athāto netrabastivyāpaccikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
netrānantaramādiśabdo luptanirdiṣṭo draṣṭavyaḥ; tena praṇidhānadravyaśayyāvyāpado'pi gṛhyante||1-2||
atha netre vicalite tathā caiva vivartite | gude kṣataṃ rujā vā syāttatra sadyaḥkṣatakriyāḥ ||3|| atyutkṣipte'vasanne ca netre pāyau bhavedrujā | vidhiratrāpi pittaghnaḥ kāryaḥ snehaiśca secanam ||4|| tiryakpraṇihite netre tathā pārśvāvapīḍite | mukhasyāvaraṇādbastirna samyak pratipadyate | ṛju netraṃ vidheyaṃ syāttatra samyagvijānatā ||5||
tatra sadyaḥ kṣatakriyā madhughṛtābhyaṅgādyāḥ| atyutkṣipta ityādi| atra atyutkṣipte'vasanne ca netre'bhighātena vātapaittikapāyuvedanāyām| pittaghna iti madhuraśītādiḥ| snehaiśca secanamiti ghṛtādisnehasecanaṃ, taccānilāpaham||3-5||
atisthūle karkaśe ca netre'strimati 1 gharṣaṇāt | gude bhavet kṣataṃ ruk ca sādhanaṃ tasya pūrvavat ||6|| āsannakarṇike 2 netre bhinne'ṇau vā'pyapārthakaḥ | avaseko bhavedbastestasmāddoṣān vivarjayet ||7|| prakṛṣṭakarṇike raktaṃ gudamarmaprapīḍanāt | kṣaratyatrāpi pittaghno vidhirbastiśca picchilaḥ ||8|| hrasve tvaṇusrotasi ca kleśo bastiśca pūrvavat | pratyāgacchaṃstataḥkuryādrogān bastivighātajān ||9|| dīrghe mahāsrotasi ca jñeyamatyavapīḍavat |10|
praṇidhānadoṣānabhidhāya netradoṣābhidhānamāha- atisthūla ityādi| pūrvavacchabdena sadyaḥkṣatavatkriyetyarthaḥ| āsannakarṇike 3 bastirapārthako vyarthaḥ| bhinne'ṇau aṇubhinne netre| avasekaḥ kṣaraṇam| prakṛṣṭakarṇikaṃ tryaṅgulādūrdhvaṃ caturaṅgule sanniviṣṭakarṇikam| tatrārśoyantreṇa pañcāṅgulenāntaḥpraviṣṭena 4 sthūlāgratvādgudakṣaṇanaṃ na syāt, bastiyantreṇa punastīkṣṇāgreṇa caturaṅgulena sadyaḥ- prāṇaharagudamarma sampīḍyate, atastaccikitsitaṃ yuktam| hrasve yathocitapramāṇahīne| aṇusrotasi sūkṣmacchidre 5| kleśa iti aṇusrotaḥpravāhaṇotpannakālātikrameṇa| bastiśca pūrvavaditi sannikṛṣṭakarṇike yathā apārthako bastistadvaditi| hrasvatvāddhetoratrāpi tathā; ata eva hetoḥ pratyāgacchan vyāghuṭan bastivighātajān rogān mūtrāghātamūtrakṛcchrādīn kuryāt| cikitsitaṃ cānuktamapi rogāpekṣayā mūtrāghātādicikitsitam| jejjaṭācāryastu īdṛśaṃ vyākhyānayati- pūrvavadbastiḥ picchābastirityarthaḥ| dīrghe mahāsrotasi ca yantre'tyavapīḍavannāsāmukhānnirgamanaṃ, galapīḍādicikitsitaṃ ca jñeyam||6-9||-
prastīrṇe bahale cāpi bastau durbaddhadoṣavat ||10|| bastāvalpe'lpatā vā'pi dravyasyālpā guṇā matāḥ | durbaddhe cāṇubhinne 6 ca vijñeyaṃ bhinnanetravat ||11||
netradoṣaṃ tatsādhanaṃ cābhidhāya bastidoṣaṃ taccikitsitaṃ cābhidhātumāha- prastīrṇe ityādi| alpe yathocitapramāṇahīne| basteralpatayā ca dravyasyāpyalpatā, ata eva alpā guṇāḥ| bhinnanetravaditi bhinnanetreṇa tulyaṃ, yathā bhinne netre basteravasekaḥ, tadvaddurbaddhe bhinne ca bastāvityarthaḥ||10-11||
atiprapīḍito bastiḥ prayātyāmāśayaṃ 7 tataḥ | vāterito nāsikābhyāṃ mukhato vā prapadyate ||12|| tatra tūrṇaṃ galāpīḍaṃ kuryāccāpyavadhūnanam | śiraḥkāyavirekau ca tīkṣṇau sekāṃśca śītalān ||13|| śanaiḥ prapīḍito bastiḥ pakvādhānaṃ na gacchati | na ca sampādayatyarthaṃ tasmādyuktaṃ prapīḍayet ||14|| bhūyo bhūyo'vapīḍena vāyurantaḥ prapīḍyate | tenādhmānaṃ rujaścogrā yathāsvaṃ tatra bastayaḥ ||15|| kālātikramaṇāt kleśo vyādhiścābhipravardhate | tatra vyādhibalaghnaṃ tu bhūyo bastiṃ nidhāpayet ||16||
bastidoṣānabhidhāya pīḍanadoṣānabhidhātumāha- atiprapīḍita ityādi| prapadyate nirgacchatītyarthaḥ| avadhūnanaṃ keśādiṣūtkṣipya cālanam| sekāṃśca śītalān kṣīrekṣurasayaṣṭimadhukakaṣāyadhānyāmlacukrādiśītadravyapariṣekān| śanaiḥ prapīḍito mandapīḍitaḥ| arthaṃ na sampādayati kāryaṃ na karoti| antaḥ ‘udarasya’ iti śeṣaḥ| teneti udarāntargatena vāyunā| tatrādhmānaṃ rujaśca| yathāsvaṃ bastaya iti ye yasyātmīyā bastayaḥ pratīkārahetutvena| kālātikramaṇādityādi| vyādhiścābhipravardhate iti cirakālanetrāvasthānahetukagudamārgāvarodhatvena pravṛttyabhimukhībhūtavātavighātenānulomasādhyo vyādhiḥ pravardhata ityarthaḥ||12-16||
gudopadehaśophau tu sneho'pakvaḥ karoti hi | tatra saṃśodhano bastirhitaṃ cāpi virecanam ||17|| hīnamātrāvubhau bastī nātikāryakarau matau | atimātrau tathā''nāhaklamātīsārakārakau ||18|| mūrcchāṃ dāhamatīsāraṃ 8 pittaṃ cātyuṣṇatīkṣṇakau | mṛduśītāvubhau vātavibandhādhmānakārakau ||19|| tatra hīnādiṣu hitaḥ pratyanīkaḥ kriyāvidhiḥ | gudabastyupadehaṃ tu kuryāt sāndro nirūhaṇaḥ ||20|| pravāhikāṃ vā janayettanuralpaguṇāvahaḥ | tatra sāndre tanuṃ bastiṃ tanau sāndraṃ ca dāpayet ||21|| snigdho'tijāḍyakṛdrūkṣaḥ stambhādhmānakṛducyate | bastiṃ rūkṣamatisnigdhe snigdhaṃ rūkṣe ca dāpayet ||22||
pīḍanadoṣānabhidhāya dravyadoṣānnirdiśannāha- gudopadeha ityādi| upadeha upalepaḥ| ‘hitaṃ cāpi virecanam’ ityatra ‘rūkṣaṃ cāpi virecanam’ iti gayadāsaḥ| hīnamātrāvityādi| ubhau bastī snehabastinirūhabastī| pratyanīka iti hīnamātre'dhikamātro'timātre hīnamātraḥ, tīkṣṇe mṛduḥ, mṛdau tīkṣṇaḥ, uṣṇe śītaḥ, śīte punaruṣṇaḥ| atijāḍyakṛt atiśayena kledakārī 9||17-22||
atipīḍitavaddoṣān viddhi 10 cāpyavaśīrṣake | ucchīrṣake samunnāhaṃ bastiḥ kuryācca mehanam ||23|| tatrottaro hito bastiḥ susvinnasya 11 sukhāvahaḥ | nyubjasya bastirnāpnoti pakvādhānaṃ vimārgagaḥ ||24|| hṛdgudaṃ bādhate cātra vāyuḥ koṣṭhamathāpi ca | uttānasyāvṛte mārge bastirnāntaḥ prapadyate ||25|| netrasaṃvejanabhrānto vāyuścāntaḥ prakupyati | dehe saṅkucite dattaḥ sakthnorapyubhayostathā ||26|| na samyaganilāviṣṭo bastiḥ pratyeti dehinaḥ | sthitasya bastirdattastu kṣipramāyātyavāṅmukhaḥ ||27|| na cāśayaṃ tarpayati tasmānnārthakaro hi saḥ | nāpnoti bastirdattastu kṛtsnaṃ pakvāśayaṃ punaḥ ||28|| dakṣiṇāśritapārśvasya vāmapārśvānugo yataḥ 12| nyubjādīnāṃ pradānaṃ ca basternaiva praśasyate ||29|| paścādanilakopo'tra 13 yathāsvaṃ tatra kārayet |30|
dravyadoṣānabhidhāya śayyādidoṣānabhidhātumāha- atipīḍitavadityādi| viddhi jānīhi| atiprapīḍito bastiḥ prayātyāmāśayamityādivadityarthaḥ 14| ucchīrṣake ucchritaśiraske puruṣe bastirdattaḥ mehanaṃ meḍhraṃ samunnāhaṃ samyagunnāho yatra tattādṛśamādhmātaṃ kuryādityarthaḥ| tasyāmāpadi sunnigdhasya puruṣasyottaro bastiḥ hitaḥ sukhāvaha iti gayī| jejjaṭācāryastu “ucchīrṣake samunnāhaṃ kuryāt sasnehamehanam| tatrottaro hito bastiḥ susnigdhaśca sukhāvahaḥ”- iti paṭhitvā vyākhyānayati- sasnehamehanaṃ snehasaṃsṛṣṭamūtrapravartanaṃ; tatra pratīkāra uttaro bastiriti susnigdhasya śodhano nirūha iti, na punaruttarabastiriti| vṛddhasuśrute cāyaṃ pāṭho'nyathā; tathā ca- “ucchīrṣake samunnāho basteḥ kṛcchrācca mehanam”- iti| nyubjasya puruṣasya vimārgago bastiḥ pakvādhānaṃ pakvāśayaṃ nāpnoti| hṛdgudaṃ bādhate vāyuḥ koṣṭhaṃ ca bādhate ityarthaḥ| uttānasyetyādi| netrasaṃvejanaṃ netrakampanaṃ, tena bhrānto vāyurityarthaḥ| sakthnorūrvorna pratyeti na pratyāgacchati na niṣkāsayatītyarthaḥ| avāṅmukhaḥ adhomukhaḥ| dakṣiṇāśritapārśvasya puruṣasya bastirdattaḥ san kṛtsnaṃ pakvāśayaṃ na prāpnoti| kuta ityāha- yataḥ pakvāśayo vāmapārśvānugo vāmapārśvamanugacchati| upasaṃhāravyājena nidānavarjanaṃ cikitsitamāha- nyubjādīnāmityādi| atraiva doṣasādhanaṃ nirdiśannāha- paścādanilakopa ityādi| hṛdayapṛṣṭhagudādibādhāsu tattadvyādhyuparameṇa bheṣajenaiva sādhitena bastinā sādhya ityarthaḥ||23-29||-
vyāpadaḥ snehabastestu vakṣyante taccikitsite 15||30||
evaṃ praṇidhānanetradravyapīḍanaśayyādoṣajā vaidyanimittā eva vyāpadaścatuścatvāriṃśatamabhidhāya vaidyāturanimittāḥ snehabastibhavā vaktukāmaḥ prāha- vyāpadaḥ snehabasterityādi||30||
ayogādyāstu vakṣyāmi vyāpadaḥ sacikitsitāḥ | anuṣṇo'lpauṣadho hīno bastirnaiti prayojitaḥ ||31|| viṣṭambhādhmānaśūlaiśca tamayogaṃ pracakṣate | tatra tīkṣṇo hito bastistīkṣṇaṃ cāpi virecanam ||32|| saśeṣānne'thavā bhukte bahudoṣe ca yojitaḥ | atyāśitasyātibahurbastirmandoṣṇa eva ca ||33|| anuṣṇalavaṇasneho hyatimātro'thavā punaḥ | tathā bahupurīṣaṃ ca kṣipramādhmāpayennaram ||34|| hṛtkaṭīpārśvapṛṣṭheṣu śūlaṃ tatrātidāruṇam | tatra tīkṣṇataro bastirhitaṃ cāpyanuvāsanam ||35|| atitīkṣṇotilavaṇo rūkṣo bastiḥ prayojitaḥ | sapittaṃ kopayedvāyuṃ kuryācca parikartikām ||36|| nābhibastigudaṃ tatra chinattīvātidehinaḥ | picchābastirhitastasya snehaśca madhuraiḥ śṛtaḥ ||37|| atyamlalavaṇastīkṣṇaḥ parisrāvāya kalpate | daurbalyamaṅgasādaśca jāyate tatra dehinaḥ ||38|| parisravettataḥ pittaṃ dāhaṃ sañjanayedgude | picchābastirhitastatra bastiḥ kṣīraghṛtena ca ||39|| pravāhikā bhavettīkṣṇānnirūhāt sānuvāsanāt | sadāhaśūlaṃ kṛcchreṇa kaphāsṛgupaveśyate ||40|| picchābastirhitastatra payasā caiva bhojanam | sarpirmadhurakaiḥ siddhaṃ tailaṃ cāpyanuvāsanam ||41|| atitīkṣṇo nirūho vā savāte cānuvāsanaḥ | hṛdayasyopasaraṇaṃ kurute cāṅgapīḍanam ||42|| doṣaistatra rujastāstā mado mūrcchā'ṅgagauravam | sarvadoṣaharaṃ bastiṃ śodhanaṃ tatra dāpayet ||43|| rūkṣasya bahuvātasya tathā duḥśāyitasya ca | bastiraṅgagrahaṃ kuryādrūkṣo mṛdvalpabheṣajaḥ ||44|| tatrāṅgasādaḥ prastambho jṛmbhodveṣṭanavepakāḥ | parvabhedaśca tatreṣṭāḥ svedābhyañjanabastayaḥ ||45|| atyuṣṇatīkṣṇo'tibahurdatto'tisveditasya ca | alpadoṣasya vā bastiratiyogāya kalpate ||46|| virecanātiyogena samānaṃ tasya lakṣaṇam | picchābastiprayogaśca tatra śītaḥ sukhāvahaḥ ||47|| atiyogāt paraṃ yatra jīvādānaṃ viriktavat | deyastatra hitaścāpsu picchābastiḥ saśoṇitaḥ ||48|| navaitā vyāpado yāstu nirūhaṃ pratyudāhṛtāḥ | snehabastiṣvapi hi tā vijñeyāḥ kuśalairiha ||49|| ityuktā vyāpadaḥ sarvāḥ salakṣaṇacikitsitāḥ | bhiṣajā ca tathā kāryaṃ yathaitā na bhavanti hi ||50||
ayogādivyāpadaḥ sacikitsitā āha- ayogetyādi| alpauṣadha iti alpāni auṣadhāni yatra, etenālpauṣadhatvādataikṣṇyena hīnavīryatvamuktaṃ, hīna iti samudāyasyālpamātratvena| naiti nāgacchati, bastiḥ viṣṭambhādibhirupalakṣitaḥ| tīkṣṇo hito bastirityupalakṣaṇaṃ, tena pūrvoktaguṇatrayaviparīta uṣṇo bahulabheṣajo yathocitapramāṇo hitaḥ pūjita ityarthaḥ| saśeṣānne ityādi| saśeṣānne annājīrṇaśeṣe, bhukte ca nirūhabastiḥ, tathā bahudoṣe'nuṣṇalavaṇasneho nirūhabastiryojito naramādhmāpayet; natvanuvāsanaḥ, tasya sānna eva hitatvāt| atyaśitasya snehabastistathā mātrāśitasyātibahurmandoṣṇatāyuktaḥ snehabastirādhmānaṃ janayet 16| parisrāvāya kalpate iti parisrāvo'yaṃ kevalapittajo na tu vamanavirecanaparisrāvavat kaphapittasambhavaḥ| tatra pittaraktabhūyiṣṭhāyāṃ sarpiṣā, vātaraktabhūyiṣṭhāyāṃ tailenānuvāsanam| kṣīreṇa bhojanaṃ vātapittakaphapratyanīkaṃ; kaphasaṃsarge tu kaphaharadravyasaṃskṛtakṣīrabhojanamiti jñeyaṃ, tantrāntaradarśanāt| rujastāstāḥ todādayaḥ, oṣacoṣādayaḥ, kaṇḍvādayaśca| sarvadoṣaharamiti sarvadoṣaharadravyakvāthaṃ, gomūtratrivṛdādikalkaṃ śodhanaṃ bastiṃ; śodhanatvenordhvagatadoṣamadho nayati, sarvadoṣaharatvena sarvāneva doṣān duṣṭāñchamayati| rūkṣo'tra vātaprakṛtiḥ| śītaḥ śītopacāraśca sukhāvaha ityarthaḥ| viriktaśabdenātra virekātiyogotpannaṃ jīvādānam; ato virekātiyogotpannajīvādānavalliṅgacikitsitābhyāmetadbastyatiyogotpannaṃ jīvādānaṃ jñeyam| tatra viśeṣacikitsitamāha- deya ityādi| saśoṇita iti hetugarbhaṃ viśeṣaṇaṃ, yataḥ picchābastiḥ saśoṇito'taḥ śoṇitāpagamarūpajīvādāne deya ityarthaḥ||31-50||
pakṣādvireko vāntasya tataścāpi 17 nirūhaṇam | sadyo nirūḍho'nuvāsyaḥ saptarātrādvirecitaḥ ||51||
idānīṃ pañcānāṃ karmaṇāṃ krameṇa kriyamāṇānāṃ yato yato yadyadyāvatā kālena karaṇīyaṃ tattadupadiśannāha- pakṣādityādi| samyagyogena vāntasya puruṣasya virecanaṃ pakṣānnārvāṅnāpi parataḥ; tatrārvāk kriyamāṇaṃ puruṣānalabalayorabalatvād vyāpadamāvahati, atiparataḥ punaḥ snehasvedādiguṇo'ntaritaḥ syāt; tasmāt pakṣādeva vānto virecanīyaḥ| tatra pradhānaśuddhimapekṣyānnasaṃsargeṇa dināni ṣaḍatikramya madhurādirasasaṃsargamācaret| snehapānenāpi dināni ṣaḍatikramet| tataḥ svedaṃ samācaran laghūṣṇaṃ bhujyamānastryahaṃ sthitaścaturthe'hani virekaṃ kuryāt| tatastasmādvirekādannasaṃsargeṇa dināni ṣaḍatikramyānantaraṃ madhurādirasasaṃsargaṃ samācaran saptarātrādvirecita iti vākyādaṣṭamādidivaseṣvanuvāsanāni yathādoṣaṃ vidadhyāt| tataḥ ṣoḍaśe'hni snehābhyaktaḥ sveditaścāsthāpanaṃ seveta| gayadāsastu carakācāyābhiprāyeṇa virecanādūrdhvaṃ ṣaḍahaṃ kṛtānnasaṃsargasyāvasthāviśeṣeṇa snehapānamanuvāsanaṃ ca dvayamapi manyate| tathā ca carakācāryavacanam- “saṃsṛṣṭabhaktaṃ navame'hni sarpistaṃ pāyayetāpyanuvāsayedvā”- (ca.si.a.1) iti| tatra virecanādūrdhvamannasaṃsargeṇa dināni ṣaṭ, tato madhurādirasasaṃsargamācaret, snehapānenāpi dināni ṣaḍatikrāmen, tato dinatrayaṃ laghūṣṇaṃ bhuñjānaścaturthe'hani snehābhyaktaḥ sveditaścāsthāpanaṃ seveta| snehapānapūrvakasyānuvāsanapūrvakasya cāsthāpanasyāvasthā gayadāsena darśitā; yathā- hīnaviriktasyāvaśiṣṭaparipakvāmasañcayāvṛta vāyau snehapānapūrvakamāsthāpanaṃ kvacidvyādhyavasthāvaśāt prāk snehanavirecitasyāsthāpanamiti| nirūḍhaḥ puruṣaḥ sadya eva taddivase evānuvāsyaḥ| etena dattanirūho yathoktaṃ bhojayitvā''rdrapāṇirevānuvāsyaḥ| virecitastu saptarātrāt parato'nuvāsyo nārvāk| uktaṃ hi- “virecanāt saptarātre gate jātabalāya vai| kṛtānnāyānuvāsyāya samyagdeyo'nuvāsanaḥ” (ci.a.37) iti| kecidanyādṛśaṃ vyākhyānaṃ kurvanti; tacca gayadāsācāyaṇa bahudhā dūṣitatvādasmābhirapyupekṣitam||51||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne netrabastivyāpaccikitsitaṃ nāma ṣaṭtriṃśo'dhyāyaḥ ||36||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ cikitsāsthāne ṣaṭtriṃśattamo'dhyāyaḥ||36||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘cāvanate tathā’ iti pā. ↩
- 2 ‘nikṛṣṭakarṇike’ iti pā. ↩
- 3 ‘nikṛṣṭakarṇike'tyāsannakarṇike’ iti pā. ↩
- 4 ‘caturaṅgulena’ iti pā. ↩
- 5 ‘atyalpāgracchidre’ iti pā. ↩
- 6 ‘caiva bhinne’ iti pā. ↩
- 7 ‘krāmatyāmāśaya iti pā. ↩
- 8 ‘chardimatīsāraṃ’ iti pā. ↩
- 9 ‘niḥsyandakārī’ iti pā. ↩
- 10 ‘vidhiṃ’ iti pā. ↩
- 11 ‘susnigdhasya’ iti pā. ↩
- 12 ‘hi saḥ’ iti pā. ↩
- 13 ‘yasyāpyanilakopo'tra’ iti pā. ↩
- 14 ‘krāmatyāmāśayaṃ’ iti pā. ↩
- 15 ‘taccikitsitam’ iti pā. ↩
- 16 asyāgre ‘atimātro vā'nuṣṇādiguṇayukto nirūhabastirnaramādhmāpayet| bahupurīṣasya ca dvivadho bastirādhmāpayet|’ ityadhikaṃ paṭhyate hastalikhitapustake ↩
- 17 ‘tataḥ pakṣānnirūhaṇam’ iti pā. ↩