athātaḥ svedāvacāraṇīyaṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
svedāvacāraṇaṃ svedayojanaṃ, tadadhikṛtya kṛtamiti pūrvavat||1-2||
caturvidhaḥ svedaḥ; tadyathā- tāpasveda, ūṣmasveda, upanāhasvedo, dravasveda iti; atra sarvasvedavikalpāvarodhaḥ ||3||
tapanaṃ tāpaḥ, ūṣmā bāṣpaḥ, upanahyate ityupanāho bandhanamityarthaḥ, dravatīti dravaḥ kaṣāyakṣīrādiḥ| atra eṣu caturṣu sarveṣāṃ trayodaśānāmapi carakoktānāṃ saṅkaraprabhṛtīnāmavarodhaḥ| tatra tāpasvede kandugrahaṇādeva jentākakarṣūkuṭīkūpaholakasvedāḥ pañcaivāntarbhavanti, ūṣmasvede saṅkaraprastarāśmaghananāḍīkumbhībhūsvedāḥ ṣaḍapyantarbhavanti, dravasvede pariṣekāvagāhāvantarbhavataḥ||3||
tatra tāpasvedaḥ pāṇikāṃsyakandukakapālavālukāvastraiḥ prayujyate, śayānasya cāṅgatāpo bahuśaḥ khādirāṅgārairiti 1||4||
teṣāṃ prayoge dravyāṇyupadiśannāha- tatretyādi| kandukam apūpapacanabhāṇḍam| kapālaṃ jvālātaptakarparam||4||
ūṣmasvedastu kapālapāṣāṇeṣṭakālohapiṇḍānagnivarṇānadbhirāsiñcedamladravyairvā, tairārdrālaktakapariveṣṭitairaṅgapradeśaṃ 2 svedayet | māṃsarasapayodadhisnehadhānyāmlavātaharapatrabhaṅgakvāthapūrṇāṃ vā kumbhīmanutaptāṃ prāvṛtyoṣmāṇaṃ gṛhṇīyāt | pārśvacchidreṇa vā kumbhenādhomukhena tasyā mukhamabhisandhāya tasmiñchidre hastiśuṇḍākārāṃ nāḍīṃ praṇidhāya taṃ svedayet ||5|| sukhopaviṣṭaṃ svabhyaktaṃ guruprāvaraṇāvṛtam | hastiśuṇḍikayā nāḍyā svedayedvātarogiṇam | sukhā sarvāṅgagā hyeṣā na ca kliśnāti mānavam ||6|| vyāmārdhamātrā trirvakrā hastihastasamākṛtiḥ | svedanārthe hitā nāḍī kailiñjī hastiśuṇḍikā ||7||
dvitīye ūṣmasvedaprayoge dravyamupadiśannāha- ūṣmetyādi| taiḥ kapālādibhiragnivarṇairjalādyavasiktairārdravastracchannaiḥ svedayedaṅgapradeśaṃ; jejjaṭācāryastu ‘ārdrālaktakapariveṣṭitam’ iti paṭhitvā'ṅgapradeśaviśeṣaṇaṃ vyākhyānayati| māṃsarasādipūrṇāṃ sthālīṃ coṣmaṇo mandīkaraṇārthaṃ kambalādinā prāvṛtya pidhāya, ūṣmāṇaṃ gṛhṇīyāt| vātaharāṇāṃ eraṇḍādīnāṃ, patrabhaṅgāḥ pallavāḥ| tathaiva kumbhyāṃ bāṣpamanudvamayantyāṃ svedāntaramutpādayannāha- pārśvetyādi| tasyāḥ kumbhyāḥ| tasmiñchidre iti uparisthitakumbhasya pārśvacchidre| kiliñjasādhanatṛṇakāśādidravyaviracitāmantaḥsuṣiratvena nāḍīmiva nāḍīṃ gopucchākṛtitvena dairghyeṇa ca hastihastasamākārāṃ chidreṇa nirgacchato bāṣpavegasya vegavighātārthaṃ triṣu sthāneṣu vakrāmupanidhāpayet| svabhyaktamiti suṣṭhu abhyaktam| guruprāvaraṇāvṛtamiti guruprāvaraṇena kambalādinoṣmaṇo'titāpaniṣedhāyāvṛtaṃ pihitam| etadeva sukhapāṭhārthaṃ ślokena darśayannāha- hastiśuṇḍikayetyādi| vyāmārdhamātretyatra vyāmamātrā vyāmārdhamātrā veti vyākhyātavyam| vyāmaḥ bāhvoḥ sakarayoḥ samprasāritayorantarālam| kiliñjasādhanānāṃ kuśakāśādidravyāṇāmiyaṃ kailiñjī||5-7||
puruṣāyāmamātrāṃ ca bhūmimutkīrya khādiraiḥ | kāṣṭhairdagdhvā tathā''bhyukṣya kṣīradhānyāmlavāribhiḥ ||8|| patrabhaṅgairavacchādya śayānaṃ svedayettataḥ |9|
nāḍīsvedaṃ bāṣpasvede evābhidhāya bhūsvedamapi bāṣpasvede eva darśayannāha- puruṣetyādi| āyāmo dairghyam| utkīrya khanitvā| abhyukṣya siktvā| patrabhaṅgairiti vātaghnairaṇḍādipallavaiḥ||8||-
pūrvavat svedayeddagdhvā bhasmāpohyāpi vā śilām ||9||
bāṣpasvede evāśmasvedaṃ darśayannāha- pūrvavadityādi| śilātalaṃ vā dagdhvā, bhasmāpohya sphoṭayitvā||9||
pūrvavat kuṭīṃ vā caturdvārāṃ kṛtvā tasyāmupaviṣṭasyāntaścaturdvāre'ṅgārānupasandhāya taṃ svedayet ||10||
bāṣpasvede eva kuṭīsvedaṃ darśayannāha- pūrvavadityādi| śilātalabāṣpasvedo kuṭīsvede'pi sambadhyate| aṅgārānupasandhāya aṅgārānāropya| pūrvavadityanena dagdhvā, bhasmāpohya abhyukṣya ca, dvāramukhairbāṣpamudvamantyāṃ tasyāmantarmadhye sthitaṃ svedayet||10||
kośadhānyāni 3 vā samyagupasvedyāstīrya kiliñje'nyasmin vā tatpratirūpake śayānaṃ prāvṛtya svedayet; evaṃ pāṃśugośakṛttuṣabusapalāloṣmabhiḥ svedayet ||11||
prastarasvedamapi bāṣpasvede eva darśayannāha- kośadhānyānītyādi| kośadhānyānī śamīdhānyāni māṣādīni||11||
upanāhasvedastu vātaharamūlakalkairamlapiṣṭairlavaṇapragāḍhaiḥ susnigdhaiḥ sukhoṣṇaiḥ pradihya svedayet | evaṃ kākolyādibhirelādibhiḥ surasādibhistilātasīsarṣapakalkaiḥ kṛśarāpāyasotkārikābhirveśavāraiḥ sālvaṇairvā tanuvastrāvanaddhaiḥ svedayet ||12||
tṛtīyamupanāhasvedaṃ darśayannāha- upanāhetyādi| amlaṃ kāñjikam| saṅkarasvedamapyupanāhasveda eva darśayannāha- evamityādi| ebhireva poṭalikāṃ baddhvā svedayet| kākolyādiḥ “kākolīkṣīrakākolī” (sū. 38) ityādikaḥ| elādiḥ “elātagaramāṃsī” (sū. 38) ityādiḥ| surādiḥ “surasāśvetasurasā” (sū. 38) ityādiḥ| kṛśarā tilataṇḍulamāṣaiḥ kṛtā yavāgūḥ, kṣīrasiddhāstaṇḍulāḥ pāyasaḥ, utkārikā lapsikā, veśavāraḥ ‘caṭanī’ iti bhāṣā| sālvaṇo vātavyādhyuktaḥ| tanuvastrāvanaddhaiḥ sūkṣmavastrānubaddhaiḥ| atra kākolyādibhiḥ pittānugate vāte elādibhiḥ surasādibhiśca, kaphānugate vāte tilātasīprabhṛtibhiḥ, kṛśarādibhiḥ veśavāraiḥ sālvaṇaiśca kevale vāte| upanāhaśabdastviha ‘ṇaha bandhane’ ityasyeti upanāho bandhanam||12||
dravasvedastu vātaharadravyakvāthapūrṇe koṣṇakaṭāhe 4 droṇyāṃ vā'vagāhya svedayet, evaṃ payomāṃsarasayūṣatailadhānyāmlaghṛtavasāmūtreṣvavagāheta; etaireva sukhoṣṇaiḥ 5 kaṣāyaiśca pariṣiñcediti ||13||
carurthaṃ dravasvedaṃ darśayannāha- dravasveda ityādi| pariṣiñcet pariṣekaṃ kuryādityarthaḥ| kaṣāyaiśceti cakārāt pūrvauktaiḥ payomāṃsarasādibhiśca||13||
tatra tāpoṣmasvedau viśeṣataḥ śleṣmaghnau, upanāhasvedo vātaghnaḥ, anyatarasmin pittasaṃsṛṣṭe dravasveda iti ||14||
anyatarasmin śleṣmaṇi vāte vā pittasaṃsṛṣṭe dravasveda iti||14||
kaphamedonvite vāyau nivātātapaguruprāvaraṇaniyuddhādhvavyāyāmabhāraharaṇāmarṣaiḥ svedamutpādayediti ||15||
atha niragnikaṃ svedamāha- kaphetyādi||15||
bhavanti cātra- caturvidho yo'bhihito dvidhā svedaḥ prayujyate | sarvasminneva dehe tu dehasyāvayave tathā ||16||
atra sarvāṅgasvede prokte tantrāntaravirodhaḥ syāt; tathā ca- “vṛṣaṇau hṛdayaṃ dṛṣṭī svedayenmṛdu naiva vā” (ca. sū. 14) ityuktatvāt; tasmāt sarvaśabdo'tra saṅkucitavṛttyā tatparihāreṇa vyākhyātavyaḥ||16||
yeṣāṃ nasyaṃ vidhātavyaṃ bastiścaiva hi dehinām | śodhanīyāśca ye kecit pūrvaṃ svedyāstu te matāḥ ||17|| paścāt svedyā hṛte śalye mūḍhagarbhā'nupadravā | samyak prajātā kāle yā paścāt svedyā vijānatā ||18|| svedyaḥ pūrvaṃ ca paścācca bhagandaryarśasastathā | aśmaryā cāturo jantuḥ śeṣāñchāstre pracakṣmahe ||19||
tatra svedasya rogaviśeṣādyatra yatrāvacāraṇaṃ tattraividhyaṃ 6 darśayannāha- yeṣāmityādi| anārṣagrantha iti kecidācāryā na paṭhanti, paraṃ gayadāsasya sammatatvānmamāpi sammataḥ||17-19||
nānabhyakte nāpi cāsnigdhadehe svedo yojyaḥ svedavidbhiḥ kathañcit | dṛṣṭaṃ loke kāṣṭhamasnigdhamāśu gacchedbhaṅgaṃ svedayogairgṛhītam ||20||
idānīṃ svedasya pūrvakarma niyamayannāha- netyādi| abhyaṅgaina bāhyasnehakriyāpūrvakatvaṃ, nāpi cāsnigdhadeha ityantaḥsnehapūrvakatvaṃ svedasya| asnigdhe svedadoṣamupamānena darśayitumāha- dṛṣṭamityādi| yathā hi kāṣṭhamasnigdhaṃ svidyamānaṃ viśīryate, evaṃ śarīramasnigdhaṃ svidyamānaṃ vinaśyati||20||
snehaklinnā dhātusaṃsthāśca doṣāḥ svasthānasthā ye ca mārgeṣu līnāḥ | samyak svedairyojitaiste dravatvaṃ prāptāḥ koṣṭhaṃ śodhanairyāntyaśeṣam 7||21||
snehapūrvakameva doṣāṇāṃ koṣṭhaśākhāśrayāṇāṃ śodhanaṃ na punaranyathetyāha- snehaklinnā ityādi| svedairdravatvaṃ prāpya dravatvāt koṣṭhaṃ prāptāḥ śodhanairniḥśeṣaṃ yānti bahirniḥsarantītyarthaḥ||21||
agnerdīptiṃ mārdavaṃ tvakprasādaṃ bhaktaśraddhāṃ srotasāṃ nirmalatvam | kuryāt svedo hanti nidrāṃ satandrāṃ sandhīn stabdhāṃśceṣṭayedāśu yuktaḥ ||22||
idānīṃ svedaguṇānāha- agnerdīptimityādi| kecidācāryā evaṃ vadanti- dvividhaḥ svedaḥ- saṃśamanīyaḥ, saṃśodhanāṅgabhūtaśca| tatra saṃśamanīyaḥ sāmeṣu vyādhiṣu rūkṣa eva yojyaḥ, tadguṇāḥ punaḥ ‘agnerdīptiṃ’ ityādiślokoktā jñātavyāḥ; saṃśodhanāṅgabhūtastu snehapūrvo yojyaḥ, tasya guṇastu ‘snehaklinnā’ ityādiślokena proktā iti jñeyam||22||
svedāsrāvo vyādhihānirlaghutvaṃ śītārthitvaṃ mārdavaṃ cāturasya | samyaksvinne lakṣaṇaṃ prāhuretanmithyāsvinne vyatyayenaitadeva ||23|| svinne'tyarthaṃ sandhipīḍā vidāhaḥ sphoṭotpattiḥ pittaraktaprakopaḥ | mūrcchā bhrāntirdāhatṛṣṇe klamaśca kuryāttūrṇaṃ tatra śītaṃ vidhānam ||24||
tasya samyagyuktasyāyogayuktasyātiyogayuktasya ca lakṣaṇaṃ sacikitsitaṃ darśayannāha- svedetyādi| mithyāsvinne ayogasvinne; mithyāsvinne vyādhivṛddhiḥ, dehasya gurutvam, uṣṇābhilāṣaḥ, dehasya kāṭhinyaṃ ca||23-24||
pāṇḍurmehī pittaraktī kṣayārtaḥ kṣāmo'jīrṇī codarārto 8 viṣārtaḥ | tṛḍcchardyārto garbhiṇī pītamadyo naite 9 svedyā yaśca martyo'tisārī | svedādeṣāṃ yānti dehā vināśaṃ nosādhyatvaṃ yānti caiṣāṃ vikārāḥ ||25|| svedaiḥ sādhyo durbalo'jīrṇabhaktaḥ syātāṃ ceddvau svedanīyau tatastau |26|
tatra mehinaḥ prāgeva svede niṣiddhe punaratra niṣedho niyamārthaḥ 10| svedasādhye vyādhau durbale'jīrṇabhakte ca pratiprasavamāha- svedairityādi| syātāṃ bhavetām||25||-
eteṣāṃ svedasādhyā ye vyādhayasteṣu buddhimān | mṛdūn svedān prayuñjīta tathā hṛnmuṣkadṛṣṭiṣu ||26|| sarvān svedānnivāte ca jīrṇānnasyāvacārayet | snehābhyaktaśarīrasya śītairācchādya cakṣuṣī ||27|| svidyamānasya ca muhurhṛdayaṃ śītalaiḥ spṛśet | samyaksvinnaṃ vimṛditaṃ snātamuṣṇāmbubhiḥ śanaiḥ ||28|| svabhyaktaṃ prāvṛtāṅgaṃ ca nivātaśaraṇasthitam | bhojayedanabhiṣyandi sarvaṃ cācāramādiśet ||29||
eṣāṃ svedasādhyeṣu vikāreṣvātyayike vyādhau pratiprasavamāha- eteṣāmityādi| na bhuktamātro'gnimupāsītetyanenaiva jīrṇānnasya svedo labdhaḥ, kimarthaṃ punarucyate? ucyate- sa hi svasthaviṣayo'yamāturaviṣaya iti na doṣaḥ| samyaksvinnamityādi| sadyo vyādhikaraṇīyāmavasthāṃ syandayatyāpādayati yaddravyaṃ tadabhiṣyandi, srotasāmupalepakāri vā, tadviparītamanabhiṣyandi||26-29||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne svedāvacāraṇīyaṃ cikitsitaṃ nāma dvātriṃśo'dhyāyaḥ ||32||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ cikitsāsthāne dvātriṃśattamo'dhyāyaḥ||32||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘khādirāṅgārataptaiḥ’ iti pā. ↩
- 2 ‘ārdrālaktakapariveṣṭitamaṅgapradeśaṃ’ iti pā. ↩
- 3 ‘dhānyāni’ iti pā. ↩
- 4 ‘koṣṭhe kaṭāhe’ iti pā. ↩
- 5 ‘etaireva sukhoṣṇairvā pariṣiñcet’ iti pā. ↩
- 6 ‘tatra viṣayaṃ’ iti pā. ↩
- 7 ‘yānti dehādaśeṣāt’ iti pā. ↩
- 8 ‘kodarātoṃ’ iti pā. ↩
- 9 ‘svedāsādhyo durbalo bhīrureva’ iti pā. ↩
- 10 asyāgre ‘kodarī jalodarī’ ityadhikaḥ pāṭhaḥ kvacitpustake upalabhyate ↩