athāto vamanavirecanavyāpaccikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2|| vaidyāturanimittaṃ vamanaṃ virecanaṃ ca pañcadaśadhā vyāpadyate | tatra vamanasyādho gatirūrdhvaṃ virecanasyeti pṛthak; sāmānyamubhayoḥ- sāvaśeṣauṣadhatvaṃ, jīrṇauṣadhatvaṃ, hīnadoṣāpahṛtatvaṃ, vātaśūlam, ayogo, atiyogo, jīvādānam, ādhmānaṃ, parikartikā, parisrāvaḥ, pravāhikā, hṛdayopasaraṇaṃ, vibandha, aṅgapragraha iti ||3||
vaidyāturagrahaṇenaiva bheṣajaparicārakayorgrahaṇam, atastayorapi vyāpannimittatā syāt| tatretyādi| tatra vamanasyādhogatiḥ ‘vyāpat’ iti śeṣaḥ| ūrdhvagatirvirecanasyetyatrāpi ‘vyāpat’ iti śeṣaḥ| ubhayostu vamanavirecanayoḥ sāvaśeṣauṣadhādikaṃ trayodaśasaṅkhyopetaṃ vyāpattvena sāmānyaṃ tulyam| saṅkhyeyanirdeśe'pi pañcadaśadheti saṅkhyākaraṇaṃ tantrāntaroktasaṅkhyāniṣedhārtham||1-3||
tatra bubhukṣāpīḍitasyātitīkṣaṇāgnermṛdukoṣṭhasya cāvatiṣṭhamānaṃ durvamasya vā guṇasāmānyabhāvādvamanamadho gacchati, tatrepsitānavāptirdoṣotkleśaśca 1; tamāśu snehayitvā bhūyastīkṣṇatarairvāmayet ||4||
vamanasyādhogamanākhyāṃ vyāpadaṃ darśayannāha- tatretyādi| prathamaṃ kṣutpīḍitasya pītamātramevādho yāti, tīkṣṇāgneragnibalāt pākaṃ yāti, mṛdukoṣṭhasyāpi koṣṭhamārdavādadho yāti, durvamasya cāvatiṣṭhamānaṃ pākaṃ gacchat saratvādiguṇasāmyādadho yāti| doṣotkleśaśceti 2 doṣasya sāmānyavācitve'pi kapho gṛhyate, tasya vamanārhatvāt| snehayitvetyatra snehenaiva sveda ākṣipto boddhavyaḥ||4||
apariśuddhāmāśayasyotkliṣṭaśleṣmaṇaḥ saśeṣānnasya vā'hṛdyamatiprabhūtaṃ vā virecanaṃ pītamūrdhvaṃ gacchati, tatrepsitānavāptirdoṣokleśaśca 3; tatrāśuddhāmāśayamulbaṇaśleṣmāṇamāśu vāmayitvā bhūyastīkṣṇatarairvirecayet, āmānvaye tvāmavat saṃvidhānam, ahṛdye'tiprabhūte ca hṛdyaṃ pramāṇayuktaṃ ca; ata ūrdhvamuttiṣṭhatyauṣadhe na tṛtīyaṃ pāyayet, tatastvenaṃ madhughṛtaphāṇitayuktairlehairvirecayet ||5||
virecanasyordhvagativyāpadaṃ darśayannāha- apariśuddhetyādi| doṣo'tra pittam| āmavat saṃvidhānaṃ laṅghanapācanādi| na tṛtīyaṃ pāyayet ‘virecanamauṣadham’ iti śeṣaḥ| atha kena virecayet? tadāha- tatastvenamityādi||5||
doṣavigrathitamalpamauṣadhamavasthitamūrdhvabhāgikramadhobhāgikaṃ vā na sraṃsayati doṣān, tatra tṛṣṇā pārśvaśūlaṃ chardirmūrcchā parvabhedo hṛllāso'ratirudgārāviśuddhiśca bhavati; tamuṣṇābhiradbhirāśu vāmayedūrdhvabhāgike, adhobhāgike'pi ca sāvaśeṣauṣadhamatipradhāvitadoṣamatibalamasamyagviriktalakṣaṇamapyevaṃ vāmayet ||6||
sāvaśeṣauṣadhavyāpadaṃ sāmānyenobhayordarśayannāha- doṣetyādi| doṣavigrathitaṃ doṣamiśritam| na sraṃsayati na cyāvayati| parvabhedaḥ granthisphuṭanam| hṛllāsaḥ thūtkaraṇaṃ, ‘thukathukī’ iti loke| aratirna kutracidavasthitiścittasya| tamavasthitālpauṣadhaṃ tṛṣṇādyanvitamūrdhvabhāgike vamanadravyaviṣaye vāmayet| adhobhāgike'pyavasthāviśeṣe vamanamuddiśannāha- adhobhāgike'pi cetyādi| adhobhāgike virecanadravyaviṣaye yaḥ sāvaśeṣauṣadho'tipradhāvitadoṣastamasamyagviriktamapyatipradhāvitadoṣatvahetunā vāmayet paramatibalaṃ puruṣam||6||
krūrakoṣṭhasyātitīkṣṇāgneralpamauṣadhamalpaguṇaṃ vā bhaktavat pākamupaiti, tatra samudīrṇā doṣā yathākālamanirhrīyamāṇā vyādhivibhramaṃ balavibhraṃśaṃ cāpādayanti, tamanalpamamandamauṣadhaṃ ca pāyayet ||7||
jīrṇauṣadhavyāpadaṃ darśayannāha- krūretyādi| samudīrṇāḥ prakupitāḥ, vyādhivibhramaṃ koṣṭhādikṣobhalakṣaṇam| balavibhraṃśaṃ sandhiviśleṣādilakṣaṇaṃ doṣādivijñānīyoktam| tamanalpamityādi prabhūtaṃ tīkṣṇaṃ ca pātuṃ prayacchet||7||
asnigdhasvinnenālpaguṇaṃ vā bheṣajamupayuktamalpān doṣān hanti; tatra vamane doṣaśeṣo gauravamutkleśaṃ hṛdayāviśuddhiṃ vyādhivṛddhiṃ ca karoti, tatra taṃ yathāyogaṃ pāyayitvā vāmayeddṛḍhataraṃ; virecane tu gudaparikartanamādhmānaṃ śirogauravamaniḥsaraṇaṃ vā vāyorvyādhivṛddhiṃ ca karoti; tamupapādya bhūyaḥ snehasvedābhyāṃ virecayeddṛḍhataraṃ, dṛḍhaṃ bahupracalitadoṣaṃ vā tṛtīye divase'lpaguṇaṃ ceti ||8||
alpadoṣahṛtivyāpadaṃ darśayannāha- asnigdhasvinnenetyādi| alpo'tisūkṣmo guṇo yasya tattathā tam| taṃ doṣaśeṣam| yathāyogaṃ yogānatikrameṇa snehādipūrvamityarthaḥ| pāyayitvā ‘āturaṃ vamanadravyam’ iti śeṣaḥ| dṛḍhataramiti dṛḍhataraṃ yathā bhavati tathā| virecane tviti atrāpi doṣaśeṣa iti sambadhyate| gudaparikartanaṃ gudasya sarvataḥ kartanamiva vedanāviśeṣaḥ| dṛḍhadehaṃ bahudoṣaṃ pracalitadoṣaṃ ca pūrvaṃ snigdhasvinnaṃ tṛtīye'hni; anye tu vamanadivasādvirecanadivasādvā tṛtīyadivase vāmayedvirecayedveti||8||
asnigdhasvinnena rūkṣauṣadhamupayuktamabrahmacāriṇā vā vāyuṃ kopayati, tatra vāyuḥ prakupitaḥ pārśvapṛṣṭhaśroṇimanyāmarmaśūlaṃ mūrcchāṃ bhramaṃ madaṃ sañjñānāśaṃ ca karoti, taṃ vātaśūlamityācakṣate; tamabhyajya dhānyasvedena svedayitvā yaṣṭīmadhukavipakvena tailenānuvāsayet ||9||
vātaśūlavyāpadaṃ darśayannāha- asnigdhetyādi| śroṇiḥ kaṭiḥ, marmātra hṛdayam| bhramaḥ cakrārūḍhasyeva bhramaṇam| madaḥ pūgaphalādaneneva mattatā| dhānyasvedena māṣādiśamīdhānyasvedena| mūrcchābhramayoranuvāsanapratiṣedhavyavasthāpekṣayā śītalena yaṣṭīmadhukatailenānuvāsanaṃ veditavyamiti 4||9||
snehasvedābhyāmavibhāvitaśarīreṇālpamauṣadhamalpaguṇaṃ vā pītamūrdhvamadho vā nābhyeti doṣāṃścotkleśya taiḥ saha balakṣayamāpādayati, tatrādhmānaṃ hṛdayagrahastṛṣṇā mūrcchā dāhaśca bhavati, tamayogamityācakṣate; tamāśu vāmayenmadanaphalalavaṇāmbubhirvirecayettīkṣṇataraiḥ kaṣāyaiśca | durvāntasya tu samutkliṣṭā doṣā vyāpya śarīraṃ kaṇḍūśvayathukuṣṭhapiḍakājvarāṅgamardanistodanāni kurvanti, tatastānaśeṣānmahauṣadhenāpaharet | asnigdhasvinnasya durviriktasyādhonābheḥ stabdhapūrṇodaratā śūlaṃ vātapurīṣasaṅgaḥ kaṇḍūmaṇḍalaprādurbhāvo vā bhavati, tamāsthāpya punaḥ saṃsnehya virecayettīkṣṇena | nātipravartamāne tiṣṭhati vā duṣṭasaṃśodhane tatsantejanārthamuṣṇodakaṃ pāyayet, pāṇitāpaiśca pārśvodaramupasvedayet, tataḥ pravartante doṣāḥ | anupravṛtte cālpadoṣe jīrṇauṣadhaṃ bahudoṣamahaḥśeṣaṃ balaṃ cāvekṣya bhūyo mātrāṃ vidadhyāt | apravṛttadoṣaṃ daśarātrādūrdhvamupasaṃskṛtadehaṃ snehasvedābhyāṃ bhūyaḥ śodhayet | durvirecyamāsthāpya punaḥ saṃsnehya virecayet | hrībhayalobhairvegāghātaśīlāḥ prāyaśaḥ striyo rājasamīpasthā vaṇijaḥ śrotriyāśca bhavanti, tasmādete durvirecyāḥ, bahuvātatvāt; ata eva tānatisnigdhān svedopapannāñ śodhayet ||10||
ayogavyāpadaṃ darśayannāha- snehetyādi| bahuvyāpattvādetān susnigdhasvinnān svairaṃ recayet| snehasvedābhyāmavibhāvitaśarīreṇa sarvathaivāsnigdhasvinnenetyarthaḥ| nābhyeti na gacchati| doṣāṃścotkliśya tairdoṣaiḥ saha balakṣayamāpādayati, tathā''dhmānādikaṃ karoti| tamayogamityācakṣate iti anena pāribhāṣikatvamayogasya darśayati| iti hetoralpadoṣahṛtatvamayogo na bhavati| madanādibhirvāmayedvamanāyoge; tīkṣṇatarakaṣāyairvirecayedvirecanāyoge| tatra balakṣayādhmānādikaṃ sarvathā'pravṛttayorvamanavirecanayoḥ sāmānyakāryaliṅgam| pṛthak cikitsitamabhidhāya tena cikitsitenotpannairhṛllāsaprasekālpaviṭpravṛttinābhyadhogauravādibhiranumitayorvamanavirecanāyogayoḥ pṛthak liṅgaṃ cikitsitaṃ cāha- durvāntasyetyādi| kaṇḍvādidurvāntaliṅginaṃ 5 vātapūrṇodarādidurviriktaliṅginaṃ cāsthāpya nirūhya, saṃsnehya snehabastinā, tatastīkṣṇena nirūhaṇena virecanena ca virecayet| atrāyogaprasaṅgenālpadoṣahṛtatvena ca pravartanopāyaṃ darśayannāha- netyādi| tathā'lpapravṛttau dvitīyaṃ karaṇīyaṃ darśayannāha- anupravṛttetyādi| jīrṇauṣadhaṃ prabhūtadoṣaṃ puruṣaṃ vīkṣya tathā 6 dehasya balaṃ ca dvitīyauṣadhaṃ vidadhyāt| alpadoṣapravṛttau tadahareva bheṣajamabhidhāya sarvathā doṣāpravṛttau vidhimāha- apravṛttadoṣamityādi| pathyāhārasnehādinopaskāreṇa daśarātramativāhya tata ūrdhvaṃ vamanavirecanābhyāṃ śodhayet| sukhavirecyasya kriyāmabhidhāya durvirecyasyāha- durvirecyamityādi| svabhāvāddurvirecyānnirdiśya hetuviśeṣaṃ durvirecane nirdiśannāha- hrībhayetyādi| tatra hriyā lajjayā vegāghātaśīlāḥ striyo, bhayena rājasamīpasthā, lobhena vaṇijaḥ śrotriyāśca, tasmāttānatisnigdhāñchodhayet||10||
snigdhasvinnasyātimātramatimṛdukoṣṭhasya vā'titīkṣṇamadhikaṃ vā dattamauṣadhamatiyogaṃ kuryāt | tatra vamanātiyoge pittātipravṛttirbalavisraṃso vātakopaśca balavān bhavati, taṃ ghṛtenābhyajyāvagāhya śītāsvapsu śarkarāmadhumiśrairlehairupacaredyathāsvaṃ; virecanātiyoge kaphasyātipravṛttiruttarakālaṃ ca saraktasya, tatrāpi balavisraṃso vātakopaśca balavān bhavati, tamatiśītāmbubhiḥ 7 pariṣicyāvagāhya vā śītaistaṇḍulāmbubhirmadhumiśraiśchardayet, picchābastiṃ cāsmai dadyāt, kṣīrasarpiṣā cainamanuvāsayet, priyaṅgvādiṃ cāsmai taṇḍulāmbunā pātuṃ prayacchet, kṣīrarasayoścānyatareṇa bhojayet ||11||
idānīmatiyogavyāpadaṃ darśayannāha- snigdhetyādi| balavisraṃsaḥ śaktivisraṃsaḥ 8| yathāsvamiti yasya yadātmīyaṃ tadyathāsvaṃ; tena lājaśaktūpakalpitaiḥ kvaciccharkarāmiśraiḥ kvacinmadhumiśrairityarthaḥ| picchābastirvakṣyamāṇaḥ| kṣīrasarpiṣā kṣīrotthena ghṛtena| taṇḍulāmbumadhucchardanamadhaḥpravṛttasya śleṣmaṇaḥ pratibandhārthaṃ, picchābastiprayogo raktapittātipravṛttiparihārāya, kṣīrasarpiṣā'nuvāsanaṃ vātapratibandhāya, taṇḍulāmbunā saha priyaṅgvādiprayogaḥ karṣapramāṇaḥ saṅgrahaṇāya, kṣīrarasaiśca bhojanaṃ balapratilambhāya| gayī tu picchābastiṃ cāsmai dadyādityanantaraṃ picchābastyaṅgatvena kṣīrarasābhyāṃ cainamiti pāṭhaṃ paṭhati||11||
tasminneva vamanātiyoge pravṛddhe śoṇitaṃ ṣṭhīvati rchdayati vā, tatra jihvāniḥsaraṇamapasaraṇamakṣṇorvyāvṛttirhanusaṃhananaṃ tṛṣṇā hikkā jvaro vaisañjñyamityupadravā bhavanti; tamajāsṛkcandanośīrāñjanalājacūrṇaiḥ saśarkarodakairmanthaṃ pāyayet, phalarasairvā saghṛtakṣaudraśarkaraiḥ śuṅgābhirvā vaṭādīnāṃ peyāṃ siddhāṃ sakṣaudrāṃ varcogrāhibhirvā, payasā jāṅgalarasena vā bhojayet, atisrutaśoṇitavidhānenopacaret; jihvāmatisarpitāṃ kaṭukalavaṇacūrṇapraghṛṣṭāṃ tiladrākṣāpraliptāṃ vā'ntaḥ pīḍayet, antaḥpraviṣṭāyāmamlamanye tasya purastāt khādayeyuḥ; vyāvṛtte cākṣiṇī ghṛtābhyakte pīḍayet, hanusaṃhanane vātaśleṣmaharaṃ nasyaṃ svedāṃśca vidadhyāt, tṛṣṇādiṣu ca yathāsvaṃ pratikurvīta, visañjñe veṇuvīṇāgītasvanaṃ śrāvayet ||12|| virecanātiyoge ca sacandrakaṃ salilamadhaḥ sravati tato māṃsadhāvanaprakāśamuttarakālaṃ jīvaśoṇitaṃ ca, tato gudaniḥsaraṇaṃ vepathurvamanātiyogopadravāścāsya bhavanti; tamapi niḥsrutaśoṇitavidhānenopacaret, niḥsarpitagudasya gudamabhyajya parisvedyāntaḥ pīḍayet kṣudrarogacikitsitaṃ vā vīkṣeta, vepathau vātavyādhividhānaṃ kurvīta, jihvāniḥsaraṇādiṣūktaḥ pratīkāraḥ, atipravṛtte vā jīvaśoṇite kāśmarīphalabadarīdūrvośīraiḥ śṛtena payasā ghṛtamaṇḍāñjanayuktena suśītenāsthāpayet, nyagrodhādikaṣāyekṣurasaghṛtaśoṇitasaṃsṛṣṭaiścainaṃ bastibhirupācaret, śoṇitaṣṭhīvane raktapittaraktātīsārakriyāścāsya vidadhyāt, nyagrodhādiṃ cāsya vidadhyāt pānabhojaneṣu ||13|| jīvaśoṇitaraktapittayośca jijñāsārthaṃ tasmin picuṃ plotaṃ vā kṣipet, yadyuṣṇodakaprakṣālitamapi vastraṃ rañjayati tajjīvaśoṇitamavagantavyaṃ; sabhaktaṃ ca śune dadyācchaktusammiśraṃ vā, sa yadyupabhuñjīta tajjīvaśoṇitamavagantavyam; anyathā raktapittamiti ||14||
idānīṃ tayorvamanavirekātiyogayoruttamāvasthājīvādānavyāpadaṃ kaṣṭacikitsitārthamāha- tasminnevetyādi| jihvāyā niḥsaraṇamapasarpaṇaṃ jihvāniḥsarpaṇam, athavā jihvāyā bahirnirgamanaṃ bahirgatirantarapraveśa ityarthaḥ| akṣṇorvyāvṛttiḥ cakṣuṣorudvṛttiḥ| hanusaṃhananaṃ hanusaṃhatiḥ saraṇābhāva ityarthaḥ| tamityādi taṃ vamanātiyogapravṛttaśoṇitaṃ chāgarudhirādibhiḥ plutaṃ manthaṃ pāyayet| phalarasairveti dāḍimīphalarasaiḥ| jāṅgalaraseneti ‘vātaprakṛtim’ iti śeṣaḥ| antaḥpraviṣṭāyāṃ jihvāyāmamlaphalamanye tasya purastāt khādayeyuriti etaddarśanāt mukhaprasekena mṛdubhūtā jihvā yathāsthānamāgacchati| virecanātiyoge cetyādi| sacandrakaṃ mayūrapicchacandrakākāram| jīvaśoṇitaṃ śarīrendriyasattvātmasaṃyogāśrayaṃ viśuddhaṃ śoṇitamityarthaḥ| vamanātipravṛttau tāvacchoṇitaniṣṭhīvanapracchardane ukte, atra tu māṃsaprakṣālanodakajīvaśoṇitanirgamābhyāṃ pravṛttirukteti śoṇitapravṛttirvamanavirecanātiyoge sāmānyaṃ; bhedastu jihvānissaraṇasthāne'tra gudanissaraṇaṃ, tathā'kṣṇorvyāvṛttirmanāgapi nāsti kintvantaḥpraveśa eva bhavati, nāsti cāpratyāsattyā hanusaṃhananaṃ hikkodgārau ceti gayadāsācāryaḥ; jejjaṭācāryastu jihvāniḥsarpaṇaṃ parityajya anye pravṛddhavamanātiyogoktā upadravā bhavantīti vyākhyāti| vepathuḥ kampaḥ| vamanātiyogopadravā ityādi| sarvāṅgapravṛttarasadhātukṣayeṇa vātakṛtā vamanātiyogopadravā pittātipravṛttibalavibhraṃśavātakopatṛṣṇāmohādayaḥ| jihvāpasaraṇādiṣviti jihvāpasarpaṇamatropalakṣaṇaṃ, tena jihvāpasarpaṇādivirecanātiyogotpanneṣu vamanātiyogoktaḥ pratīkāra iti jejjaṭaḥ| gayī tu jihvānissarpaṇādayo vamanātiyoge eva bhavantīti pratipādayitukāmasteṣu cikitsitamabhihitameveti pratipādayati- jihvānissarpaṇādiṣvityādinā| uktaḥ pratīkāra iti vamanātiyoge ityarthaḥ| phalaṃ madanaphalaṃ, ghṛtamaṇḍaḥ ghṛtasya styānasyoparyaccho bhāgaḥ| añjanaṃ sroto'ñjanam| bastikalpanā cātra sāmānyanirūhakalpena| virecanātiyoge jīvaśoṇitātipravṛttau cikitsitamupadiśya vamanātiyoge'pi śoṇitaniṣṭhīvanādau raktātisāraraktapittakriyāmāha- śoṇitetyādi| pānabhojanasaṃskāre cāsya nyagrodhādiṃ ṣaḍaṅgodakakalpena| tasminniti vānte'dhaḥpravṛtte dhātudrave, picuṃ karpāsatūlakaṃ 9, plotaṃ vastraṃ śuklaṃ kṣipet, tadyadi śuklamuṣṇodakaprakṣālitaṃ rāgarahitaṃ bhavettadā jīvaśoṇitaṃ, vivarṇe ca raktapittamiti| vamanavirecanajīvādānayoḥ punaḥ kriyāṃ nirdiśannāha- tayośca pittakriyāṃ kurvītetyādi| vamanajīvādāne tu atisrutaśoṇitavidhānātideśena eṇādiśoṇitapānamupadiṣṭaṃ tathedānīṃ raktātisārakriyāvidhānaṃ ceti| ayaṃ pāṭho'bhāvānna likhitaḥ||12-14||
saśeṣānnena bahudoṣeṇa rūkṣeṇānilaprāyakoṣṭhenānuṣṇamasnigdhaṃ vā pītamauṣadhamādhmāpayati, tatrānilamūtrapurīṣasaṅgaḥ samunnaddhodaratā pārśvabhaṅgo gudabastinistodanaṃ bhaktāruciśca bhavati, taṃ cādhmānamityācakṣate; tamupasvedyānāhavartidīpanabastikriyābhirupacaret ||15||
jīvādānavyāpadamabhidhāya dvayorapi śuddhyorādhmānākhyāṃ vyāpadamupadiśannāha- saśeṣānnenetyādi| samunnaddhodarateti vamanakṛtaṃ samunnaddhodaratvamāmāśaye, virecanakṛtaṃ pakvāśaye| tatra svedanamūtrādyanulomanalaṅghanadīpanakriyāśceti cikitsitam||15||
kṣāmeṇātimṛdukoṣṭhena mandāgninā rūkṣeṇa vā'titīkṣṇoṣṇātilavaṇamatirūkṣaṃ vā pītamauṣadhaṃ pittānilau pradūṣya parikartikāmāpādayati, tatra gudanābhimeḍhrabastiśiraḥsu sadāhaṃ parikartanamanilasaṅgo vāyuviṣṭambho bhaktāruciśca bhavati; tatra picchābastiryaṣṭīmadhukakṛṣṇatilakalkamadhughṛtayuktaḥ, śītāmbupariṣiktaṃ cainaṃ payasā bhuktavantaṃ ghṛtamaṇḍena yaṣṭīmadhukasiddhena tailena vā'nuvāsayet ||16||
parikartikāvyāpadaṃ darśayannāha- kṣāmeṇetyādi| kṣāmaḥ kṣīṇabalakāyaḥ| pari sarvato bhāvena kṛntatīva chinattīva bastyādīnīti parikartikā| tatra pittolbaṇaparikartikāyāṃ ghṛtamaṇḍenānuvāsanaṃ, vātolbaṇāyāṃ tu taileneti| vamane punaḥ kaṇṭhorasi sadāhaparikartanaṃ; tatra ghṛtamadhumadhuraiḥ saśītairlepairupacāraḥ payaḥsitābhojanaṃ ca||16||
krūrakoṣṭhasyātiprabhūtadoṣasya mṛdvauṣadhamavacāritaṃ samutkliśya doṣānna niḥśeṣānapaharati, tataste doṣāḥ parisrāvamāpādayanti, tatra daurbalyodaraviṣṭambhārucigātrasadanāni bhavanti, savedanau cāsya pittaśleṣmāṇau parisravataḥ, taṃ parisrāvamityācakṣate; tamajakarṇadhavatiniśapalāśabalākaṣāyairmadhusaṃyuktairāsthāpayet, upaśāntadoṣaṃ snigdhaṃ ca bhūyaḥ saṃśodhayet ||17||
parisrāvākhyāṃ vyāpadaṃ darśayannāha- krūretyādi| ajakarṇo'śvakarṇaḥ prasiddha eva pūrvadeśe, dhava indravṛkṣaḥ, tiniśaḥ syandanaḥ| upaśāntadoṣamiti upaśāntaparisrāvam| bhūyaḥ punarapi snigdhaṃ tīkṣṇaiḥ saṃśodhanaiḥ saṃśodhayet| vamane punarūrdhvaṃ kaphaprasekaḥ; tatrādhyāhāreṇopaśāntadoṣaṃ susnigdhasvinnaṃ mṛdunā'lpena vamanena yathāyogaṃ vāmayet| gayī tu upaśāntadoṣamiti rūkṣasnigdhakoṣṭhaṃ saṃśamanapācanābhyāṃ śamitotkliṣṭadoṣamāsthāpayecchodhayedveti vyākhyāti||17||
atirūkṣe'tisnigdhe vā bheṣajamavacāritamaprāptaṃ 10 vātavarca udīrayati vegāghātena vā, tadā pravāhikā bhavati; tatra savātaṃ sadāhaṃ saśūlaṃ guru picchilaṃ śvetaṃ kṛṣṇaṃ saraktaṃ vā bhṛśaṃ pravāhamāṇaḥ kaphamupaviśati; tāṃ parisrāvavidhānenopacaret ||18||
pravāhikākhyāṃ trayodaśīṃ vyāpadaṃ darśayannāha- atirūkṣa ityādi| atirūkṣe puruṣe bheṣajamavacāritamaprāptavegameva vātavarca udīrayati pravartayati yadā tadā pravāhikā; atisnigdhe puruṣe bheṣajamavacāritaṃ yadā tadā vegāghātena pravāhikā bhavatītyarthaḥ| upaviśati atisārayati| tāṃ parisrāvavidhānenetyādi| tatrātirūkṣajāṃ krūrakoṣṭhavidhānena, atisnigdhajāṃ mṛdukoṣṭhapracuradoṣaparisrāvoktapācanādividhānena||18||
yastūrdhvamadho vā bheṣajavegaṃ pravṛttamajñatvādvinihanti tasyopasaraṇaṃ hṛdi kurvanti doṣāḥ, tatra pradhānamarmasantāpādvedanābhiratyarthaṃ pīḍyamāno dantān kiṭakiṭāyate udgatākṣo 11 jihvāṃ khādati pratāmyatyacetāśca bhavati, taṃ parivarjayanti mūrkhāḥ; tamabhyajya dhānyasvedena svedayet, yaṣṭimadhukasiddhena ca tailenānuvāsayet, śirovirecanaṃ cāsmai tīkṣṇaṃ vidadhyāt, tato yaṣṭimadhukamiśreṇa taṇḍulāmbunā chardayet, yathādoṣocchrāyeṇa cainaṃ bastibhirupācaret ||19||
hṛdayopasaraṇākhyāṃ caturdaśīṃ vyāpadaṃ darśayannāha- ya ityādi| pradhānamarmasantāpāt hṛdayasantāpāt| pratāmyati muhyati| acetā naṣṭasañjñaḥ| taṃ parivarjayanti mūrkhāḥ kuvaidyāḥ mumūrṣatīti hetoḥ| yaṣṭimadhukamiśreṇa taṇḍulāmbunā pittamūrcchārtaṃ rchdayet; kaphamūrcchāyāṃ tu kaṭukadravyāṇāṃ kvāthena vāmayet| bastibhiriti nairūhikaiḥ snehikaiśca||19||
yastūrdhvamadho vā pravṛttadoṣaḥ śītāgāramudakamanilamanyadvā seveta, tasya doṣāḥ srotaḥsvavalīyamānā ghanībhāvamāpannā 12 vātamūtraśakṛdgrahamāpādya vibadhyante 13, tasyāṭopo dāho jvaro vedanāśca tīvrā bhavanti; tamāśu vāmayitvā prāptakālāṃ kriyāṃ kurvīta; adhobhāge tvadhobhāgadoṣaharadravyaṃ saindhavāmlamūtrasaṃsṛṣṭaṃ virecanāya pāyayet, āsthāpanamanuvāsanaṃ ca yathādoṣaṃ vidadhyāt, yathādoṣamāhārakramaṃ ca; ubhayatobhāge tūpadravaviśeṣān yathāsvaṃ pratikurvīta ||20||
vibandhākhyāṃ pañcadaśīṃ vyāpadaṃ darśayannāha- ya ityādi| vibadhyante 14 vamanavirecanayoḥ pravṛttiṃ nivārayantītyarthaḥ| prāptakālāṃ prāptāvasthāṃ kriyāṃ kurvīta| adhobhāge ityādi| virecane tu vibandhe adhobhāgaharadravyaṃ trivṛdādi saindhavādisaṃsṛṣṭaṃ virekārthaṃ pāyayet| yathādoṣameva yūṣakṣīrarasādyāhārakramaśca| kiṃ bahunā ubhayatobhāge tu upadravaviśeṣān yathāsvaṃ pratikurvīta| gayī tu apravṛttadoṣo'pracyutadoṣa iti kṛtvā vyākhyāti||20||
yā tu virecane gudaparikartikā tadvamane kaṇṭhakṣaṇanaṃ, yadadhaḥ parisravaṇaṃ sa ūrdhvabhāge śleṣmaprasekaḥ, yā tvadhaḥ pravāhikā sā tūrdhvaṃ śuṣkodgārā iti ||21||
tāsvapi kāsucidevāntaramiti tadupadarśayannāha- yā tvityādi||21||
bhavati cātra- yāstvetā vyāpadaḥ proktā daśa pañca ca tattvataḥ | etā virekātiyogaduryogāyogajāḥ smṛtāḥ ||22||
idānīṃ ślokasaṅgrahamāha- bhavati cātretyādi| tattvataḥ paramārthataḥ| vireko'tra doṣamalarecanādvirecanaṃ vamanaṃ ca| jejjaṭācāryastu vipākātiyogetyādi paṭhitvā vyākhyānayativiṣamaḥ pāko'niṣṭaṃ phalaṃ yeṣāṃ te vipākāḥ, vipākāśca te'tiyogaduryogāyogāśca tebhyo jāyante te tathā| tatrātiyojanamatiyoga atiprayoga iti yāvat; tajjāte dve vyāpadau- jīvādānamatiyogaśceti| duryojanaṃ duryogaḥ duṣprayogo mithyāprayoga iti yāvat; tatra vaidyaduryoganimittāścatasraḥ- vamanamithyāprayogo, virecanamithyāprayoga, ādhmānaṃ, parikartikā ceti; āturaduryoganimitte dve- hṛdayopasaraṇavibandhāviti; ubhayaduryogaje api dve- pravāhikā, vātaśūlaṃ ceti| ayojanam ayogaḥ hīnaprayogaḥ 15, naña īṣadarthatvāt| tatrāyogajāḥ pañca- sāvaśeṣauṣadhatvaṃ, jīrṇauṣadhatā, hīnadoṣahṛtatvam ayogaḥ, parisrāvaśceti| tā etā vaidyāturanimittā, āturanimittā, vaidyanimittāśceti trividhāḥ| anye tu tantrāntaradarśanādayogātiyogajāḥ sarvā api vyāpado yathāsaṅkhyaṃ manyante; tatrāyogajā daśa, tadyathā- sāvaśeṣauṣadhatvaṃ, jīrṇauṣadhatvam, alpadoṣahṛtatvaṃ, vibandho, vātaśūlam, ādhmānaṃ, parisrāvaḥ, pravāhikā, hṛdayopasaraṇam, ayogaśceti; atiyogajāśca tisraḥ- jīvādānaṃ, parikartikā, atiyogaśceti; ayogātiyogau ca hetutvenoktāvityevaṃ 16 pañcadaśa||22||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne vamanavirecanavyāpaccikitsitaṃ nāma catustriṃśo'dhyāyaḥ ||34||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ cikitsāsthāne catustriṃśattamo'dhyāyaḥ||34||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘doṣotkarṣaśca’ iti pā. ↩
- 2 ‘doṣotkarṣaśca’ iti pā. ↩
- 3 ‘doṣotkarṣaśca’ iti pā. ↩
- 4 ‘vihitamiti’ iti pā. ↩
- 5 ‘kaṇḍvādikaṃ durvāntaliṅgaṃ nābhyadhaḥ, tacca pūrṇodaratvādikaṃ durviriktaliṅgaṃ, tamāsthāpyeti taṃ durviriktaṃ’ iti pā. ↩
- 6 ‘tathā dvitīyauṣadhasya pacyamānāvasthāyāṃ ahaḥśeṣaṃ nātyuṣṇaśītaṃ vīkṣya tathā balaṃ śaktilakṣaṇaṃ dvitīyauṣadhapākaparivartanakṣamaṃ vīkṣya bheṣajamātrāṃ dānāya’ iti pā. ↩
- 7 ‘tamabhyajyātiśītāmbubhiḥ’ iti pā. ↩
- 8 ‘ojovisraṃsaḥ’ iti pā. ↩
- 9 ‘picumarkatūlakaṃ’ iti pā. ↩
- 10 ‘bheṣajenāvacāritenāprāptayorvā vātavarcasorudīraṇena vegāghātena vā pravāhikā bhavati’ iti pā. ↩
- 11 ‘udgatāsyaḥ’ iti pā. ↩
- 12 ‘ghanatāmāpannā’ iti pā. ↩
- 13 ‘vibadhnanti’ iti pā. ↩
- 14 ‘vibadhnanti vibandhaṃ kurvanti’ iti pā. ↩
- 15 ‘hīnayojanaṃ’ iti pā. ↩
- 16 ‘hetū kathitau’ iti pā. ↩