athāto netrabastipramāṇapravibhāgacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
netraṃ yantraṃ; bastireṇādīnāṃ mūtrādhāraḥ, tadādheyaṃ dravyamapi; tayoḥ pramāṇaṃ pravibhāgaśca 1, sa eva cikitsitaṃ vyādheḥ pratīkāro yasmiṃstat||1-2||
tatra snehādīnāṃ karmaṇāṃ bastikarma pradhānatamamāhurācāryāḥ | kasmāt? anekakarmakaratvādbasteḥ; iha khalu bastirnānāvidhadravyasaṃyogāddoṣāṇāṃ saṃśodhanasaṃśamanasaṅgrahaṇāni karoti, kṣīṇaśukraṃ vājīkaroti, kṛśaṃ bṛṃhayati, sthūlaṃ karśayati, cakṣuḥ prīṇayati, valīpalitamapahanti, vayaḥ sthāpayati ||3|| śarīropacayaṃ varṇaṃ balamārogyamāyuṣaḥ | kurute parivṛddhiṃ ca bastiḥ samyagupāsitaḥ ||4||
bastikarma tu mūtrādhārapuṭakena sādhyaṃ karma; bastiśabdo hi sāmānyo nirūhe snehabastau ca| vamanavirecane tu pradhānatare, bastikarma tu pradhānatamam| saṅgrahaṇānīti doṣāṇāmevātipravartamānānāmityarthaḥ| kṣīṇaśukraṃ vājīkaroti anenāśva iva balakāriṇī harṣajā śaktiruktā| kṛśaṃ bṛṃhayatītyupacayalakṣaṇā śaktiruktā| vayaḥ sthāpayatītyanena āyurvṛddhikaratvaṃ sūcayati| etadeva pradhānatamatvasādhanaṃ ślokenāpi darśayannāha- śarīropacayamityādi||3-4||
tathā jvarātīsāratimirapratiśyāyaśirorogādhimanthārditākṣepakapakṣāghātaikāṅgasarvāṅgarogādhmānodara- yoniśūlaśarkarāśūlavṛddhyupadaṃśānāhamūtrakṛcchragulmavātaśoṇitavātamūtrapurīṣodāvarta- śukrārtavastanyanāśahṛddhanumanyāgrahaśarkarāśmarīmūḍhagarbhaprabhṛtiṣu 2 cātyarthamupayujyate ||5||
anekavyādhinirghātakatvaṃ darśayannāha- tathā jvarātīsāretyādi| jvarādiṣu cāvasthāviśeṣo basterviṣayaḥ, sa ca śāstrādeva jñeyaḥ||5||
bhavati cātra- bastirvāte ca pitte ca kaphe rakte ca śasyate | saṃsarge sannipāte ca bastireva hitaḥ sadā ||6||
doṣakārye jvarādau bastiprayogamabhidhāya jvarādikāraṇe doṣe'pi basterhitatvaṃ darśayannāha- bhavati cātretyādi| saṃsargo doṣadvayaprakopaḥ, prakṛtisamasamavetajvarādyārambhakadoṣatrayaprakopaḥ sannipāto'trābhipretaḥ||6||
tatra sāṃvatsarikāṣṭadviraṣṭavarṣāṇāṃ ṣaḍaṣṭadaśāṅgulapramāṇāni kaniṣṭhikānāmikāmadhyamāṅgulipariṇāhānyagre'dhyardhāṅguladvyaṅgulārdhatṛtīyāṅgulasanniviṣṭakarṇikāni kaṅkaśyenabarhiṇapakṣanāḍītulyapraveśāni mudgamāṣakalāyamātrasrotāṃsi vidadhyānnetrāṇi | teṣu cāsthāpanadravyapramāṇamāturahastasammitena prasṛtena sammitau prasṛtau dvau catvāro'ṣṭau ca vidheyāḥ ||7|| varṣāntareṣu 3 netrāṇāṃ bastimānasya caiva hi | vayobalaśarīrāṇi samīkṣyotkarṣayedvidhim 4||8|| pañcaviṃśaterūrdhvaṃ dvādaśāṅgulaṃ, mūle'ṅguṣṭhodaraparīṇāham, agre kaniṣṭhikodaraparīṇāham, agre tryaṅgulasanniviṣṭakarṇikaṃ, gṛdhrapakṣanāḍītulyapraveśaṃ, kolāsthimātrachidraṃ, klinnakalāyamātrachidramityeke; sarvāṇi mūle bastinibandhanārthaṃ dvikarṇikāni | āsthāpanadravyapramāṇaṃ tu vihitaṃ dvādaśaprasṛtāḥ | saptatestūrdhvaṃ netrapramāṇametadeva, dravyapramāṇaṃ tu dviraṣṭavarṣavat ||9||
netrapramāṇamāsthāpanadravyapramāṇaṃ ca vayobhedena pradarśayitumāha- tatra sāṃvatsariketyādi| tatra sāṃvatsarikāṣṭadviraṣṭavarṣāṇāmityatra yathāsaṅkhyavyākhyānena sāṃvatsarikabālasya nirūhayantraṃ ṣaḍaṅgulapramāṇaṃ, tatkaniṣṭhikāpariṇāham, agre'dhyardhāṅgulasanniviṣṭakarṇikaṃ 5, kaṅkapakṣanāḍītulyapraveśaṃ mūle, mudgavāhisrotaścāgre vidadhyāt| chatrākārā gude'dhikāntaḥpraveśarodhinī karṇikā kathyate| kaṅkaḥ vakracañcuḥ kṛṣṇavarṇaḥ prasiddha eva| aṣṭavarṣasya punaraṣṭāṅgulapramāṇaṃ, tadanāmikāpariṇāham, agre dvyaṅgulasanniviṣṭakarṇikaṃ, śyenapakṣanāḍītulyapraveśaṃ mūle, māṣavāhisrotaścāgre vidadhyāt| dviraṣṭavarṣasya ṣoḍaśavarṣasyetyarthaḥ| kimbhūtaṃ yantraṃ? daśāṅgulapramāṇaṃ, tanmadhyāṅgulipariṇāham, ardhatṛtīyāṅgulasanniviṣṭakarṇikaṃ 6, barhī 7 mayūrastatpakṣanāḍītulyapraveśaṃ mūle, kalāyavāhisrotaścāgre vidadhyāt| teṣviti sāṃvatsarikāṣṭadviraṣṭavarṣeṣu bāleṣu yathāsaṅkhyamāturahastena dvau catvāro'ṣṭau ca prasṛtā vidheyāḥ| prasṛto'tra kuñcitāṅguliḥ pāṇiḥ, na tu paladvayamiti gayadāsācāryaḥ| jejjaṭācāryastu āturahastagrahaṇaṃ madhyamapuruṣahastopalakṣaṇaṃ, tena tatprasṛtena paladvayapramiteneti vyākhyānayati| atra 8 madhyavartivarṣāṇāṃ netradravyamānaṃ nirdiśannāha- varṣāntareṣvityādi| pañcaviṃśatiṃ yāvat samīkṣya yathāyathamabhyūhya netrapramāṇaṃ bastidravyapramāṇaṃ cotkarṣayet| pañcaviṃśaterityādi| gṛdhrapakṣanāḍītulyapraveśaṃ mūle| klinnakalāyamātracchidramagre| sarvāṇi tu mūle bastinibandhanārthaṃ dvikarṇikāni dvyaṅgulāntarāṇi kuryāt dvyaṅgulamadhyānītyarthaḥ||7-9||
mṛdurbastiḥ prayoktavyo viśeṣādbālavṛddhayoḥ | tayostīkṣṇaḥ prayuktastu bastirhiṃsyād balāyuṣī ||10||
bālavṛddhayorhīnopacayaśaktilakṣaṇabalatvenāsthāpanasya mātrākṛtaṃ hīnatvaṃ pradarśya tīkṣṇādiguṇahīnatvaṃ darśayannāha- mṛdurbastiḥ prayoktavya ityādi| tatra mṛdudravyakṛto bastirmṛduḥ, tīkṣṇaśca tadviparyayaḥ||10||
(vraṇanetramaṣṭāṅgulaṃ 9 mudgavāhisrotaḥ; vraṇamavekṣya yathāsvaṃ snehakaṣāye vidadhīta) ||11||
śalyatantratvādasya śāstrasya vraṇanetrapramāṇamāha- vraṇanetramaṣṭāṅgulamityādi||11||
tatra netrāṇi suvarṇarajatatāmrāyorītidantaśṛṅgamaṇitarusāramayāni ślakṣṇāni dṛḍhāni gopucchākṛtīnyṛjūni guṭikāmukhāni ca ||12||
tāni ca netrāṇi kimmayāni kimākṛtīni vā tadāha- tatra netrāṇītyādi| rītiḥ pittalaṃ, maṇiḥ sphaṭikādiḥ| ślakṣṇāni akarkaśāni| dṛḍhāni ajarjarāṇi| guṭikāmukhāni atīkṣṇāgrāṇi||12||
bastayaśca bandhyā 10 mṛdavo nātibahalā dṛḍhāḥ pramāṇavanto gomahiṣavarāhājorabhrāṇām ||13|| netrālābhe hitā nāḍī nalavaṃśāsthisambhavā | bastyalābhe hitaṃ carma sūkṣmaṃ vā tāntavaṃ ghanam ||14||
kīdṛśā bastayo bandhyā ityāha- bastayaśca bandhyā ityādi| nātibahalā nātyupacitāḥ, nātidīrghā ityanye| tāntavaṃ vastram||13-14||
bastiṃ nirupadigdhaṃ tu śuddhaṃ suparimārjitam | mṛdvanuddhatahīnaṃ ca muhuḥ snehavimarditam ||15|| netramūle pratiṣṭhāpya nyubjaṃ tu vivṛtānanam | baddhvā lohena taptena carmasrotasi nirdahet ||16|| parivartya tato bastiṃ baddhvā guptaṃ nidhāpayet | āsthāpanaṃ ca tailaṃ ca yathāvattena dāpayet ||17||
grahaṇayogyabasteḥ 11 parikarma bandhavidhiṃ ca darśayannāha- bastiṃ nirupadigdhamityādi| nirupadigdhaṃ māṃsādyupalepavarjitam| śuddhaṃ kaṣāyarañjitam| suparimārjitaṃ suṣṭhunirmārjitam| anuddhatahīnaṃ nādhikaṃ na hīnam; etenādheyadravyamānaṃ samīkṣyādhārabhūtasya basteḥ pramāṇaṃ vidheyamityarthaḥ| pratiṣṭhāpya saṃyojya| nyubjam adhomukham| gomahiṣādibastayo nirūhayantre yathālābhaṃ saṃyojyāḥ; uttarabastiyantre punarajorabhrabastī eva yojanīyāviti||15-17||
tatra dvividho bastiḥ- nairūhikaḥ, snaihikaśca | āsthāpanaṃ, nirūha ityanarthāntaraṃ; tasya vikalpo mādhutailikaḥ; tasya paryāyaśabdo yāpano, yuktarathaḥ, siddhabastiriti | sa doṣanirharaṇāccharīranīrohaṇādvā nirūhaḥ, vayaḥsthāpanādāyuḥsthāpanādvā āsthāpanam | mādhutailikavidhānaṃ ca nirūhopakramacikitsite vakṣyāmaḥ | yathāpramāṇaguṇavihitaḥ 12 snehabastivikalpo'nuvāsanaḥ pādāva(pa)kṛṣṭaḥ | anuvasannapi na duṣyatyanudivasaṃ vā dīyata ityanuvāsanaḥ | tasyāpi vikalpo'rdhārdhamātrāvakṛṣṭo'parihāryo mātrābastiriti 13||18||
anarthāntaramiti ekārthamityarthaḥ| basternairūhikasnaihikabhedābhyāṃ yau dvau vikalpau tau nirūhasnehabastyākhyau, tayornairūhikamabhidhāya snaihikaṃ bastivikalpamabhidhatte- yathetyādi| yasya yat pramāṇaṃ yo yo guṇastābhyāṃ vihitaḥ snehabastyākhyo'nuvāsanasañjña ityarthaḥ| yathāvayonirūhāṇāmityādinā vidhāsyamāno'pi snehabastivikalpo'nāgatāvekṣaṇatantrayuktyā vihita iti pradiṣṭaḥ| yathāpramāṇamityanena sūcitaṃ pramāṇaṃ prakaṭayannāha- pādāva(pa)kṛṣṭa iti|- yathāvaya ityādivakṣyamāṇavākyadarśanādāsthāpanasya pādaistribhirapakṛṣṭo hīnaḥ pādāva(pa)kṛṣṭaḥ| ayamarthaḥ- sāṃvatsarikādikālādyapekṣaṃ yat prakuñcādi caturviṃśatipalāvasānaṃ nirūhapramāṇaṃ taccaturthāṃśena karṣamārabhya ṣaṭpalāni yāvadanuvāsanasya pramāṇamiti| tantrāntare ca madhyavayaskamāśrityānuvāsanasyottamādimātrābhedena traividhyamuktaṃ, yathā- “ṣaṭpalī tu bhavecchreṣṭhā madhyamā tripalī bhavet| kanīyasyadhyardhapalā tridhā mātrā'nuvāsane-” iti| tasyāpi vikalpa ityādi tasyāpyanuvāsanasya, ṣaṭpalapramāṇasyārdhārdhamātrāvaśiṣṭaḥ pādāvaśiṣṭo'dhyardhapalamātra ityarthaḥ| aparihāryaḥ avidyamānapariharaṇārhaḥ| gayī tu yathāpramāṇavihitācca basteḥ pādāṃśaḥ snehabastiḥ, snehavikalpo'rdhamātrāpakṛṣṭo'nuvāsanaṃ, tasyāpi vikalpo'rdhamātrāpakṛṣṭo'parihāryo mātrābastiriti| etena tanmate ṣaṭpalapramāṇaḥ snehabastiḥ, tadardhena palatrayapramāṇamanuvāsanaṃ, tasyārdhena sārdhapalapramāṇo mātrābastiriti||18||
nirūhaḥ śodhano lekhī snaihiko bṛṃhaṇo mataḥ |19|
phalenāpi tayorbhedaṃ darśayannāha- nirūha ityādi| śodhanadravyasaṃyuktaḥ śodhano nirūhaḥ| sarvanirūhānuvāsanadharmo'yaṃ, dravyaviśeṣasaṃyogāttu kvacicchodhanādīnāmutkarṣāpakarṣau| jejjaṭācāryastu ‘snehano bṛṃhaṇo mata’ iti paṭhitvā śodhanādicatuṣkaṃ nirūhasya karmeti varṇayati|19|-
nirūhaśodhitānmārgān samyak sneho'nugacchati | apetasarvadoṣāsu nāḍīṣviva vahajjalam ||19|| sarvadoṣaharaścāsau śarīrasya ca jīvanaḥ | tasmādviśuddhadehasya snehabastirvidhīyate ||20||
nirūhaśodhitamārgeṣu samyak snehavīryānusaraṇaṃ darśayannāha- nirūhetyādi||19-20||
tatronmādabhayaśokapipāsārocakājīrṇārśaḥpāṇḍurogabhramamadamūrcchācchardikuṣṭhamehodarasthaulya- śvāsakāsakaṇṭhaśoṣaśophopasṛṣṭakṣatakṣīṇacatustrimāsagarbhiṇīdurbalāgnyasahā bālavṛddhau ca vātarogādṛte kṣīṇā nānuvāsyā nāsthāpayitavyāḥ ||21||
tatretyādi| bhramaḥ cakrārūḍhasyeva bhramaṇam| madaḥ pūgaphaleneva mattatā| mūrcchā cetanācyutiḥ| upasṛṣṭaśabda unmādādibhiḥ śophāntaiḥ saha sambandhanīyaḥ| kṣataḥ kṣatoraskaḥ, kṣīṇaḥ kṛśaḥ| catustrimāsagarbhiṇīti saptamāsān yāvadgarbhiṇī; tathāca vāgbhaṭaḥ- “māsān sapta ca garbhiṇī” (vā. sū. 19)| vātarogādṛte kṣīṇā iti kṣīṇaśabdasya punarupādānādatikṛśā vātarogaṃ vinā kṣīṇā nānuvāsyā iti| unmādādiṣu sāmānyena bastiniṣedho'trābhihitaḥ; kecittu keṣāñcitpratiprasavamapavādarūpeṇāhuḥ| tatronmādāpasmārabhramamadamūrcchāsu sañjñānāśāpagame śuddhasyāturasya anubandhopacaraṇāya bastirdeyaḥ, kuṣṭhināmarśasāṃ ca mūḍhavātānāṃ prayojyaḥ, vātādyudariṣu triṣu niṣiddho'pi śeṣeṣu pañcasu bastiḥ prayoktavyaḥ, śothakṣatoraskayoranuvāsananiṣedho na nirūhasya; varṣādarvāg bālasya, navatyūrdhvaṃ vṛddhasya mṛdurapi bastirniṣiddhaḥ, ato'nyathā tīkṣṇa eva; etenāvasthāvaśānniṣiddhamapi kāryaṃ syāt “utpadyate hi sā'vasthā deśakālabalaṃ prati| yasyāṃ kāryamakāryaṃ syāt karma kāryaṃ ca garhitam”- iti||21||
udarī ca pramehī ca kuṣṭhī sthūlaśca mānavaḥ | avaśyaṃ sthāpanīyāste nānuvāsyāḥ kathañcana ||22||
kvacidevāsthāpanasyāvasthāyāṃ pratiprasavamuddiśannāha- udarī cetyādi| sā cāvasthā tantrāntarādanusartavyā| tatrodare vāgbhaṭaḥ- “suviriktasya yasya syādādhmānaṃ punareva tam| susnigdhairamlalavaṇairnirūhaiḥ samupācaret-” (vā. ci. 15) iti; evaṃ pramehādiṣu cikitsitamālokyāsthāpanāvasthā jñātavyā||22||
asādhyatā vikārāṇāṃ syādeṣāmanuvāsanāt | asādhyatve'pi bhūyiṣṭhaṃ gātrāṇāṃ sadanaṃ bhavet ||23||
niṣiddhācaraṇadoṣamuddiśannāha- asādhyatetyādi| eṣāṃ vikārāṇām udarādīnām| gātrasadanam aṅgaglāniḥ||23||
pakvāśaye tathā śroṇyāṃ nābhyadhastācca sarvataḥ | samyakpraṇihito bastiḥ sthāneṣveteṣu tiṣṭhati ||24|| pakvāśayādbastivīryaṃ khairdehamanusarpati | vṛkṣamūle niṣiktānāmapāṃ vīryamiva drumam ||25||
samyak pradatto bastiryeṣu sthāneṣvavatiṣṭhate tānyāha- pakvāśaye ityādi| kathaṃ tarhi pakvāśayādimātragato bastiḥ kvacit sarveṣāmavayavānāmavasādaṃ, kvacit sarvāṅgagatānāṃ doṣāṇāṃ haraṇaṃ śamanaṃ ca janayatītyāha- pakvāśaya ityādi| pakvāśayādbastivīryaṃ khaiḥ srotobhiranusarpati kṛtsnadehe; vīryaṃ, śaktiḥ, prabhāva ityanarthāntaram||24-25||
sa cāpi sahasā bastiḥ kevalaḥ samalo'pi vā | pratyeti vīryaṃ tvanilairapānādyairvinīyate ||26||
tiṣṭhaṃstāvadbastirguṇakārī bhavatu, kathaṃ nirgato'pi tādṛśaḥ syādityāha- sa cāpītyādi| pratyeti pratyāgacchati| vīryaṃ snehādiguṇaḥ| apānādyairiti ādyapadenodānādayo boddhavyāḥ| apānenādhaḥ, udānenordhvaṃ, vyānena sarvatra, vinīyate viśeṣeṇa sarvaśarīrāvayaveṣu nīyate||26||
vīryeṇa bastirādatte doṣānāpādamastakāt(n) | pakvāśayastho'mbarago bhūmerarko rasāniva ||27|| sa kaṭīpṛṣṭhakoṣṭhasthān vīryeṇāloḍya sañcayān | utkhātamūlān harati doṣāṇāṃ sādhuyojitaḥ ||28||
sakalāvayavagatadoṣaharaṇaṃ basterekasthānasthitasyopamānena darśayannāha- vīryeṇetyādi| anye tvatrāmuṃ ślokaṃ na paṭhanti||27-28||
doṣatrayasya yasmācca prakope vāyurīśvaraḥ | tasmāttasyātivṛddhasya śarīramabhinighnataḥ ||29|| vāyorviṣahate vegaṃ nānyā basteṛute kriyā | pavanāviddhatoyasya velā vegamivodadheḥ ||30|| śarīropacayaṃ varṇaṃ balamārogyamāyuṣaḥ | kurute parivṛddhiṃ ca bastiḥ samyagupāsitaḥ ||31||
doṣatrayasyetyādi| yathā udadheḥ samudrasya, pavanāviddhatoyasya anilenābhugnasalilasya 14, velā kūlamaryādā, vegaṃ viṣahate viśeṣeṇa sahate||29-31||
ata ūrdhvaṃ vyāpado vakṣyāmaḥ | tatra netraṃ vicalitaṃ, vivartitaṃ, pārśvāvapīḍitam, atyutkṣiptam, avasannaṃ, tiryakprakṣiptamiti ṣaṭ praṇidhānadoṣāḥ; atisthūlaṃ, karkaśam, avanataṃ, aṇubhinnaṃ 15, sannikṛṣṭaviprakṛṣṭakarṇikaṃ, sūkṣmāticchidram, atidīrgham, atihrasvam 16, asrimadityekādaśa netradoṣāḥ; bahalatā, alpatā, sacchidratā 17, prastīrṇatā, durbaddhateti pañca bastidoṣāḥ; atipīḍitatā, śithilapīḍitatā, bhūyo bhūyo'vapīḍanaṃ, kālātikrama iti catvāraḥ pīḍanadoṣāḥ; āmatā, hīnatā, atimātratā, atiśītatā, atyuṣṇatā, atitīkṣṇatā, atimṛdutā, atisnigdhatā, atirūkṣatā, atisāndratā, atidravatā, ityekādaśa dravyadoṣāḥ; avākśīrṣocchīrṣanyubjottānasaṅkucitadehasthitadakṣiṇapārśvaśāyinaḥ pradānamiti sapta śayyādoṣāḥ; evametāścatuścatvāriṃśadvyāpado vaidyanimittāḥ | āturanimittāḥ pañcadaśa āturopadravacikitsite vakṣyante | snehastvaṣṭabhiḥ kāraṇaiḥ pratihato na pratyāgacchati tribhirdoṣaiḥ, aśanābhibhūto, malavyāmiśro, dūrānupraviṣṭo, asvinnasya, anuṣṇo, alpambhuktavato, alpaśceti vaidyāturanimittā bhavanti | ayogastūbhayoḥ, ādhmānaṃ, parikartikā, parisrāvaḥ, pravāhikā, hṛdayopasaraṇam, aṅgapragraho, atiyogo, jīvādānamiti nava vyāpado vaidyanimittā bhavanti ||32||
vicalitaṃ viśeṣeṇa kampitam| vivartitaṃ praviṣṭameva moṭitam| pārśvāvapīḍitaṃ pārśvayorvāmadakṣiṇayoravapīḍanam| atyutkṣiptam atiśayenordhvapreritam| avasannam adhobhāgagatikam| praṇidhānadoṣā dānadoṣāḥ| sūkṣmāticchidraṃ sūkṣmamukhaṃ, bṛhanmukhamityarthaḥ| asrimaditi asriḥ koṭiḥ pālirityarthaḥ, dhārāyuktamityanye| netradoṣā nirūhayantradoṣāḥ| bahalatā māṃsopacitatvam, anye vipulatāmāhuḥ| prastīrṇatā snāyujālavattvam| kālātikrama iti kālasyātidrutavilambitasyātikramo vilambitadānenollaṅghanam 18| tatrātiśithilapīḍane samyakpīḍanakālasyeṣadatikramaḥ, kālātikrame ca samyakpīḍanakālasya mahānatikrama iti bhedaḥ| āmatetyādi| āmaḥ apakvasnehaḥ| ekādaśa dravyadoṣā yathāsambhavaṃ snehabastinirūhobhayāśritā jñātavyāḥ| avākśīrṣetyādi| avākśīrṣa adhomastakaḥ, ucchīrṣaka ūrdhvamastakaḥ, nyubjaḥ adhomukhaḥ, sthita upaviṣṭaḥ| avākśīrṣādayaḥ sapta śayyāsthitapuruṣasya doṣāḥ, upacāreṇa śayyāyāḥ pratipādyante| sneha ityādi| ubhayoriti nirūhānuvāsanayoḥ| etaduktaṃ bhavati- ayogādivyāpatsu kāścidvyāpannirūhāśritāḥ, kāścidanuvāsanāśritāḥ, kāścidubhayāśritā iti||32||
bhavati cātra- ṣaṭsaptatiḥ samāsena vyāpadaḥ parikīrtitāḥ | tāsāṃ vakṣyāmi vijñānaṃ siddhiṃ ca tadanantaram ||33||
vijñānaṃ lakṣaṇam| siddhiṃ cikitsitam||33||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne netrabastipramāṇapravibhāgacikitsitaṃ nāma pañcatriṃśo'dhyāyaḥ ||35||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ cikitsāsthāne pañcatriṃśattamo'dhyāyaḥ||35||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘pramāṇavibhāgaḥ’ iti pā. ↩
- 2 ‘…manyāgrahārśośmarī...’ iti pā. ↩
- 3 ‘varṣottareṣu’ iti pā. ↩
- 4 ‘samīkṣya vardhayedvidhim’ iti pā. ↩
- 5 ‘sārdhāṅgulasanniviṣṭakarṇikaṃ’ iti ↩
- 6 ‘sārdhadvyaṅgulasanniviṣṭakarṇikaṃ’ iti pā. ↩
- 7 ‘barhiṇo mayūrāḥ’ iti pā. ↩
- 8 ‘tanmadhyavartivarṣāṇāṃ’ iti pā. ↩
- 9 ‘hārāṇacandrastu amuṃ pāṭhaṃ na paṭhati ↩
- 10 ‘bastayaścāvṛddhānāṃ’ iti pā. ↩
- 11 ‘grahaṇayogyaṃ svabhāvamuddiśya basteḥ’ iti pā. ↩
- 12 ‘yathāpramāṇavihitaḥ’ iti, ‘yathāpramāṇagaṇavihita’ iti ca pā. ↩
- 13 ‘ardhārdhamātrāvaśiṣṭaḥ’ iti pā. ↩
- 14 ‘anilenātyugrasalilasya’ iti pā. ↩
- 15 ‘aṇu, bhinnaṃ’, iti pā. ↩
- 16 ‘atihrasvamityekādaśa’ iti pā. ↩
- 17 ‘bhinnatā’ iti pā. ↩
- 18 ‘vilambitadānenātivāhanam’ iti pā. ↩