athāto vamanavirecanasādhyopadravacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
upadravo rogaḥ| cikitsitaṃ cātra vamanavirecanarūpameva, vamanavirecanasādhyatvādupadravāṇām||1-2||
doṣāḥ kṣīṇā bṛṃhayitavyāḥ, kupitāḥ praśamayitavyāḥ, vṛddhā nirhartavyāḥ, samāḥ paripālyā iti siddhāntaḥ ||3||
na khalu doṣāṇāṃ sarvāvasthāsu vamanavirecane, kiṃ tarhi kasyāñcideveti pratipādayannāha- doṣā ityādi| kṣīṇāḥ kṣayalakṣaṇairjñātāḥ| kupitā alpatayā kopamāpannāḥ saṃśamanavidhānenaiva praśamayitavyāḥ, prakarṣeṇa vṛddhāḥ svasthānāccalitāḥ saṃśodhanavidhinā nirhartavyāḥ| jejjaṭācāryastu ‘pravṛddhāḥ’ iti paṭhati, vṛddhirhi dvividhā- cayalakṣaṇā prakopalakṣaṇā ca; tatra saṃhatirūpāvṛddhiḥ cayaḥ, vilayanarūpā vṛddhiḥ prakopaḥ; tayorvilayanarūpavṛddhyā vṛddhā doṣāḥ saṃśodhanena nirhartavyāḥ| kupitā iti kopo'tra dvividhaḥ- cayapūrvako'cayapūrvakaśca; tatra cayapūrvakaṃ kopamāgatāḥ saṃśodhanavidhānenaiva śamayitavyāḥ| svasthānasthāḥ rakṣyā iti siddhāntaḥ| samāḥ svāsthyakarāḥ svasthavṛttividhānenaiva paripālyā iti| kṣīṇavṛddhakupitasaṃśamanaṃ samaparipālanaṃ ca prasaṅgatantrayuktivaśādatroktam||3||
prādhānyena vamanavirecane vartete nirharaṇe doṣāṇām | tasmāttayorvidhānamucyamānamupadhāraya ||4|| athāturaṃ snigdhaṃ svinnamabhiṣyandibhirāhārairanavabaddhadoṣamavalokya śvo vamanaṃ pāyayitā'smīti sambhojayettīkṣṇāgniṃ balavantaṃ bahudoṣaṃ mahāvyādhiparītaṃ vamanasātmyaṃ ca ||5||
pakvāśayagatāneva vātapittakaphānekadvitrirdatto bastirapakarṣati, dhūmanasyakavalagrahādayaḥ punaralpālpatayā, na tu vamanavirecanavat sakṛnnāpi 1 bāhulyena, tasmāduktaṃ- prādhānyena vamanavirecane iti| nanu, vamanavirecane kaphapittayordoṣayornirharaṇe vartete, tatkathaṃ doṣāṇāmiti? ucyate- vāyorapi svāśayakṣobhalakṣaṇatayā vilīnasya vimārganirharaṇamūrdhvādhomārgeṇānulomanaṃ 2 vamanavirecane kurvāte, tasmāddoṣāṇāmatra bāhulyamupapannam; anye tu nyāyabhīrutayā doṣayoriti paṭhanti| śiṣyabahutve'pi suśrutasyaiva praśne'dhikṛtatvādupadhārayetyekavacananirdeśaḥ||4-5||
bhavati cātra- peśalairvividhairannairdoṣānutkleśya dehinaḥ | snigdhasvinnāya vamanaṃ dattaṃ samyak pravartate ||6|| athāparedyuḥ pūrvāhṇe sādhāraṇe kāle vamanadravyakaṣāyakalkacūrṇasnehānāmanyatamasya mātrāṃ pāyayitvā vāmayedyathāyogaṃ koṣṭhaviśeṣamavekṣya; asātmyabībhatsadurgandhadurdarśanāni ca vamanāni vidadhyāt, ato viparītāni virecanāni; tatra sukumāraṃ kṛśaṃ bālaṃ vṛddhaṃ bhīruṃ vā vamanasādhyeṣu vikāreṣu kṣīradadhitakrayavāgūnāmanyatamamākaṇṭhaṃ pāyayet, pītauṣadhaṃ ca pāṇibhiragnitaptaiḥ pratāpyamānaṃ muhūrtamupekṣeta; tasya ca svedaprādurbhāveṇa śithilatāmāpannaṃ svebhyaḥ sthānebhyaḥ pracalitaṃ kukṣimanusṛtaṃ jānīyāt, tataḥ pravṛttahṛllāsaṃ jñātvā jānumātrāsanopaviṣṭamāptairlalāṭe pṛṣṭhe pārśvayoḥ kaṇṭhe ca pāṇibhiḥ suparigṛhītamaṅgulīgandharvahastotpalanālānāmanyatamena kaṇṭhamabhispṛśantaṃ vāmayettāvadyāvat samyagvāntaliṅgānīti ||7||
tatra vamanasya karaṇamāha- athetyādi| sambhojayet samyak bhojanaṃ kārayed vaidyaḥ| kam? āturaṃ| kiṃ kṛtvā? ālokya dṛṣṭvā| kiṃviśiṣṭaṃ? snigdhaṃ svinnaṃ ca| punaḥ kiṃviśiṣṭam? anavabaddhadoṣam| kaiḥ sambhojayet? āhāraiḥ| kiṃviśiṣṭaiḥ? abhiṣyandibhiḥ| kutaḥ kāraṇādityāha- śvo vamanaṃ pāyayitā'smīti, iti hetoḥ; yata āgāmini ahani asmi ahaṃ pāyayitā pāyayiṣyāmi| kiṃ tat? vamanam| kva? śvaḥ aparedyuḥ; anyasminnahanīti sambandhaḥ| āturaṃ rogiṇam| abhiṣyandibhirāhāraiḥ grāmyānūpaudakamāṃsapayomāṣādibhiḥ| anavabaddhadoṣaṃ muktasrotobandhanatvāt pracalitadoṣam| bhojanavidhiḥ kaphotkleśanārthaḥ; sambhojayet samaśanaṃ kārayet, “pathyāpathyamihaikatra bhuktaṃ samaśanaṃ smṛtam” (ca. ci. 15) ityuktatvāt| kiṃviśiṣṭamāturaṃ sambhojayedityāha- tīkṣṇāgniṃ dīptāgnim| balavantamiti praśastabalayukto'pi sambhojanārhaḥ; yataḥ- “jagdhāḥ ṣaḍadhigacchanti balino vaśatāṃ rasāḥ” (sū. 42) iti vacanāt| bahudoṣaḥ sambhojanārha iti bahudoṣe bhojanotkliṣṭo doṣaḥ samyagyogena pravartate; anyathā punarayogenaiva, evaṃ doṣakāryaṃ mahāvyādhiparigṛhīte'pi vācyam| vamanasātmyasya tu abhiṣyandibhirāhārairdoṣotkleśanam 3| tamevārthaṃ sukhapāṭhārthaṃ ślokenāpi darśayannāha- peśalairityādi| peśalaiḥ komalairakaṭhinaiḥ; abhiṣyandibhiriti yāvat| atheti maṅgalārthe| aparedyuriti anyasminnahani; tataścāyaṃ vākyārthaḥ- pūrvedyuḥ sambhojitamaparedyuḥ anyasminnahani vāmayet, tacca vamanamekamaho viśrāmya| snehāt snigdho grāmyaudakamāṃsarasaudanena bhukto'parasmin prabhāte vamanaṃ kuryāt| tathā ca bhojaḥ- “ekāhoparataḥ 4 snehāt svinnaḥ pracchardanaṃ pibet| bhuktvā grāmyaudakairmāṃsairānūpaiśca susaṃskṛtaiḥ”- iti| pūrvāhṇe ahnaḥ pūrvabhāge| sādhāraṇe kāle nātivarṣaśītoṣṇayukte, anye tu prāvṛṭśaradvasantākhya iti vibhajya vyākhyānayanti| sneho'tra vamanadravyapakvaḥ snehaḥ| vamanadravyakaṣāyamātrāḥ pradhānamadhyamādhamabhedāttantrāntaroktāḥ kathyante| yadāha cakṣuṣyaḥ 5 - “kvāthapāne nava prasthā jyeṣṭhā mātrā prakīrtitā| madhyamā ṣaṇmitā proktā triprasthā ca kanīyasī”- iti| vamanaviṣaye ca sārdhatrayodaśapalapramāṇaṃ prasthamāmananti vṛddhāḥ| kalkādimānaṃ tu- “kalkamodakacūrṇānāṃ karṣamadyācca lehataḥ| karṣadvayaṃ palaṃ vā'pi vayorogādyapekṣayā”- iti| bībhatso vikṛtākṛtiḥ; ato viparītāni virecanāni sātmyābībhatsādurdarśanasugandhīnīti gamyate| kṛśasukumāravṛddhabālabhīravo vamanasādhyāḥ kathaṃ vāmayitavyāḥ? ityāha- tatra sukumāramityādi| kṣīrādayo vamanadravyasaṃskṛtā jñeyāḥ; athavā kṣīrādīn pūrvaṃ pāyayet, anantaraṃ mātrayā vamanadravyamiti| tathā ca vāgbhaṭaḥ- “vṛddhabālābalaklībabhīrūn rogānurodhataḥ| ākaṇṭhaṃ pāyayenmadyaṃ kṣīramikṣurasaṃ rasam|| yathāvikāravihitāṃ madhusaindhavasaṃyutām| koṣṭhaṃ vibhajya bhaiṣajyamātrāṃ mantrābhimantritām||prāṅmukhaṃ pāyayet” (vā. sū. 18) iti| pītauṣadhasya samyagyogahetuṃ vidhānamupadiśannāha- pītetyādi| muhūrtaṃ ghaṭikādvayam| pracalitaṃ ‘doṣaṃ’ iti śeṣaḥ| lomaharṣeṇa tu svasthānāddoṣapracyavanamiti niścayaḥ| kukṣau samādhmāpanāt kukṣideśānugataṃ vidyāt| hṛllāsaḥ thūtkaraṇaṃ, chardirityapare||6-7||
bhavataścātra- kaphaprasekaṃ hṛdayāviśuddhiṃ kaṇḍūṃ ca duścharditaliṅgamāhuḥ | pittātiyogaṃ ca visañjñatāṃ ca hṛtkaṇṭhapīḍāmapi cātivānte ||8||
tatra, ayogātiyogayoreva vyāpatsambhāvanāyāṃ prāgliṅgaṃ darśayannāha- kaphaprasekamityādi| pittātiyogaṃ pittātipravṛttim||8||
pitte kaphasyānu sukhaṃ pravṛtte śuddheṣu hṛtkaṇṭhaśiraḥsu cāpi | laghau ca dehe kaphasaṃsrave ca sthite suvāntaṃ puruṣaṃ vyavasyet ||9||
suvāntalakṣaṇamāha- pitte kaphasyetyādi| anuśabdaḥ paścādarthaḥ| śuddheṣu agauravādilakṣaṇayukteṣu| vyavasyet jānīyāt| samyagvāntalakṣaṇaṃ kāryatvena, durvāntātivāntalakṣaṇaṃ parihāryatvena vyāpatpratīkārārthamuktam| tatra kaiścittridhā śuddhirabhihitā; yathā- laiṅgikī, vaigikī, mānikī ceti| tatra liṅgairvāntaviriktasamyakcihnairjñāyata iti laiṅgikī, hīnamadhyottamairvamanavegaiścatuḥṣaḍaṣṭabhirdaśaviṃśatitriṃśadbhirvirecanavegaiśca jñāyata iti vaigikī, mānena śleṣmapittayoḥ prasthārdhāḍhakāḍhakamānena hīnamadhyamottamena jñāyata iti mānikī| tatra na tāvanmānikī śuddhiḥ, dīrghahrasvasthūlakṛśadehasaṃhatiprakṛtisārādibhirvividhalakṣaṇaśarīrāṇāṃ prāṇināṃ doṣadhātumalānāṃ parimāṇābhāvāt; nāpi vaigikī, yato bahubhirvegaiḥ kadācit kasyacinna śuddhiḥ, prakṛtivayobalaśarīradoṣavyapekṣayā kasyacit katipayairapi vegaiḥ śuddhiriti; atastṛtīyāṃ pitte kaphasyetyādibhirliṅgairlaiṅgikīṃ śuddhimatroktavān suśrutācāryaḥ||9||
samyagvāntaṃ cainamabhisamīkṣya snehanavirecanaśamanānāṃ dhūmānāmanyatamaṃ sāmarthyataḥ pāyayitvā''cārikamādiśet ||10||
samyagvāntasya paścātkarma nirdiśannāha- samyagvāntamityādi| vamanānantaraṃ srotovilagnakaphaharaṇārthaṃ dhūmapānamatroktam| vātaprakṛtau snaihikaṃ, kaphapittaprakṛtāvutkliṣṭadoṣe ca vairecanikaṃ, samadoṣaprakṛtāvupaśamanīyaṃ prāyogikaṃ svasthavṛttikamityarthaḥ 6| ācārikamādiśediti caratergatibhakṣaṇārthakatvādāhāro vihāraścācāraḥ| tatra vihāro bahuvidho'pi trividha eva, kāyavāṅmanobhedāt; sa trividho'pyayukto'pavarjyaścāturopadravīye vakṣyate||10||
bhavanti cātra- tato'parāhṇe śuciśuddhadehamuṣṇābhiradbhiḥ pariṣiktagātram | kulatthamudgāḍhakijāṅgalānāṃ yūṣai rasairvā'pyupabhojayettu ||11||
āhāraṃ sarvamabhihitaṃ darśayannāha- tata ityādi| vāntasya hi mandāgneḥ peyādikramayogyasya kathaṃ yūṣamāṃsarasopadeśaḥ? atrocyate- apiśabdāt peyādikramo'trāpyukta eva| tatrātyantakṣīṇakaphānāṃ peyādiḥ; teṣāmapi vātabhūyiṣṭhānāṃ dīptāgnīnāṃ sātmyāpekṣayā māṃsarasopayogaḥ; doṣartuprakṛtyapekṣayā kiñcitkaphayuktānāṃ yūṣopadeśaḥ 7, natu vilepīyavāgūnām; uktaṃ ca,- “pāṃśudhāne yathā vṛṣṭiḥ kledayatyati kardamam| tathā śleṣmaṇi sanduṣṭe yavāgūḥ śleṣmavardhinī”- iti||11||
kāsopalepasvarabhedanidrātandrāsyadaurgandhyaviṣopasargāḥ | kaphaprasekagrahaṇīpradoṣā na santi jantorvamataḥ kadācit ||12||
ataḥparaṃ vamanaphalābhidhānaṃ- kāsetyādi| upalepaḥ srotaḥsu malavṛddhiḥ| upasargāḥ śītalikādayaḥ| kecit “kaphaprasekasvarabhedatandrānidrāsyadaurgandhyakaphopasargāḥ| gurutvakaṇḍūgrahaṇīpradoṣā na santi jantorvamataḥ 8 kadācit” iti paṭhanti||12||
chinne tarau puṣpaphalaprarohā yathā vināśaṃ sahasā vrajanti | tathā hṛte śleṣmaṇi śodhanena tajjā vikārāḥ praśamaṃ prayānti ||13||
asyaivārthasya dārḍhyārthaṃ dṛṣṭāntamāha- chinne ityādi||13||
na vāmayettaimirikordhvavātagulmodaraplīhakṛmiśramārtān 9| sthūlakṣatakṣīṇakṛśātivṛddhamūtrāturān kevalavātarogān ||14|| svaropaghātādhyayanaprasaktaduśchardiduḥkoṣṭhatṛḍārtabālān | ūrdhvāsrapittikṣudhitātirūkṣagarbhiṇyudāvartinirūhitāṃśca ||15||
ataḥ paramavamyānāha- netyādi| taimirikaṃ timirarogārtam| atra kecit, “na vāmayettaimirikaṃ ca gulminaṃ na cāpi pāṇḍūdararogapīḍitam| sthūlakṣatakṣīṇakṛśātivṛddhānarśorditākṣepakapīḍitāṃśca”- iti paṭhanti| ūrdhvavātaṃ kecicchvāsaṃ manyante; tanna, śvāsino vamanārhatvāt; ūrdhvavātastantrāntare prokta eva- “adhaḥpratihato vāyuḥ śleṣmaṇā kupitena ca| karotyaniśamudgāramūrdhvavātaḥ sa ucyate”- iti||14-15||
avamyavamanādrogāḥ kṛcchratāṃ yānti dehinām | asādhyatāṃ vā gacchanti naite vāmyāstataḥ smṛtāḥ ||16||
avamanārhasya vamane vyādheḥ parivṛddhimasādhyatāṃ ca darśayannāha- avamyetyādi||16||
ete'pyajīrṇavyathitā vāmyā ye ca viṣāturāḥ | atīva colbaṇakaphāste ca syurmadhukāmbunā ||17||
ete'pyajīrṇavyathitā ityādi| eṣāmajīrṇapīḍāyāṃ sthāvarajaṅgamakṛtrimaviṣabādhāyāṃ cātyarthocchritakaphāścaite vāmyā vamanārhāḥ| tatraiṣāmavamane cirādbādhā'jīrṇe, viṣaiśca sadya eva, ulbaṇakaphānāṃ ca galāmayādiṣu sadya eva vināśaḥ| kecit ‘ete'pyajīrṇa ...’ ityādi pāṭhaṃ tyaktvā ‘sarve'pyete viruddhānnaviṣamārtagarāturāḥ| kaphapravṛddhe jīrṇe ca vāmayet’ iti paṭhanti| atrāpi dravyaviśeṣamupadiśannāha- madhukāmbuneti|- yaṣṭīmadhukaṣāyeṇa vamanāṅgapradhānena vāmayet| jejjaṭaḥ punarāha- madhu eva madhukaṃ, svārthe kaḥ, tena madhukāmbunā| etena pratiprasavo hyavāmyānāmapyuktaḥ| “na vāmanīyastimirī dakodarī na gulmavān pāṇḍugadena pīḍitaḥ| sthūlakṣatakṣīṇakṛśātivṛddhā nārśorditākṣepakapīḍitaśca|| rūkṣe pramehe taruṇe ca garbhe gacchatyathordhvaṃ rudhire ca tīvre| duṣṭe ca koṣṭhe kṛmibhirmanuṣyaṃ na vāmayedvarcasi sampravṛddhe”- iti kecit paṭhanti| śeṣaṃ sugamam||17||
vāmyāstu- viṣaśoṣastanyadoṣamandāgnyunmādāpasmāraślīpadārbudavidārikāmedomehagarajvarārucyapacyāmātīsārahṛdroga- cittavibhramavisarpavidradhyajīrṇamukhaprasekahṛllāsaśvāsakāsapīnasapūtīnāsakaṇṭhauṣṭhavaktrapāka- karṇasrāvādhijihvopajihvikāgalaśuṇḍikādhaḥśoṇitapittinaḥ kaphasthānajeṣu vikāreṣvanye ca kaphavyādhiparītā iti ||18||
vāmyā ityādi| jvaro'tra navajvaro viṣamajvaraśca, kvacit pūtīnāsāgre kuṣṭhagalagaṇḍapramehaśophāḥ paṭhitāḥ| kecit suśrutādhyāyino na paṭhantyamuṃ pāṭhaṃ, teṣāmayamabhiprāyaḥ- yathāsvaṃ tatpratyanīkavyādhiṣu vamananirdeśānnārtho'neneti||18||
virecanamapi snigdhasvinnāya vāntāya ca deyam; avāntasya hi samyagvirīktasyāpi sato'dhaḥ srastaḥ śleṣmā grahaṇīṃ chādayati, gauravamāpādayati, pravāhikāṃ vā janayati ||19||
virecanavidhānamāha- virecanamapītyādi| vānntāyāpi punaḥ snigdhasvinnāya deyaṃ; tacca pakṣādūrdhvaṃ, “pakṣādvireko vāntasya” (ci. 36) ityuktatvāt| tatrānnasaṃsargeṇa dināni ṣaṭ, snehenāpi, tataḥ svinnaṃ tryahameva laghūṣṇabhojinaṃ recayet| “vāntaṃ ṣaḍahasaṃsṛṣṭaṃ punaḥ saṃsnehitaṃ kramāt| uṣṇaṃ laghu tryahaṃ bhuktaṃ ṣoḍaśe'hni virecayet”- iti| tatra vamane snehādekāhamevoparamo, vireke tryaham| tathā hi carakaḥ- “ekāhoparataḥ snehād bhuktvā pracchardanaṃ pibet| trirātroparatastadvat snehāt praskandanaṃ pibet” (ca. sū. 13) iti| avāntasya hi virekadāne ko doṣa ityāha- avāntasyetyādi| tasmān snigdhasvinnāya vāntāya deyamiti||19||
athāturaṃ śvo virecanaṃ pāyayitā'smīti pūrvāhṇe laghu bhojayet, phalāmlamuṣṇodakaṃ cainamanupāyayet | athāpare'hani vigataśleṣmadhātumāturopakramaṇīyādavekṣyāturamathāsmai auṣadhamātrāṃ pātuṃ prayacchet ||20||
virecanasya prākkarma nirdiśannāha- athetyādi| pūrvāhṇagrahaṇaṃ sāyambhojananiṣedhārtham| phalāmlaṃ bījapūrādi| phalāmloṣṇodakānupānaṃ pittavardhanārtham, anye tu kaphāvajayārthamāhuḥ| vigataśleṣmadhātumiti vigataśleṣmāṇamiti kartavye dhātugrahaṇaṃ śleṣmasahacaritarasadhātūpalakṣaṇaṃ, rasāvaśeṣe'pi saprasekatvāt puruṣasya virecanaṃ na deyamiti| mātrā puruṣasya balāpekṣayā pradhānamadhyādibhedena tantrāntaroktā kathyate- “dve pale jyeṣṭhamākhyātaṃ madhyamaṃ tu palaṃ bhavet| palārdhamupayuñjīta kanīyastu virecanam”- iti||20||
tatra mṛduḥ, krūro, madhyama iti trividhaḥ koṣṭho bhavati | tatra bahupitto mṛduḥ, sa dugdhenāpi viricyate; bahuvātaśleṣmā krūraḥ, sa durvirecyaḥ; samadoṣo madhyamaḥ, sa sādhāraṇa iti | tatra mṛdau mātrā mṛdvī, tīkṣṇā krūre, madhye madhyā kartavyeti | pītauṣadhaśca tanmanāḥ śayyābhyāśe virecyate ||21|| virecanaṃ pītavāṃstu na vegān dhārayedbudhaḥ | nivātaśāyī śītāmbu na spṛśenna pravāhayet ||22||
dugdhaṃ cātropalakṣaṇamātraṃ, tenekṣurasāmlatakramastuguḍakṛśarāsarpirnavamadyoṣṇodakapīludrākṣārasādibhirapi viricyate, durvirecyastrivṛttriphalātilvakanīlinīphalādibhirapi duḥkhena viricyate| mṛdvī mṛduguṇopetā, vairecanikadravyaguṇānāṃ tīkṣṇatvādīnāmapakarṣeṇa; tīkṣṇā tīkṣṇaguṇopetā, vairecanikadravyaguṇānāṃ tīkṣṇatvādīnāṃ prakarṣeṇa| tanmanā virekamanāḥ| abhyāśe samīpe||21-22||
yathā ca vamane prasekauṣadhakaphapittānilāḥ krameṇa gacchanti, evaṃ virecane mūtrapurīṣapittauṣadhakaphā iti ||23||
prasekaḥ āsye lālāsravaṇam| auṣadhaṃ pītaṃ, kaphaḥ punarāmāśayasthaḥ, tasmin vamanena hṛte tatraiva pittaṃ vamanāvadhisūcakaṃ nissarati, vātena udgārarūpeṇānilasaṃśuddhiḥ| virecane mūtrapurīṣapittauṣadhakaphā iti, vātagamanaṃ punaḥ ‘gate'nile cāpyanulomabhāvaṃ’ ityanena vakṣyati| kapho'tra pakvāśaye virekāvadhisūcakaḥ sphaṭikasamadyutiḥ||23||
bhavanti cātra- hṛtkukṣyaśuddhiḥ paridāhakaṇḍūviṇmūtrasaṅgāśca na sadvirikte | mūrcchāgudabhraṃśakaphātiyogāḥ śūlodgamaścātiviriktaliṅgam ||24||
pittāntakaṃ samyagvamanajñānaṃ kaphāntaṃ ca samyagvirecanajñānamuddiśya virekasyaiva liṅgajñānenāyogātiyogau nirdiśannāha- bhavanti cātretyādi| hṛtkukṣyaśuddhiriti atra “syāddurvirikte kaphapittakopo dāho'rucirgauravamagnisādaḥ” iti kecitpaṭhanti||24||
gateṣu doṣeṣu kaphānviteṣu nābhyā 10 laghutve manasaśca tuṣṭau | gate'nile cāpyanulomabhāvaṃ samyagviriktaṃ manujaṃ vyavasyet ||25||
gateṣvityādi| doṣo'tra pittasthānagataṃ doṣopalakṣitaṃ purīṣaṃ kaphapittaṃ ca||25||
mandāgnimakṣīṇamasadvirīktaṃ na pāyayetāhani tatra peyām | kṣīṇaṃ tṛṣārtaṃ suvirecitaṃ ca tanvīṃ sukhoṣṇāṃ laghu pāyayecca ||26||
atraiva paścātkarmaṇyavasthāviśeṣeṇa viśeṣamuddiśannāha- mandāgnimakṣīṇamityādi| laghviti mātrālaghu||26||
buddheḥ prasādaṃ balamindriyāṇāṃ dhātusthiratvaṃ balamagnidīptim | cirācca pākaṃ vayasaḥ karoti virecanaṃ samyagupāsyamānam ||27||
idānīṃ virekasya guṇamāha- buddherityādi| kāthamanasoranyonyānuvidhānāt kāyamapi mano'nuvidhatte manaśca kāya iti| śarīraśuddhikāraṇaṃ hi virecanaṃ, tacchuddhau manaso viśuddhiḥ, manaḥśuddhau buddhiprasāda upapanna evetyato buddhiprasādaṃ karotītyuktam| dhātusthiratvamupacayalakṣaṇabalena| atra balaśabdenotsāhalakṣaṇabalam| kecit ‘virecanaṃ samyagupāsyameva’ iti paṭhanti| kecidbuddhiprasādādayastātkālikā virecanasya guṇāḥ, agnidīptiprabhṛtayastu kecitsaṃsarjanakramānantarabhāvina iti kathayanti| upastambhādikāriṇo malasya kṣayakāryapi virekaḥ srotaḥśuddhyā balamādadhāti takrapānavat| uktaṃ ca- “srotaḥsu takraśuddheṣu rasaḥ samyagupaiti yaḥ| tena puṣṭirbalaṃ varṇaḥ praharṣaścopajāyate” (ca. ci. 14) iti||27||
yathaudakānāmudake'panīte carasthirāṇāṃ bhavati praṇāśaḥ | pitte hṛte tvevamupadravāṇāṃ pittātmakānāṃ bhavati praṇāśaḥ ||28||
dṛṣṭāntamāha- yathetyādi| audakānāṃ carasthirāṇāṃ sthāvarajaṅgamānāṃ padmādīnāṃ matsyādīnāṃ ca| upadravāṇāṃ vyādhīnām| pittātmakānāṃ pittakāraṇānām||28||
mandāgnyatisnehitabālavṛddhasthūlāḥ kṣatakṣīṇabhayopataptāḥ | śrāntastṛṣārto'parijīrṇabhakto garbhiṇyadho gacchati yasya cāsṛk ||29|| navapraviśyāyamadātyayī ca navajvarī yā ca navaprasṛtā | śalyārditāścāpyavirecanīyāḥ snehādibhirye tvanupaskṛtāśca ||30|| atyarthapittābhiparītadehān virecayettānapi mandamandam |31|
virecanasyāpravṛttiviṣayamuddiśannāha- mandetyādi| ‘mandamandam’ ityatra kecit ‘mandavīryaiḥ’ ityevaṃ paṭhanti, tatra ‘dravyaiḥ’ iti śeṣaḥ||29-30||-
virecanairyānti narā vināśamajñaprayuktairavirecanīyāḥ ||31||
avirecyānāmavirekajñaiḥ kṛtaṃ doṣaṃ darśayannāha- virecanairityādi||31||
virecyāstu- jvaragarārucyarśo'rbudodaragranthividgādhipāṇḍurogāpasmārahṛdrogavātaraktabhagandaracchardiyonirogavisarpa- gulmapakvāśayarugvibandhavisūcikālasakamūtrāghātakuṣṭhavisphoṭakapramehānāhaplīhaśophavṛddhiśastrakṣatakṣārāgnidagdha- duṣṭavraṇākṣipākakācatimirābhiṣyandaśiraḥkarṇākṣināsāsyagudameḍhradāhordhvaraktapittakṛmikoṣṭhinaḥ pittasthānajeṣvanyeṣu ca vikāreṣvanye ca paittikavyādhiparītā iti ||32||
virecyānāha- virecyāstvityādi||32||
saratvasaukṣmyataikṣṇyauṣṇyavikāśitvairvirecanam | vamanaṃ tu hareddoṣaṃ prakṛtyā gatamanyathā ||33||
virecanadravyeṇa saha guṇasāmye sati kathaṃ vamanadravyasyordhvabhāgagāmitvamityāha- saratvetyādi| sarasya bhāvaḥ saratvamānulomyaṃ, gayī tu visaraṇasvabhāvatvaṃ saratvamāha; sūkṣmasya bhāvaḥ saukṣmyaṃ sūkṣmasroto'nusāritvaṃ; tīkṣṇasya bhāvastaikṣṇyaṃ śīghrataradoṣasrāvaṇakaratvam; uṣṇasya bhāva auṣṇyaṃ, saumyadravyopamardanakaraṇasāmārthyaṃ; vikāśino bhāvaḥ vikāśitvaṃ, vikāśibhāvena dhātoḥ śaithilyakaraṇasāmarthyam| atra prakṛtiḥ, svabhāvaḥ, śaktiviśeṣaḥ, prabhāvo, vīryamityanarthāntaram| tena prakṛtyā vīryeṇānyathāgatamūrdhvagataṃ, satyapi saratvādivirecanaguṇasāmye vamanasyordhvagāmitvaṃ prabhāvavibhāvitaṃ, kutaḥ? yata ucyate- “kaṭukaḥ kaṭukaḥ pāke citrako vahnidīpanaḥ| tadvaddantī prabhāvāttu virecayati sā naram”; tathāca- “viṣaṃ viṣaghnamuddiṣṭaṃ prabhāvastatra kāraṇam”- iti; tathā- “ūrdhvānulomikaṃ yacca tatprabhāvaprabhāvitam” (ca. sū. 26) iti| etenaitaduktaṃ bhavati- saratvādibhirguṇairvirecanamadho doṣānapaharet; vamanasya tulyaguṇatve'pi vīryeṇordhvagāmitvam| pañjikākāreṇa ‘prakṛtyā gatamanyathā’ ityatra ‘samyagyuktyā'tathā'nyathā’ iti paṭhitvaivaṃ vyākhyātaṃ- samyagyuktyā saratvādiguṇairvirecanamadhobhāgena, vamanamūrdhvabhāgena doṣānapaharet; atathā'nyatheti nañatra vaiparītye; atathā asamyagyuktyā virecanaṃ ca vamanaṃ cānyathā doṣaviparītān guṇān harediti| kecittu ‘samyagyuktaṃ vṛthā'nyathā’ iti paṭhanti| ayamartho yuktaḥ kila; saratvādayo guṇāḥ suyuktā āśutaradoṣaharāḥ, tathaiva cānyāyopayuktā 11 eva jīvaśoṇitadhāturasendriyamanaojaḥprabhṛtīnākṛṣya mārayantīti||33||
yātyadho doṣamādāya pacyamānaṃ virecanam | guṇotkarṣādvrajatyūrdhvamapakvaṃ vamanaṃ punaḥ ||34||
kīdṛśaṃ sat punarvirecanaṃ vamanadravyaṃ ca doṣānādāya adha ūrdhvaṃ ca yātītyāha- yātyadho doṣamityādi| virecanadravyāṇi sthiragurvyoḥ pṛthivyambhasorguṇabhūyiṣṭhāni, ata eva sthiratvāt pacyamānāni gurutvādadho yānti; vamanadravyāṇi tu vāyvagnyoḥ śīghragalaghuguṇayorguṇabhūyiṣṭhāni, ataḥ śīghragatvādapakvānyeva laghutvādūrdhvamuttiṣṭhanti| dravyāṇi hi dravyaprabhāvāt guṇaprabhāvācca kārmukāṇi bhavanti||34||
mṛdukoṣṭhasya dīptāgneratitīkṣṇaṃ virecanam | na samyaṅgirhareddoṣānativegapradhāvitam 12||35||
kathaṃ punarasyāsamyakpravṛttiḥ? atrocyate- mṛdukoṣṭhasyetyādi| ativegapradhāvitam ativegapravartitam| na samyaṅgirhareddoṣāniti kutaḥ? koṣṭhamārdavādagnidīpteratitaikṣṇyācca| ayamabhiprāyaḥ- mṛkukoṣṭhasya koṣṭhamārdavena śīghrapravṛttiḥ, dīptāgneścāgnidīptyā āśupākitvādacirasthāyinī 13 pacyamānāvasthā, atastaddhetukā'tipravṛttirapi tathābhūtaiva; tathā virecanasya tīkṣṇatayā'pi śīghrapravṛttiriti hetutrayeṇa śīghraṃ pravartanāddoṣāṇāṃ na niḥśeṣeṇa doṣanirharaṇam| tasmānmṛdveva virecanaṃ svalpamātraṃ 14 deyamiti||35||
pītaṃ yadauṣadhaṃ prātarbhuktapākasame kṣaṇe | paktiṃ gacchati doṣāṃśca nirharettat praśasyate ||36||
idānīṃ samyagyuktimāha- pītamityādi| bhuktapākasame kṣaṇe iti tribhiryāmairmadhyamāgnerbhojyabhaiṣajyayoḥ pākaḥ| anye tvevaṃ paṭhanti- “yāvatā jīryate bhaktaṃ jarāṃ 15 yadyāti tāvatā| sukhena doṣānnirhṛtya bheṣajaṃ tat praśasyate”- iti||36||
durbalasya calān doṣānalpānalpān punaḥ punaḥ | haret prabhūtānalpāṃstu śamayet pracyutānapi ||37||
kupitāḥ śamayitavyā ityasyāpavādamāha- durbalasyetyādi| durbalasya puruṣasya prabhūtān calān kupitān doṣān śanaiḥ śanairalpānalpān haret, atīkṣṇaiḥ saṃśodhanīyairityarthaḥ| sarairbhojyairna tīkṣṇaiḥ saṃśodhanairityadhyāhāryam| tacca doṣaharaṇaṃ doṣāṇāṃ pakvānāmeva| alpāṃstarhi kiṃ kuryādityāha- alpāṃstu śamayet| pracyutānapi calitānapītyarthaḥ| bhojanāpyuktam- “doṣamalpaṃ ca śamayeccalitaṃ cāpi durbale| bahudoṣaṃ tu calitaṃ sarairbhojyaiḥ 16 pravāhayet”- iti||37||
hareddoṣāṃścalān pakvān balino durbalasya vā | calā hyupekṣitā doṣāḥ kleśayeyuściraṃ naram ||38||
te doṣā balino durbalasyāpi pākapravaṇā vipulā nirhartavyā evetyāha- haredityādi||38||
mandāgniṃ krūrakoṣṭhaṃ ca sakṣāralavaṇairghṛtaiḥ | sandhukṣitāgniṃ snigdhaṃ ca svinnaṃ caiva virecayet ||39||
mandāgneḥ krūrakoṣṭhasya saṃśodhanavidhimāha- mandāgnimityādi||39||
snigdhasvinnasya bhaiṣajyairdoṣastūtkleśito balāt | nilīyate na mārgeṣu snigdhe bhāṇḍa ivodakam ||40||
kutaḥ punaḥ snehasvedapūrvakameva śodhanamityāha- snigdhetyādi| snigdhasvinnasya puruṣasya bhaiṣajyairbhojanauṣadharūpaiḥ, yato bhaiṣajyagrahaṇena bhojanamapi gṛhyate| balāt puruṣabalādikamabhisamīkṣya doṣa utkleśitaḥ| na mārgeṣu nilīyate na śliṣyati, na saṃyujyate na lagno bhavatītyarthaḥ||40||
na cātisnehapītastu pibet snehavirecanam | doṣāḥ pracalitāḥ 17 sthānādbhūyaḥ śliṣyanti vartmasu ||41||
virecanasya snigdharūkṣapuruṣaviśeṣāvacāraṇamuddiśannāha- na cātisnehetyādi| bhūya ityādi punarnilīyante mārgeṣvityarthaḥ| “na cātisnigdhakāyastu” iti kecit paṭhanti||41||
viṣābhighātapiḍakāśophapāṇḍuvisarpiṇaḥ | nātisnigdhā viśodhyāḥ syustathā kuṣṭhipramehiṇaḥ ||42||
keṣāñcidatisnigdhānāṃ viśodhanapratiṣedhamāha- viṣābhighātetyādi| nātisnigdhā iti īṣatsnigdhā viśodhyā ityarthaḥ||42||
virūkṣya snehasātmyaṃ tu bhūyaḥ saṃsnehya śodhayet | tena doṣā hṛtāstasya bhavanti balavardhanāḥ ||43||
svabhāvataḥ snigdhatā na śodhanaheturityāha- virūkṣyetyādi| ‘balavardhanā’ ityatra ‘snehabandhanā’ iti paṭhanti, snehabandhanāḥ snehopaliptasrotobandhanā ityarthaḥ||43||
prāgapītaṃ naraṃ śodhyaṃ pāyayetauṣadhaṃ mṛdu | tato vijñātakoṣṭhasya kāryaṃ saṃśodhanaṃ punaḥ ||44||
avijñātakoṣṭhasya mṛdu virecanaṃ deyamityāha- prāgityādi| prāk pūrvaṃ na pītaṃ virecanaṃ yena saḥ tam||44||
sukhaṃ dṛṣṭaphalaṃ hṛdyamalpamātraṃ mahāguṇam | vyāpatsvalpātyayaṃ cāpi pibennṛpatirauṣadham ||45||
sukumāratarapuruṣaviśeṣeṇa virecanaviśeṣamāha- sukhamityādi| vyāpatsvalpātyayamiti vyāpadāṃ svalpānāmapyatyayo vināśo yasminnauṣadhe tattathā||45||
snehasvedāvanabhyasya yastu saṃśodhanaṃ pibet | dāru śuṣkamivānāme dehastasya viśīryate ||46||
rūkṣasyākṛtasnehasvedasya śodhane doṣaṃ darśayannāha- snehasvedāvityādi||46||
snehasvedapracalitā rasaiḥ snigdhairudīritāḥ | doṣāḥ koṣṭhagatā jantoḥ sukhā hartuṃ viśodhanaiḥ ||47||
śākhāgatasyāpi doṣasya koṣṭhānayanahetuḥ snehaḥ, svedaḥ koṣṭhamāgatasya sukhena pravṛttikaraśceti darśayannāha- snehasvedapracalitā ityādi| viśodhanairiti ‘śakyante’ ityadhyāhāraḥ||47||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne vamanavirecanasādhyopadravacikitsitaṃ nāma trayastriṃśo'dhyāyaḥ ||33||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ cikitsāsthāne trayastriṃśattamo'dhyāyaḥ||33||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘sakṛddānenāpi’ iti pā. ↩
- 2 ‘vimārgagamananirharaṇaṃ’ iti pā. ↩
- 3 ‘avamanasātmyasya tu abhiṣyandibhirāhārairdoṣa utkleśito durvamatvena na pravartate, tato vyādhiparivṛddhirasādhyatā vā’ iti pā. ↩
- 4 ‘ekāhaṃ parataḥ’ iti pā. ↩
- 5 ‘cakṣuṣyeṇaḥ-“navaprasthāstu jyeṣṭhā syānmadhyamāḥ ṣaṭ prakīrtitāḥ| niḥkvāthasya trayaḥ prasthā māgadhāstu kanīyasī” iti pā. ↩
- 6 ‘svāsthyavṛttikaṃ iti pā. ↩
- 7 ‘yūṣopayogaḥ’ iti pā. ↩
- 8 ‘vamatastathā'nye’ iti pā. ↩
- 9 ‘…vamiśramārtān’ iti pā. ↩
- 10 ‘glānyā’ iti pā. ↩
- 11 ‘ajñaprayuktā’ iti pā. ↩
- 12 ‘ati vegapradhāvitān’ iti pā. ↩
- 13 ‘āśubhāvini’ iti pā. ↩
- 14 ‘bahumātraṃ’ iti pā. ↩
- 15 ‘bhuktaṃ sadyāti pakvatām’ iti pā. ↩
- 16 ‘śanairalpaṃ’ iti pā. ↩
- 17 ‘pracyāvitāḥ’ iti pā. ↩