya tailasya veti| upaspṛśya ācamanaṃ kṛtvetyarthaḥ||14||
rūkṣakṣataviṣārtānāṃ vātapittavikāriṇām | hīnamedhāsmṛtīnāṃ ca sarpiḥpānaṃ praśasyate ||15|| kṛmikoṣṭhānilāviṣṭāḥ pravṛddhakaphamedasaḥ | pibeyustailasātmyāśca tailaṃ dārḍhyārthinaśca ye ||16|| vyāyāmakarśitāḥ śuṣkaretoraktā mahārujaḥ | mahāgnimārutaprāṇā vasāyogyā narāḥ smṛtāḥ ||17|| krūrāśayāḥ kleśasahā vātārtā dīptavahnayaḥ | majjānamāpnuyuḥ sarve sarpirvā svauṣadhānvitam ||18||
sarve rūkṣakṣataviṣārtādayaḥ| svauṣadhānvitamiti yasya yat svamātmīyamauṣadhaṃ tena yuktam||15-18||
kevalaṃ paittike sarpirvātike lavaṇānvitam | deyaṃ bahukaphe cāpi vyoṣakṣārasamāyutam ||19||
idānīṃ tasyaiva ghṛtasya pratidoṣaṃ kevalasya saṃyuktasya ca prayogamāha- kevalamityādi| kevalam asahāyam, anyadravairasaṃyuktamityarthaḥ, tacca saṃskṛtamasaṃskṛtaṃ vā; satyapyanyadravyasaṃyoge saṃskṛtatvaṃ labhyata eva, saṃyogasaṃskārayorguṇayorbhinnatvāt| etena saṃskṛtamasaṃskṛtaṃ vā kevalaṃ kvāthacūrṇādiprakṣeparahitaṃ sarpiḥ pātavyamiti jñeyam| gayī tu- pittaharadravyasādhitameva kevalamityāha||19||
doṣāṇāmalpabhūyastvaṃ saṃsargaṃ samavekṣya ca | yuñjyāttriṣaṣṭidhābhinnaiḥ samāsavyāsato rasaiḥ ||20||
na kevalamuktairlavaṇādibhireva saṃyuktaṃ sarpiryojyaṃ, kiṃ tarhi triṣaṣṭibhedabhinnai rasairapītyāha- doṣāṇāmityādi||20||
snehasātmyaḥ kleśasahaḥ kāle nātyuṣṇaśītale | acchameva pibet snehamacchapānaṃ hi pūjitam ||21||
acchapānaviṣayamuddiśannāha- snehasātmya ityādi| kleśasahaḥ śaktilakṣaṇabalayuktaḥ, ato viparītaṃ bhaktena saha pāyayet| acchaḥ kevalasnehaḥ| kecit ‘kāle nātyuṣṇaśītale’ ityasya sthāne ‘dṛḍhaṃ kāle ca śītale’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- dṛḍhamityupacayalakṣaṇabalayuktaṃ, kāle ca śītala iti cakāro vātakaphayoḥ śaityāddoṣe ca śītala iti gamayati||21||
śītakāle divā snehamuṣṇakāle pibenniśi | vātapittādhiko rātrau vātaśleṣmādhiko divā ||22||
uktamevācchapānaṃ doṣakālabhedena vivṛṇvannāha- śītakāla ityādi| niśīti saṃśamanameva, ‘uṣṇakāle ca saha bhaktena pāyayet’ iti vacanāt| vātapittādhika iti vātapitte adhike yasya saḥ vātapittādhikaḥ| vātapittayorvyastasamastayorgrahaṇādvātādhikaḥ pittādhiko vātapittādhikaśca rātrau saṃśamanaṃ snehaṃ pibet| tatrāpi vātapittākhyasaṃsargasyāparasaṃsargopalakṣaṇatvāt pittaśleṣmādhiko'pi rātrau pibediti gamyate| vātaśleṣmādhika iti vātaśleṣmā ca śleṣmā ca vātaśleṣmāṇau, samāse'ntaḥpadalopaḥ, tāvadhikau yasya sa vātaśleṣmādhikaḥ| etena vātakaphādhikaḥ kaphādhikaśca divā snehaṃ pibediti gamyate| atrārthe ca vṛddhavāgbhaṭaḥ- “sarvaṃ sarvasya ca snehaṃ yuñjyādbhāsvati nirmale| ṛtau sādhāraṇe doṣasāmye'nilakaphe kaphe|| divā niśyanile pitte saṃsarge pittavatyati” (a. saṃ. sū. 25) iti| yadā ca grīṣme vātakaphottho rogaḥ snehasādhyastadā kālamāśritya tadanuvihitaḥ sneho niśi prayojyo doṣādīn vīkṣya ca, tathā ca vṛddhavāgbhaṭaḥ- “tvaramāṇe tu śīte'pi divā tailaṃ prayojayet| uṣṇe'pi rātrau sarpistu doṣādīn vīkṣya cānyathā” (a. saṃ. sū. 25) iti||22||
vātapittādhikasyoṣṇe tṛṇmūrcchonmādakārakaḥ | śīte vātakaphārtasya gauravāruciśūlakṛt ||23||
uktādanyathākaraṇe ubhayatrāpi doṣaṃ darśayannāha- vātapittādhikasyetyādi||23||
snehapītasya cettṛṣṇā pibeduṣṇodakaṃ naraḥ | evaṃ cānupaśāmyantyāṃ snehamuṣṇāmbunā vamet ||24|| dihyācchītaiḥ śiraḥ śītaṃ toyaṃ cāpyavagāhayet |25|
tatra tṛṣṇāpratīkāramuddiśannāha- snehapītasyetyādi| dihyāt limpet||24||-
yā mātrā parijīryeta caturbhāgagate'hani ||25|| sā mātrā dīpayatyagnimalpadoṣe ca pūjitā | yā mātrā parijīryeta tathā'rdhadivase gate ||26|| sā vṛṣyā bṛṃhaṇī yā ca madhyadoṣe ca pūjitā | yā mātrā parijīryeta caturbhāgāvaśeṣite ||27|| snehanīyā ca sā mātrā bahudoṣe ca pūjitā | yā mātrā parijīryettu tathā pariṇate'hani ||28|| glānimūrcchāmadān hitvā sā mātrā pūjitā bhavet ahorātrādasanduṣṭā yā mātrā parījīryati ||29|| sā tu kuṣṭhaviṣonmādagrahāpasmāranāśinī |30|
glānyādikaṃ hitvā yā parijīryediti vacanāt snehabāhulyena paripākakāle glānyādayo bhavantītyavagamyate| pūjitā bhavediti vacanāt ‘snehane’ ityāharaṇīyam||25-29||-
yathāgni prathamāṃ mātrāṃ pāyayeta vicakṣaṇaḥ ||30|| pīto hyatibahuḥ sneho janayet prāṇasaṃśayam | mithyācārādbahutvādvā yasya sneho na jīryati ||31|| viṣṭabhya cāpi jīryettaṃ vāriṇoṣṇena vāmayet | tataḥ snehaṃ punardadyāllaghukoṣṭhāya dehine | jīrṇājīrṇaviśaṅkāyāṃ snehasyoṣṇodakaṃ pibet ||32|| tenodgāro bhavecchuddho bhaktaṃ prati rucistathā | syuḥ pacyamāne tṛḍdāhabhramasādāratiklamāḥ ||33||
tāsvādyāmeva mātrāmadoṣatvena nirdiśati- yathāgnītyādi| agnyanatikrameṇa ekayāmapariṇāmāṃ mātrāṃ pātuṃ prayojayet, palamityarthaḥ| kutaḥ punarnetarā ityāha- pīto hyatibahurityādi| mithyācārāt śītasevādilakṣaṇāt| mithyācārādijasya snehājīrṇasya pratīkāra uktaḥ| snehasādhye vyādhau punarapyasya sneho deya ityāha- tataḥ snehamiti| jīrṇājīrṇaviśaṅkāyāṃ pariṇatāpariṇataśaṅkāyām| asyāgre pacyamānalakṣaṇaṃ kecitpaṭhanti- syurityādi| syuḥ bhaveyuḥ| etaccānārṣaślokārdhamiti jejjaṭācāryoktatvānna paṭhanīyam||30-33||
pariṣicyādbhiruṣṇābhirjīrṇasnehaṃ tato naram | yavāgūṃ pāyayeccoṣṇāṃ kāmaṃ klinnālpataṇḍulām ||34|| deyau yūṣarasau vā'pi sugandhī snehavarjitau | kṛtau vā'tyalpasarpiṣkau vilepī vā 12 vidhīyate ||35||
snehavarjitāvityanenākṛtāviti gamyate| kṛtau snehādisaṃskṛtau| yūṣarasāviti atra yūṣaḥ kaphe tailapāne ca deyaḥ, raso vāte ghṛtapāne ca, vilepī ca punarvilepīsātmyāya madhyamāgnaye deyā||34-35||
pibettryahaṃ caturahaṃ pañcāhaṃ ṣaḍahaṃ tathā | saptarātrāt paraṃ snehaḥ sātmyībhavati sevitaḥ ||36||
tasya snehapānasya koṣṭhāpekṣayā kālaniyamaṃ darśayannāha- pibedityādi| tatra tryahaṃ mṛdukoṣṭhāpekṣayā, madhyamakoṣṭhāpekṣayā tu catuḥ- pañcaṣaḍahāni, krūrakoṣṭhāpekṣayā tu saptarātram| anye tu mṛdutamamṛdutaramṛdukoṣṭhāpekṣayā ekadvitryaham, evaṃ madhyamakoṣṭhataratamamadhyāt catuḥpañcaṣaḍahāni, krūrakrūratarakrūratamakoṣṭhāpekṣayā saptāṣṭanavāpi divasānīti| sātmyībhavatīti ātmanā saha vartata iti sātmyam, asātmyaṃ yatra sātmyaṃ bhavati sātmyībhavati; ātmaśabdo'tra dehaparyāyaḥ, ayamarthaḥ- ātmani kāye yadvartate, yadupaśete, na vikārāya bhavati, sukhaṃ ca karotītyarthaḥ, tat sātmyībhavatītyucyate; etena snehakāryamutkleśanādikaṃ na karoti āhāravacca sātmyībhavati, ata eva sevita ityuktaṃ; viṣamapi svalpaṃ pratidinamupayujyamānaṃ na māraṇātmakaṃ bhavati| tacca sātmyībhavanaṃ vātaprakṛtāvūrdhvāṅgamārute boddhavyaṃ, vātakaphaprakṛtau punaranutkleśa eva||36||
sukumāraṃ kṛśaṃ vṛddhaṃ śiśuṃ snehadviṣaṃ tathā | tṛṣṇārtamuṣṇakāle ca saha bhaktena pāyayet ||37||
idānīmavacāraṇāmāvasthike nityage ca kāle nirdiśannāha- sukumāramityādi| bhaktaśabdena sarve vilepyādayo'bhipretāḥ| tacca pānaṃ dvividham- aśanāt pṛthak, aśanavyāmiśraṃ vā; tatra yat pṛthak tadacchapānameva||37||
pippalyo lavaṇaṃ snehāścatvāro dadhimastukaḥ | pītamaikadhyametaddhi sadyaḥsnehanamucyate ||38|| bhṛṣṭā māṃsarase snigdhā yavāgūḥ sūpakalpitā | prakṣudrā 13 pīyamānā tu sadyaḥsnehanamucyate ||39|| sarpiṣmatī payaḥsiddhā yavāgūḥ svalpataṇḍulā | sukhoṣṇā sevyamānā tu sadyaḥsnehanamucyate ||40|| pippalyo lavaṇaṃ sarpistilapiṣṭaṃ varāhajā | vasā ca pītamaikadhyaṃ sadyaḥsnehanamucyate ||41|| śarkarācūrṇasaṃsṛṣṭe dohanasthe ghṛte tu gām | dugdhvā kṣīraṃ pibedrūkṣaḥ sadyaḥsnehanamucyate ||42|| yavakolakulatthānāṃ kvātho māgadhikānvitaḥ | payo dadhi surā ceti ghṛtamapyaṣṭamaṃ bhavet 14||43|| siddhametairghṛtaṃ pītaṃ sadyaḥsnehanamuttamam | rājñe rājasamebhyo vā deyametaddhṛtottamam ||44||
tatrāvacāraṇāṃ prayogeṇa darśayannāha- pippalya ityādi| lavaṇamatra pradhānakalpanayā saindhavam| snehāścatvāraḥ sarpistailavasāmajjānaḥ| dadhimastuko dadhisaraḥ| pippalīlavaṇayoryāvatyā mātrayā nātikaṭutvaṃ nātilavaṇatvaṃ ca tāvatī mātrā| prakṣudrā kṣudrāvagāḍhā; kṣudraṃ phāṇitaṃ ‘kākavī’ iti loke| ghṛte tviti tuśabdaḥ punararthe| māgadhikāyā ayaṃ māgadhiko'tra kalkaḥ, dravāḥ ṣaṭ, snehasamā pippalī saptamī, ghṛtamaṣṭamam| etatsiddhaṃ nṛpādibhiḥ sukhocitairannāt prāṅmadhye'nte vā peyam| sadyaḥsnehanamiti tadahareva||38-44||
balahīneṣu vṛddheṣu mṛdvagnistrīhatātmasu | alpadoṣeṣu yojyāḥ syurye yogāḥ samyagīritāḥ ||45||
eṣāṃ yogānāṃ viṣayaṃ darśayannāha- balahīneṣvityādi| ye yogāḥ pūrvaṃ kathitāḥ||45||
vivarjayet snehapānamajīrṇī taruṇajvarī 15| durbalo'rocakī sthūlo mūrcchārto madapīḍitaḥ ||46|| chardyarditaḥ pipāsārtaḥ śrāntaḥ pānaklamānvitaḥ | dattabastirviriktaśca vānto yaścāpi mānavaḥ ||47|| akāle durdine caiva na ca snehaṃ pibennaraḥ | akāle ca prasūtā strī snehapānaṃ vivarjayet ||48|| snehapānādbhavantyeṣāṃ nṝṇāṃ nānāvidhā gadāḥ | gadā vā kṛcchratāṃ yānti na sidhyantyathavā punaḥ ||49|| garbhāśaye'vaśeṣāḥ syū raktakledamalāstataḥ | snehaṃ jahyānniṣeveta pācanaṃ rūkṣameva ca ||50|| daśarātrāttataḥ snehaṃ yathāvadavacārayet |51|
vivarjayedityādi| ajīrṇe'jīrṇameva ca pacannagniḥ stokaṃ snehaṃ pakṣyati, taruṇajvare'pyevaṃ srotorodhaśca, durbale aṅgaglānyādayaḥ, arocake'rocakābhivṛddhiḥ, sthūlasyātisthaulyaṃ srotorodhaśca, mūrcchārtānāṃ mūrcchābhivṛddhiḥ, dattabastiviriktavāntānāṃ sadyaḥśuddhatvenāgnimāndyatṛṣṇāklamādyatiyogāśca, akāle prasūtāyā garbhāśaye'vaśeṣā raktakledamalāḥ snehakopitā asādhyaṃ rogaṃ kuryuḥ| anye ‘taruṇajvarī’ ityatra ‘codarī jvarī’ iti paṭhitvā vyākhyānayanti- udariṇāṃ snehapānaṃ prāgavasthāyāmudaracikitsite proktaṃ, chidrodakodariṇaḥ punaratra niṣedhaḥ| jvariṇastaruṇāvasthāyāṃ pratiṣedhaḥ| amumeva niṣedhaṃ darśayannāha- snehapānādityādi||46-50||-
purīṣaṃ grathitaṃ rūkṣaṃ kṛcchrādannaṃ vipacyate ||51|| uro vidahate vāyuḥ koṣṭhādupari dhāvati | durvarṇo durbalaścaiva rūkṣo bhavati mānavaḥ ||52||
snehasya vihitasya dānāya rūkṣalakṣaṇamāha- purīṣamityādi| upari dhāvati ūrdhvaṃ gacchatītyarthaḥ| idaṃ kṛtapācanasya rūkṣasya lakṣaṇamuktamiti vṛddhavaidyāḥ||51-52||
susnigdhā tvagviṭśaithilyaṃ dīpto'gnirmṛdugātratā | glānirlāghavamaṅgānāmadhastāt snehadarśanam | samyaksnigdhasya liṅgāni snehodvegastathaiva ca ||53||
susnigdhasya lakṣaṇamāha- susnigdhetyādi| snehodvega iti snehāruciḥ udakāditṛptasyevodakādyaruciḥ| anye tu ‘glāniḥ sadanamaṅgānāmadhastāt snehadarśanam| samyaksnigdhasya liṅgāni snehodvegastathaiva vā’|| iti paṭhanti||53||
bhaktadveṣo mukhasrāvo gudadāhaḥ pravāhikā | purīṣātipravṛttiśca bhṛśasnigdhasya lakṣaṇam ||54||
pravāhikā atisārabhedaḥ| kecit asnigdhātisnigdhalakṣaṇayormadhye jīrṇājīrṇasnehalakṣaṇamadhīyate- “glāniḥ sadanamaṅgānāmadhastāt snehadarśanam| snehe jīryati liṅgāni jīrṇastaiḥ śāntimāgataiḥ” iti| tairglānyādibhiḥ śāntimāgataiḥ upaśamaṃ gataiḥ sneho jīrṇa iti jñāyate iti||54||
rūkṣasya snehanaṃ snehairatisnigdhasya rūkṣaṇam | śyāmākakoradūṣānnatakrapiṇyākaśaktubhiḥ ||55||
tatrāsnigdhātisnigdhayoḥ pratīkāraṃ darśayannāha- rūkṣasyetyādi||55||
dīptāntaragniḥ pariśuddhakoṣṭhaḥ pratyagradhāturbalavarṇayuktaḥ | dṛḍhendriyo mandajaraḥ śatāyuḥ snehopasevī 16 puruṣo bhavettu ||56||
idānīṃ svasthaviṣaye snehakarmaphalaṃ darśayannāha- dīptetyādi| antaragniḥ jaṭharāgniḥ| pariśuddhakoṣṭhaḥ nirdoṣodaraḥ| pratyagrā navāḥ| dṛḍhāni svakāryakaraṇakṣamānīndriyāṇi yasya saḥ| snehopasevī yo nara ābhīkṣṇyena snehaṃ sevate saḥ| anye tu anena ślokena saṃśamanīyaprāgbhaktasevitasnehaguṇānāhuḥ||56||
sneho hito durbalavahnidehasandhukṣaṇe vyādhinipīḍitasya | balānvitau bhojanadoṣajātaiḥ pramardituṃ tau sahasā na sādhyau ||57||
vyādhiparimokṣaṇamapi snehaphalaṃ darśayannāha- sneha ityādi| sneho hito bhavati; kasya? vyādhinipīḍitasya puruṣasya, kasmin viṣaye? durbaladehavahnisandhukṣaṇe| snehakṛtayostayorvahnidehabalayoḥ phalaṃ darśayannāha- balānvitāvityādi| tau vahnidehau| kiṃviśiṣṭau? snehapānabalānvitau| na sādhyau na śakyau| kiṃ kartuṃ? pramardayitum| kaiḥ sphoṭayituṃ na śakyāvityāha- bhojanadoṣajātaiḥ, durbhaktasvabhāvaguṇabhūtadoṣasamūhairityarthaḥ| durbalasya dehasandhukṣaṇe vahnisandhukṣaṇe ca; dehasandhukṣaṇaṃ śaktyupacayalakṣaṇabalasandīpanaṃ puṣṭyāvahamityarthaḥ, agnipakṣe sandhukṣaṇaṃ subodham||57||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne snehopayaugikacikitsitaṃ nāmaikatriṃśattamo'dhyāyaḥ ||31||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ cikitsāsthāne ekatriṃśattamo'dhyāyaḥ||31||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘vijñātarasāyanavidhāno'pi anavadhārite tatprākkarmaṇi śodhane khalu yato muhyati, ataḥ śodhanaṃ pratipādayitukāmaḥ prathamaṃ śodhanasyaiva prākkarma snehamāha’ iti pā. ↩
- 2 ‘śuddhamāṃsajā’ iti pā. ↩
- 3 ‘yathāvidhānaṃ’ iti pā. ↩
- 4 ‘piṣṭabheṣajapiṇḍān’ iti pā. ↩
- 5 ‘ārdrāṇāṃ’ iti pā. ↩
- 6 ‘…śatapatrī...’ iti pā. ↩
- 7 ‘nimbaścārdrāḥ’ iti pā. ↩
- 8 ‘taccaikonaviṃśatirniṣpāvā dharaṇamityādi’ iti pā. ↩
- 9 ‘sa eva gaṇaḥ’ iti pā. ↩
- 10 asyāgre ‘ato'gre ca prākpācitaṃ doṣāyeti paṭhitvā pūrvapācitagauravāgantāmadoṣāyeti vyākhyānayati’| ityadhikaḥ pāṭha upalabhyate ha. pustake. ↩
- 11 ‘sadyaḥsnehaneṣu’ iti pā. ↩
- 12 ‘yavāgūrvā’ iti pā. ↩
- 13 ‘sakṣudrā’ iti pā. ↩
- 14 ‘yavakolakulatthānāṃ kvātho bhāgatrayānvitaḥ| payodadhisurākṣīraghṛtabhāgaiḥ samanvitaḥ’ iti pā. ↩
- 15 ‘codarī jvarī’ iti pā. ↩
- 16 ‘snehopayogī’ iti pā. ↩