athāto'nuvāsanottarabasticikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2|| virecanāt saptarātre gate jātabalāya vai | kṛtānnāyānuvāsyāya samyagdeyo'nuvāsanaḥ ||3||
anuvāsyaḥ saptarātrādvirecita iti yaduktaṃ tadbalalābhe eva nānyatheti darśayannāha- virecanādityādi| jātabalāyeti jātabalasyaivānuvāsanaṃ deyaṃ, yata utpannabalasyaivāgnirbalavānanuvāsanahetuḥ| tathā coktaṃ- “paścādagnibalaṃ jñātvā samyagdeyo'nuvāsanaḥ”| ‘kṛtāhārāya sāyahne’ iti kecit paṭhanti, ‘kṛtāhārāya satatam’ ityanye| tatra na kadācidapyakṛtāhārāyeti satatagrahaṇārthaḥ||1-3||
yathāvayo nirūhāṇāṃ yā mātrāḥ parikīrtitāḥ | pādāvakṛṣṭāstāḥ kāryāḥ snehabastiṣu dehinām ||4||
vayoviśeṣānurūpamātrāmupadiśannāha 1 - yathāvayo nirūhāṇāmityādi| vaya iha sāṃvatsarikādīnāṃ śarīrāvasthāviśeṣaḥ| pādāpakṛṣṭāḥ caturbhāgāvaśiṣṭāḥ| carake'pyuktaṃ- “nirūhapādāṃśasamena tailenāmlānilaghnauṣadhasādhitena” (ca.si.a.3) iti| tantrāntare'pi- “ṣaṭpalī tu bhavecchreṣṭhā tripalī madhyamā bhavet| kanīyasyardhapalikā tridhā mātrā'nuvāsane”- iti| ‘ardhārdhakṛṣṭāstāḥ kāryā’ iti anye paṭhanti, tatrāpi ardhasyārdhaścaturtho bhāga eveti sa evārthaḥ||4||
utsṛṣṭānilaviṇmūtre nare bastiṃ vidhāpayet | etairhi vihataḥ sneho naivāntaḥ pratipadyate ||5|| snehabastirvidheyastu nāviśuddhasya dehinaḥ | snehavīryaṃ tathā datte dehaṃ cānuvisarpati ||6||
basteḥ pūrvakarma nirdiśannāha- utsṛṣṭetyādi| yasmādetaiḥ kāraṇairanutsṛṣṭairanilaviṇmūtrairnetradvārāvarakairantarvihataḥ| avaruddho dattaḥ sneho naivāntaḥ pratipadyate naivāntaḥ praviśatītyarthaḥ| ‘etairhi vihata’ ityatra ‘anyathā vihata’ iti kecit paṭhanti, tatrānyathā anyena prakāreṇa, anutsṛṣṭānilaviṇmūtratvenāviśuddhasya dehina ityarthaḥ| ato viṇmūtranirharaṇe 2 kṛte snehabastirvidhīyate iti darśayannāha- snehetyādi| tathā tena prakāreṇa śuddhe śarīre snehabastiḥ snehavīryaṃ datte dadātītyarthaḥ| “sneho doṣairapihitaḥ srotaḥsa 3 na visarpati”- iti kecidardhaṃ paṭhanti| apihita ācchādita ityarthaḥ||5-6||
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi tailānīha yathākramam | pānānvāsananasyeṣu yāni hanyurgadān bahūn ||7|| śaṭīpuṣkarakṛṣṇāhvāmadanāmaradārubhiḥ | śatāhvākuṣṭhayaṣṭyāhvavacābilvahutāśanaiḥ ||8|| supiṣṭairdviguṇakṣīraṃ tailaṃ toyacaturguṇam | paktvā bastau vidhātavyaṃ mūḍhavātānulomanam ||9|| arśāṃsi grahaṇīdoṣamānāhaṃ viṣamajvaram | kaṭyūrupṛṣṭhakoṣṭhasthān vātarogāṃśca nāśayet ||10|| vacāpuṣkarakuṣṭhailāmadanāmarasindhujaiḥ | kākolīdvayayaṣṭyāhvamedāyugmanarādhipaiḥ ||11|| pāṭhājīvakajīvantībhārgīcandanakaṭphalaiḥ | saralāgurubilvāmbuvājigandhāgnivṛddhibhiḥ ||12|| viḍaṅgāragvadhaśyāmātrivṛnmāgadhikardhibhiḥ | piṣṭaistailaṃ pacet kṣīrapañcamūlarasānvitam ||13|| gulmānāhāgniṣaṅgārśograhaṇīmūtrasaṅginām | anvāsanavidhau yuktaṃ śasyate'nilarogiṇām ||14||
kecidatra vṛddhasuśrutādhyāyina āmasnehasya gudopadehenāpi vyāpatkaratvamālokya pakvatailāni pratipādayitukāmāḥ pratijñāṃ kurvanti- ata ūrdhvamityādi| yathākramamiti vātādidoṣakrameṇetyarthaḥ| yatra śaṭyādau pauṣkaraṃ kuṣṭhaṃ ca yatpaṭhyate tatra pauṣkaraṃ mūlaṃ, tadviṭapaśākhāśca kuṣṭhamiti jñeyam| amaradāruḥ devadāruḥ| sindhujaṃ saindhavam| narādhipaḥ kṛtamālakaḥ| saratīti saralā trivṛt, virecanīyatvāt| śyāmā vṛddhadārukaḥ| pañcamūlaṃ bilvādipañcamūlaṃ, tasya rasaḥ kvāthaḥ| atra taile narādhipāragvadhapāṭhāt saralātrivṛtpāṭhācca etayordviguṇā mātrā deyā| uktaṃ ca- “ghṛte taile ca yoge ca yad dravyaṃ punarucyate| taddātavyamihācāryairbhāgato dviguṇaṃ matam”- iti||7-14||
citrakātiviṣāpāṭhādantībilvavacāmiṣaiḥ | saralāṃśumatīrāsnānīlinīcaturaṅgulaiḥ ||15|| cavyājamodakākolīmedāyugmasuradrumaiḥ | jīvakarṣabhavarṣābhūbastagandhāśatāhvayaiḥ ||16|| reṇvaśvagandhāmañjiṣṭhāśaṭīpuṣkarataskaraiḥ | sakṣīraṃ vipacettailaṃ mārutāmayanāśanam ||17|| gṛdhrasīkhañjakubjāḍhyamūtrodāvartarogiṇām | śasyate'lpabalāgnīnāṃ bastāvāśu niyojitam ||18||
āmiṣaṃ gugguluḥ| suradrumo devadāruḥ| taskaraḥ corakaḥ||15-18||
bhūtikairaṇḍavarṣābhūrāsnāvṛṣakarohiṣaiḥ | daśamūlasahābhārgīṣaḍgranthāmaradārubhiḥ ||19|| balānāgabalāmūrvāvājigandhāmṛtādvayaiḥ | sahācaravarīviśvākākanāsāvidāribhiḥ ||20|| yavamāṣātasīkolakulatthaiḥ kvathitaiḥ śṛtam | jīvanīyapratīvāpaṃ tailaṃ kṣīracaturguṇam ||21|| jaṅghorutrikapārśvāṃsabāhumanyāśiraḥsthitān | hanyādvātavikārāṃstu bastiyogairniṣevitam ||22|| jīvantyatibalāmedākākolīdvayajīvakaiḥ | ṛṣabhātiviṣākṛṣṇākākanāsāvacāmaraiḥ ||23|| rāsnāmadanayaṣṭyāhvasaralābhīrucandanaiḥ | svayaṅguptāśaṭīśṛṅgīkalasīsārivādvayaiḥ ||24|| piṣṭaistailaghṛtaṃ pakvaṃ kṣīreṇāṣṭaguṇena tu | taccānuvāsane deyaṃ śukrāgnibalavardhanam ||25|| bṛṃhaṇaṃ vātapittaghnaṃ gulmānāhaharaṃ param | nasye pāne ca saṃyuktamūrdhvajatrugadāpaham ||26||
bhūtikaṃ kattṛṇaṃ gandhatṛṇāparaparyāyam| guḍūcī harītakī ceti amṛtādvayam| sahācaraḥ sairīyaḥ 4, varī śatāvarī, viśvā śuṇṭhī, kākanāsā vāyasaphalā||19-26||
madhukośīrakāśmaryakaṭukotpalacandanaiḥ | śyāmāpadmakajīmūtaśakrāhvātiviṣāmbubhiḥ ||27|| tailapādaṃ pacet sarpiḥ payasā'ṣṭaguṇena ca | nyagrodhādigaṇakvāthayuktaṃ bastiṣu yojitam ||18|| dāhāsṛgdaravīsarpavātaśoṇitavidradhīn | pittaraktajvarādyāṃśca hanyāt pittakṛtān gadān ||29||
śyāmā priyaṅguḥ| jīmūto mustakaḥ| tailasya pādaścaturthāṃśo yasmin sarpiṣi tat tailapādam||27-29||
mṛṇālotpalaśālūkasārivādvayakeśaraiḥ | candanadvayabhūnimbapadmabījakaserukaiḥ ||30|| paṭolakaṭukāraktāgundrāparpaṭavāsakaiḥ | piṣṭaistailaghṛtaṃ 5 pakvaṃ tṛṇamūlarasena ca ||31|| kṣīradviguṇasaṃyuktaṃ bastikarmaṇi yojitam | nasye'bhyañjanapāne vā hanyāt pittagadān bahūn ||32||
raktā mañjiṣṭhā, gundrā paṭṭorakabhedaḥ| tṛṇamūlaṃ kuśakāśāditṛṇapañcamūlam||30-32||
triphalātiviṣāmūrvātrivṛccitrakavāsakaiḥ | nimbāragvadhaṣaḍgranthāsaptaparṇaniśādvayaiḥ ||33|| guḍūcīndrasurākṛṣṇākuṣṭhasarṣapanāgaraiḥ | tailamebhiḥ samaiḥ pakvaṃ surasādirasāplutam ||34|| pānābhyañjanagaṇḍūṣanasyabastiṣu yojitam | sthūlatālasyakaṇḍvādīn jayetkaphakṛtān gadān ||35|| pāṭhājamodāśārṅgeṣṭāpippalīdvayanāgaraiḥ | saralāgurukālīyabhārgīcavyāmaradrumaiḥ ||36|| maricailābhayākaṭvīśaṭīgranthikakaṭphalaiḥ | tailameraṇḍatailaṃ vā pakvamebhiḥ samāyutam 6||37|| vallīkaṇṭakamūlābhyāṃ kvāthena dviguṇena ca | hanyādanvāsanairdattaṃ sarvān kaphakṛtān gadān ||38|| viḍaṅgodīcyasindhūtthaśaṭīpuṣkaracitrakaiḥ | kaṭphalātiviṣābhārṅgīvacākuṣṭhasurāhvayaiḥ ||39|| medāmadanayaṣṭyāhvaśyāmāniculanāgaraiḥ | śatāhvānīlinīrāsnākalasīvṛṣareṇubhiḥ ||40|| bilvājamodakṛṣṇāhvādantīcavyanarādhipaiḥ | tailameraṇḍatailaṃ vā muṣkakādirasāplutam ||41|| plīhodāvartavātāsṛggulmānāhakaphāmayān | pramehaśarkarārśāṃsi hanyādāśvanuvāsanaiḥ ||42||
indrasurā indravāruṇī| śārṅgeṣṭā bhumbhuruṭṭāko veṣṭitaphalaḥ kākamācyanukāraḥ| kaṭvī kaṭukā| vidāryādikaṃ pañcamūlaṃ vallīsañjñakam| karamardādikaṃ tu kaṇṭakasañjñaṃ pañcamūlam| śyāmā vṛddhadārukaḥ| niculo jalavetasaḥ| reṇuḥ parpaṭakaḥ| muṣkakādirasena “muṣkakapalāśadhava- ” (sū.a.38) ityādigaṇasya rasena kvāthena caturguṇena, plutaṃ miśritaṃ tilatailameraṇḍatailaṃ veti tailadvayaṃ kalpyate| tatra śaṭyādivacādicitrakādibhūtīkāditailāni prāyaśo vātarogeṣu, jīvantyādimadhukādimṛṇālāditailāni pittaraktarogārditeṣu, triphalādipāṭhāditailadvayaṃ kaphagrasteṣu, viḍaṅgāditailaṃ vāte kaphabhūyiṣṭhe, saṃsargasannipāteṣu punaretānyeva yathāyathamabhyhyū yojyānīti jñeyam| etāni śaṭyāditailāni sāmānyasnehapākaparibhāṣayā sādhanīyāni||33-42||
aśuddhamapi vātena kevalenātipīḍitam | ahorātrasya kāleṣu sarveṣvevānuvāsayet ||43||
pūrvaṃ viśuddhadehasya snehabastiṃ pradarśya kvacidaśuddhasyāpi darśayannāha- aśuddhamityādi| kevalena dhātukṣayahetunā| rikte hi śarīre prāyeṇa vivṛtasrotomukhameva śarīraṃ, tatra śuddhyā punaratidhātukṣayeṇātitarāmeva vātarogaḥ syāt, tenāśuddhe'pi tatra snehabastiriti| ahorātrasya kāleṣu pūrvāhṇādiṣu, ‘jīrṇānnaṃ bhojayitvā'nuvāsayet’ iti vakṣyamāṇena pūraṇīyam||43||
rūkṣasya bahuvātasya dvau trīnapyanuvāsanān | dattvā snigdhatanuṃ jñātvā tataḥ paścānnirūhayet ||44||
rūkṣasya vātādhikasya vātavegavidhāraṇāya prāgeva snehabastiṃ dattvā paścācchodhano bastirdeya iti darśayannāha- rūkṣasyetyādi||44||
asnigdhamapi vātena kevalenātipīḍitam | snehapragāḍhairmatimānnirūhaiḥ samupācaret ||45||
kiñcidasnigdho'pi yathā''sthāpanaviśeṣeṇāsthāpanīyastathā darśayannāha- asnigdhamapītyādi|- asnigdhaṃ īṣatsnigdhaṃ, nañ īṣadarthe, anudarā kanyeti yathā| snehapragāḍhaiḥ snehabahulaiḥ| etena prāk snehavidhivirahite snigdhamāsthāpanaṃ vigamyate||45||
atha samyaṅnirūḍhaṃ tu vātādiṣvanuvāsayet | bilvayaṣṭyāhvamadanaphalatailairyathākramam ||46||
nirūhasya paścātkarma nirdiśannāha- athetyādi| bilvamūlamadhuyaṣṭīmadanaphalakvāthasiddhaistailaiḥ; kecittu bilvamūlādīnāṃ kalkairiti vadanti; anye tu bilvatailaṃ- “śatāhvāphalabilvākhyaistailaṃ siddhaṃ samīraṇe”- iti tantrāntaroktaṃ bilvādipañcamūlena vā siddhaṃ tailaṃ bilvatailam| yaṣṭyāhvatailaṃ jīvanīyaṃ, tacca tantrāntare ‘daśamūlībalārāsnā’ ityādipāṭhenoktam; atrāpi tadeva bhūtīkādidravyajīvanīyayuktamabhihitaṃ; phalabilvativṛtkṛṣṇārāsnābhūnimbadārubhiḥ siddhaṃ tailaṃ phalatailaṃ, kecittu madanaphalairaṇḍatailaṃ phalatailamityāhuḥ||46||
rātrau bastiṃ na dadyāttu doṣotkleśo hi rātrijaḥ | snehavīryayutaḥ kuryādādhmānaṃ gauravaṃ jvaram ||47||
rātrau bastidānaniṣedhamāha- rātrāvityādi| doṣotkleśa iti yasmādrātrāvāhāravidāhena kālaśaityāt srotomukhasaṃvṛtatvena ca doṣadhātumaleṣu vikledanalakṣaṇa utkleśo bhavati| anyatrāpyuktam- “aviśuddhe tu hṛdaye niśi klinneṣu dhātuṣu| vidagdhe'nnarase srotaḥsūpalipteṣu dehinām||vyāpārebhyo nivṛttānāṃ doṣotkleśo bhavediti”||47||
ahni sthānasthite doṣe vahnau cānnarasānvite | sphuṭasrotomukhe dehe snehaujaḥ parisarpati ||48||
divā bastipradānaguṇaṃ sakāraṇaṃ nirdiśannāha- ahnītyādi| ahni divā| vivṛtasrotomukhe śarīre, tathā sthānasthiteṣu doṣeṣu, tathā niḥśeṣaparipakvasyānnasya rasena vīryeṇāgnisaṃvardhitenopacite 7 paktuṃ samarthe ca vahnau, snehaujaḥ snehavīryaṃ, śarīraṃ parisarpati anukrāmati||48||
pitte'dhike kaphe kṣīṇe rūkṣe vātarugardite | nare rātrau tu dātavyaṃ kāle coṣṇe'nuvāsanam ||49|| uṣṇe pittādhike vā'pi divā dāhādayo gadāḥ | sambhavanti yatastasmāt 8 pradoṣe yojayedbhiṣak ||50||
rātrāvapi pratiprasavamuddiśannāha- pitte ityādi| rātriśabdo'tra prathamapraharavācakaḥ, pradoṣe yojayedbhiṣagiti vakṣyamāṇavacanāt| kutaḥ punaruṣṇakāle pitte'dhike vā divā na deyamityāha- uṣṇa ityādi| pradoṣaśabdāt sandhyāparaniśānivṛttiḥ||49-50||
śīte vasante ca divā grīṣmaprāvṛḍghanātyaye | snehyo dinānte pānoktān doṣān parijihīrṣatā ||51||
idānīmahni sthānasthite doṣa ityādivākyairyuktiprāptaṃ kālaniyamaṃ prakaṭayannāha- śīta ityādi| parijihīrṣatā parihartumicchatā||51||
ahorātrasya kāleṣu sarveṣvevānilādhikam | tīvrāyāṃ ruji jīrṇānnaṃ bhojayitvā'nuvāsayet ||52||
viśiṣṭāvasthāyāmasyāpavādamāha- ahorātrasyetyādi| kāleṣu sarveṣviti ‘tattatkālaviruddhakṛtrimaguṇopadhānaṃ kṛtvaiva’ iti śeṣaḥ 9| prāgaśuddhasya kevalavātapīḍitasya sarveṣvapyahorātrāvayaveṣvanuvāsanamabhihitam, iha tu śuddhasyeti na paunaruktyam||52||
na cābhuktavataḥ snehaḥ praṇidheyaḥ kathañcana | śuddhatvācchūnyakoṣṭhasya sneha ūrdhvaṃ samutpatet ||53||
abhuktavataḥ pratiṣedhamāha- na cetyādi| sneha ūrdhvaṃ samutpatet samyagūrdhvaṃ gacchet| tataścātipīḍitavad vyāpat syāt| śuddhatvādityatra sūkṣmatvāditi paṭhitvā gayadāsaḥ sūkṣmamārgānusaraṇaśīlatvāttasyeti vyākhyānayati||53||
sadā'nuvāsayeccāpi bhojayitvā''rdrapāṇinam | jvaraṃ vidagdhabhuktasya kuryāt snehaḥ prayojitaḥ ||54|| na cātisnigdhamaśanaṃ bhojayitvā'nuvāsayet | madaṃ mūrcchāṃ ca janayed dvidhā snehaḥ prayojitaḥ ||55|| rūkṣaṃ bhuktavato hyannaṃ balaṃ varṇaṃ ca hāpayet | yuktasnehamato jantuṃ bhojayitvā'nuvāsayet ||56|| yūṣakṣīrarasaistasmādyathāvyādhi samīkṣya vā | yathocitāt pādahīnaṃ bhojayitvā'nuvāsayet ||57||
bhojanottarakālamevānuvāsanamavilambitamāha- sadetyādi| bhojanādvilambitadāne doṣaṃ darśayannāha- jvaramityādi| kīdṛśamannaṃ bhuktavantamanuvāsayettadāha- na cetyādi| hāpayedityatra snehaḥ prayojita iti sambadhyate| yuktasneham alpasneham| yathāvyādhīti rogānatikrameṇa, rogānurūpamiti yāvat| atraivānuktamapyavekṣamāṇa āha- samīkṣya veti|- samyagīkṣitvā ‘sātmyaṃ doṣaṃ ca’ iti śeṣaḥ| atra yūṣo mudgayūṣaḥ, sa ca kṛto grāhyaḥ; kṣīraṃ gavyaṃ, raso māṃsarasaḥ, tairyathāsaṅkhyaṃ kaphapittavātapratyanīkairbhojayitvā, yathocitāt pādahīnamiti prāksaṃśuddhasya kṛtasaṃsarjanasya ucitādbhaktāt pādahīnamuttamamadhyamamandāgniviśeṣeṇa pādena pādābhyāṃ pādairvā hīnamiti jñeyaṃ, “ardhahīnaṃ tribhāgaṃ vā bhojayitvā'nuvāsayet” iti muninā proktatvāt||54-57||
athānuvāsyaṃ svabhyaktamuṣṇāmbusveditaṃ śanaiḥ | bhojayitvā yathāśāstraṃ kṛtacaṅkramaṇaṃ tataḥ ||58|| visṛjya ca śakṛnmūtraṃ yojayet snehabastinā | praṇidhānavidhānaṃ tu nirūhe sampravakṣyate ||59||
anuvāsanavidhiṃ darśayannāha- athānuvāsyamityādi||58-59||
tataḥ praṇihitasneha uttāno vākśataṃ bhavet | prasāritaiḥ sarvagātraistathā vīryaṃ visarpati ||60|| tāḍayettalayorenaṃ trīṃstrīn vārāñchanaiḥ śanaiḥ | sphicoścainaṃ tataḥ śayyāṃ trīn vārānutkṣipettataḥ ||61|| evaṃ praṇihite bastau mandāyāso'tha mandavāk | svāstīrṇe śayane kāmamāsītācārike rataḥ ||62||
praṇihitasnehasya paścātkarma nirdiśannāha- tata ityādi| āturasya karaṇīyamabhidhāya vaidyasya karaṇīyaṃ nirdiśannāha- tāḍayedityādi| talayoḥ hastapādatalayoḥ, śanaiḥ śanaistrīn trīn vārān hanyāt snehaśīghrāgamananiṣedhārthaṃ sphicoścainamiti tāḍayediti sambandhaḥ| sphicośceti cakāro bhinnakrame, tena tāḍayedityatra draṣṭavyaḥ| atastalayorgṛhītatvāt kūrpare jānunī cotkṣipedityanukto vṛddhavaidyavyavahāraḥ śuddho 10 bhavati| śayyāmutkṣipediti kāṣṭhaphalakādikṛtāṃ sahātureṇordhvaṃ nayedityarthaḥ, ‘śayyāsthamāturaṃ sphigdeśe’ ityanye| āsītācārike rata iti krodhādīn varjayedityarthaḥ||60-62||
sa tu saindhavacūrṇena śatāhvena 11 ca yojitaḥ | deyaḥ sukhoṣṇaśca tathā nireti sahasā sukham ||63|| yasyānuvāsano dattaḥ sakṛdanvakṣamāvrajet | atyauṣṇyādatitaikṣṇyādvā vāyunā vā prapīḍitaḥ ||64|| savāto'dhikamātro vā gurutvādvā sabheṣajaḥ | tasyānyo'lpataro deyo na hi snihyatyatiṣṭhati ||65|| viṣṭabdhānilaviṇmūtraḥ snehahīne'nuvāsane 12| dāhaklamapravāhārtikaraścātyanuvāsanaḥ ||66||
sarvasnehabastidravyapūrvakarma nirdiśannāha- sa ityādi| sa snehaḥ, tu punaḥ, pakvo'pi saindhavaśatapuṣpāsamanvito deyaḥ| madhyamavayaskamāśritya cūrṇasya mātrāmāha- “cūrṇamāṣaḥ pale snehe sindhujanma śatāhvayoḥ”- iti| tasyānuvāsanasnehasya praṇidhānamātrapratyāvṛttyā'sya nidānaparihārārthaṃ hetuṃ punaḥ 13 karaṇīyaṃ ca darśayannāha- yasyetyādi| sakṛt ekavāram| akṣasya yantrasyānupaścādanvakṣam| āvrajet āgacchet| kutaḥ? atyauṣṇyāt uṣṇaguṇātirekāt| atitaikṣṇyāt atitīkṣṇaiḥ saṃskārakadravyairāhitāt| anucchvāsya bandhanāt vāyunā prapīḍitaḥ savāto bastiḥ syāt; atimātro'tibheṣajaśca gurutvāt| tasyānyo'lpatara iti anyo'tyauṣṇyādiguṇaviparītaḥ, alpataraḥ prācīnamātrātaḥ, prathamasnehenaiva kiñcitsnigdhatvāt| kutaḥ punarapi deya ityāha- na hi snihyatyatiṣṭhatīti; hi yato'tiṣṭhati snehe na snihyati naraḥ| snehahīne'nuvāsane viṣṭabdhānilaviṇmūtro ‘bhavati’ iti śeṣaḥ| hīna iti hīnaguṇamāne ityarthaḥ| dāhaklamapravāhārtikaraśceti cakārāddhīnānuvāsitaviṣṭabdhānilaviṇmūtraliṅgaviparītātisṛṣṭānilaviṇmūtrārtikaraśceti samuccinoti| pravāhasthāne pipāseti kecit paṭhanti||63-66||
sānilaḥ sapurīṣaśca snehaḥ pratyeti yasya tu | oṣacoṣau vinā śīghraṃ sa samyaganuvāsitaḥ ||67|| jīrṇānnamatha sāyāhne snehe pratyāgate punaḥ | laghvannaṃ bhojayet kāmaṃ dīptāgnistu naro yadi ||68|| prātaruṣṇodakaṃ deyaṃ 14 dhānyanāgarasādhitam | tenāsya dīpyate vahnirbhaktākāṅkṣā ca jāyate ||69||
yādṛśaḥ snehaḥ samyaganuvāsitastamāha- sānila ityādi| sapurīṣaśceti cakāreṇa samūtraścetyanuktaṃ samuccīyate| pratyeti pratyāgacchati| oṣa īṣaddāhaḥ| coṣa ākṛṣyamāṇasyeva dāhaprakāraḥ| gayī tu- oṣacoṣau vineti dāhapipāse vinetyartha ityāha| śīghramiti tricaturādiyāmāt| aparedyurāhāraṃ niyamayannāha- jīrṇānnamityādi| jīrṇānnaṃ pariṇatāhāraṃ, sāyāhnagrahaṇaṃ pūrvāhṇabhojananiṣedhārtham| laghvannamiti mātrālaghuṃ dravyalaghuṃ ca; kāmaṃ dīptāgnistviti dīptāgniścennaro bhavati tadā kāmaṃ yatheṣṭaṃ laghveva bhojayet||67-69||
snehabastikrameṣvevaṃ vidhimāhurmanīṣiṇaḥ |70|
idānīṃ śalyatantrasya kartā suśrutācāryaḥ kāyacikitsāpradhānasya basteruktavidhau kāyacikitsitamanumatamiti darśayannāha- snehetyādi| manīṣiṇaḥ snehabastikramavidaḥ kāyacikitsakā ityarthaḥ|70|-
anena vidhinā ṣaḍ vā sapta vā'ṣṭau navaiva vā ||70|| vidheyā bastayasteṣāmantarā tu nirūhaṇam |71|
tameva kramaṃ dīyamānāśeṣabastiṣūpadiśannāha- anenetyādi| ṣaḍvetyādisaṅkhyāvikalpā vakṣyamāṇasnehādidhātvantaragatadoṣāpekṣayā| tatra dīyamāneṣu snehabastiṣu tṛtīye caturthe pañcame vā snehe'gnyādyapekṣayā snehasyoparatiṃ kṛtvā (snehasvedāvadhikṛtya 15 ) saṃsarjanavidhānenopabṛṃhitabalāya antarā nirūhaṇaṃ dadyād doṣasañcayasaṃśodhanāya| tathā ca carakaḥ- “trīn pañca vārāṃścaturo'tha ṣaḍvā vātādhikānāmanuvāsanīyān| snehān pradatvā''śu bhiṣag vidadhyāt srotoviśuddhyarthamato nirūhān” (ca.si.a.1) iti||70||-
dattastu prathamo bastiḥ snehayedbastivaṅkṣaṇau ||71|| samyagdatto dvitīyastu mūrdhasthamanilaṃ jayet | janayedbalavarṇau ca tṛtīyastu prayojitaḥ ||72|| rasaṃ caturtho raktaṃ tu pañcamaḥ snehayettathā | ṣaṣṭhastu snehayenmāṃsaṃ medaḥ saptama eva ca ||73|| aṣṭamo navamaścāsthi majjānaṃ ca yathākramam | evaṃ śukragatān doṣān dviguṇaḥ sādhu sādhayet ||74||
idānīṃ snehabasteḥ prathamādidānena kāryaṃ nirdiśannāha- datta ityādi| bastivaṅkṣaṇāvityupalakṣaṇamadhaḥkāyasya| mūrdhasthamanilaṃ jayediti mūrdhasthamūrdhvakāyasthaṃ, jaijjaṭācāyastu ādipadalopād bastimūrdhasthamanilaṃ jayediti vyākhyānayati| evamanena krameṇa| śukragatān doṣān vyādhisamuddeśīyoktān klaibyāpraharṣajanakān| dviguṇaḥ snehabastiraṣṭādaśasaṅkhyaḥ| sādhu samyagdattaḥ sādhayediti| bastyādideśarasādidhātusnehanamāśritya dattasnehabasteḥ prathamādidānamābhihitam| doṣasamāśritasnehadānaṃ tantrāntarājjñeyam| yathā- “ekaṃ trīn vā balāse tu snehabastīn prakalpayet| pañca vā sapta vā pitte navaikādaśa vā'nile” (vā.sū.a.19) iti||71-74||
aṣṭādaśāṣṭādaśakān bastīnāṃ yo niṣevate | yathoktena vidhānena parihārakrameṇa ca ||75|| sa kuñjarabalo'śvasya javaistulyo'maraprabhaḥ | vītapāpmā śrutadharaḥ sahasrāyurnaro bhavet ||76||
evametairaṣṭādaśabhiḥ snehabastibhirdhātugatadoṣaharaṇamabhidhāya punaḥ punarabhyastairetaireva viśiṣṭaṃ rasāyanaphalaṃ darśayannāha- aṣṭādaśetyādi| yathokteneti iha cānantarātikrāntena| parihārakrameṇeti āturopadravīye vakṣyamāṇena| kuñjarabala iti upacayaśaktilakṣaṇabalayuktaḥ| aśvasya javaistulya iti gaja ivopacitadhāturapi kriyāviśeṣaprabhāvātturaṅgavattarasvī| amaravat prakarṣeṇa bhātīti amaraprabhaḥ atyadbhutavarṇādyupeta ityarthaḥ| vītapāpmā kriyāviśeṣaprabhāvādeva gataprāktanajanmakṛtasakalakalmaṣaḥ| śrutadhara iti cittasya śaktyutkarṣayuktaḥ| sahasrāyuriti śarīrendriyasattvātmasaṃyogotkarṣaḥ| yadyapyatra snehabastīnāmaṣṭādaśakam, antarā tu nirūhaṇamiti pūrvavākyādaniyatanirūhānvito'bhihitastathā'pi tantrāntaradarśanānniyatadvādaśayāpanākhyanirūhopeto jñeyaḥ, tādṛśasya ca tantrāntare karma iti sañjñā| tathāhi- “triṃśanmatāḥ karmatu bastayo hi kālastato'rdhena tataśca yogaḥ| sānvāsanā dvādaśa vai nirūhāḥ prāk sneha ekaḥ paratastu pañca” (ca.si.a.1) iti; tataśca “aṣṭādaśāṣṭādaśakān bastīnāṃ yo niṣevate”- ityanena karmabastīnaṣṭādaśavārān yo niṣevate ityartho gamyate| tathā śrīvāgbhaṭenāpi karmakālayogabastayo'bhihitāḥ| tathā ca- “prāk sneha ekaḥ pañcānte dvādaśāsthāpanāni ca| sānvāsanāni karmaivaṃ bastayastriṃśadīritāḥ||kālaḥ pañcadaśaiko'tra prāksneho'nte trayastathā| ṣaṭ pañcabastyantaritāḥ, yogo'ṣṭau bastayo'tra tu||trayo nirūhāḥ snehāśca snehāvādyantayorubhau” (vā.sū.a.19) iti| yāpanabastiviṣayo'yaṃ granthaḥ, nirūhā eva yāpanabastayaḥ; ata evaikāntaritāḥ snehāḥ, yāpanabastayo hi nātisnigdharūkṣā ‘napuṃsakabastayaḥ’ ityucyante| karmakālayogasañjñayā yathāsaṅkhyaṃ vātapittakaphaharo bastiprayogo jñeyaḥ| gayadāsastu balavadvigrahādijanitopacayapūrvakavātādidoṣaprakope balīyasi triṃśadbastayaḥ, svasthe punaḥ kālaikaprabhāvajanitavātādiprakope madhyabale pañcadaśa, kālenāpyakṛtadoṣakopasya svasthasyāpūrvavṛṣyatvādilābhārthamaṣṭau||75-76||
snehabastiṃ nirūhaṃ vā naikamevātiśīlayet | snehādagnivadhotkleśau nirūhāt pavanādbhayam ||77|| tasmānnirūḍho'nuvāsyo nirūhyaścānuvāsitaḥ | naivaṃ pittakaphotkleśau syātāṃ na pavanādbhayam ||78||
dvayorekasyātiśīlananiṣedhāya doṣaṃ darśayannāha- snehabastimityādi| anye tvevaṃ paṭhanti- “syātāmagnivadhotkleśāvatyabhyaste'nuvāsane| nirūhasevanāccāpi bhaveyurvātajā gadāḥ”- iti||77-78||
rūkṣāya bahuvātāya snehabastiṃ dine dine | dadyādvaidyastato'nyeṣāmagnyābādhabhayāttryahāt ||79||
snehabasteravasthāviśeṣeṇa pratidinaṃ vidhānamuddiśannāha- rūkṣāyetyādi||79||
sneho'lpamātro rūkṣāṇāṃ dīrghakālamanatyayaḥ | tathā nirūhaḥ snigdhānāmalpamātraḥ praśasyate ||80||
abhyāse'pi snehabastiryathā nirāpadastathopadiśannāha- sneho'lpamātra ityādi| ardhahīnatā caturbhāgāvaśiṣṭatā vā'lpaśabdārthaḥ, tena ṣaṭpalapramāṇāstripalapramāṇo 16 vā snehabastirdīrghakālamabhyasto rūkṣāṇāṃ niratyayaḥ nirgatavyāpat| tathā nirūho'pi dīrghakālaṃ snigdhānāmalpamātra eva pādahīno'rdhabhāgahīnā 17 vā śasyate, anatyayatvādityarthaḥ||80||
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi vyāpadaḥ snehabastijāḥ | balavanto yadā doṣāḥ koṣṭhe syuranilādayaḥ ||81|| alpavīryaṃ tadā snehamabhibhūya pṛthagvidhān | kurvantyupadravān snehaḥ, sa cāpi na nivartate ||82|| tatra vātābhibhūte tu snehe mukhakaṣāyatā | jṛmbhā vātarujastāstā vepathurviṣamajvaraḥ ||83|| pittābhibhūte snehe tu mukhasya kaṭutā bhavet | dāhastṛṣṇā 18 jvaraḥ svedo netramūtrāṅgapītatā ||84|| śleṣmābhibhūte snehe tu praseko madhurāsyatā | gauravaṃ chardirucchvāsaḥ kṛcchrācchītajvaro'ruciḥ ||85||
snehabastivyāpallakṣaṇaṃ sacikitsitaṃ pratipādayitukāmaḥ snehabastivyāpadvyākhyānapratijñāmāha- ata ūrdhvamityādi| doṣābhibhūtasnehavyāpadāṃ sāmānyāṃ samprāptimuddiśannāha- balavanta ityādi| sa snehaḥ| na nivartate na nirgacchatītyarthaḥ||81-85||
tatra doṣābhibhūte tu snehe bastiṃ nidhāpayet | yathāsvaṃ doṣaśamanānyupayojyāni yāni ca ||86||
tatra pratīkāramāha- tatra doṣābhibhūte ityādi| bastimiti mārutādiharakaṣāyaṃ saṃśodhanadravyāvāpaṃ ca nirūhaṃ snehasyāpakarṣaṇaṃ 19 dadyāt| yāni ca doṣaśamanāni tāni ca yathāsvamupayojyāni| etadyathāsvaṃ bastidānamajīrṇajvarādikāmāmāśayasthadoṣajāṃ vyāpadaṃ parityajya jñeyam| tatrāmānvaye laṅghanādikameva||86||
atyāśite'nnābhibhavāt sneho naiti yadā tadā | gururāmāśayaḥ śūlaṃ vāyoścāpratisañcaraḥ ||87|| hṛtpīḍā mukhavairasyaṃ śvāso mūrcchā bhramo'ruciḥ | tatrāpatarpaṇasyānte dīpano vidhiriṣyate ||88|| aśuddhasya malonmiśraḥ sneho naiti yadā punaḥ | tadā'ṅgasadanādhmāne śvāsaḥ śūlaṃ ca jāyate ||89|| pakvāśayagurutvaṃ ca tatra dadyānnirūhaṇam | tīkṣṇaṃ tīkṣṇauṣadhaireva siddhaṃ cāpyanuvāsanam ||90|| śuddhasya dūrānusṛte snehe snehasya darśanam | gātreṣu sarvendriyāṇāmupalepā'vasādanam ||91|| snehagandhi mukhaṃ cāpi kāsaśvāsāvarocakaḥ | atipīḍitavattatra siddhirāsthāpanaṃ tathā ||92||
aśuddhasya akṛtavirecananirūhasya| śuddhasya dūrānusṛte udarānusṛte| upalepo malavṛddhiḥ| avasādanaṃ glāniḥ| atipīḍitavattatra siddhiḥ sādhanaṃ cikitsitamityarthaḥ| tat punargalāvapīḍādiśītasekāntaṃ, tathā''sthāpanamavasthāyāṃ snehāpakarṣakaśodhanadravyakaṣāyagomūtrāvāpam||87-92||
asvinnasyāviśuddhasya sneho'lpaḥ samprayojitaḥ | śīto mṛduśca nābhyeti tato mandaṃ pravāhate 20||93|| vibandhagauravādhmānaśūlāḥ pakvāśayaṃ prati | tatrāsthāpanamevāśu prayojyaṃ sānuvāsanam ||94||
asvinnasyetyādi| mandaṃ pravāhate mandavegaṃ pravartate; tatra yathādoṣapratyanīkamāsthāpanamanuvāsanaṃ ca tīkṣṇaṃ śīghraṃ prayoktavyam||93-94||
alpaṃ bhuktavato'lpo hi sneho mandaguṇastathā | datto naiti klamotkleśau bhṛśaṃ cāratimāvahet ||95|| tatrāpyāsthāpanaṃ kāryaṃ śodhanīyena bastinā | (anvāsanaṃ ca snehena śodhanīyena śasyate 21 ) ||96||
alpamityādi| naiti na pratyāgacchati||95-96||
ahorātrādapi snehaḥ pratyāgacchanna duṣyati | kuryādbastiguṇāṃścāpi jīrṇastvalpaguṇo bhavet ||97||
snehastu aṣṭabhiḥ kāraṇairna nivartata iti anivṛttirvyāpaduktā, tat kiyataḥ kālādityāha- ahorātrādityādi| apiśabdāttricaturādiyāmanivṛttistāvanna duṣyatyevāhorātrādapītyapiśabdārthaḥ| na duṣyati na doṣaṃ karoti, na vyāpadyata ityarthaḥ||97||
yasya nopadravaṃ kuryāt snehabastiraniḥsṛtaḥ | sarvo'lpovā''vṛto raukṣyādupekṣyaḥ sa vijānatā ||98||
sarvathā'nivṛtto'pyavayavena vā nirupadravo na vyāpadyata iti bodhayannāha- yasyetyādi| āvṛto raukṣyāditi ābhyāṃ vāśabdaḥ pratyekaṃ sambandhanīyaḥ; tenāvṛto vā raukṣyādvā snehabastiraniḥsṛta iti sambandhanīyam| tatrāvṛto doṣatrayeṇa, atyaśanena, malasañcayena vetyarthaḥ; raukṣyādityanena dūrānusṛto asvinnasyālpaṃ bhuktavato'lpaśceti tritayamapi gṛhītam, eṣu triṣvapyatiraukṣyeṇa vāyureva vidhārayatīti; evamaṣṭau vyāpado gṛhītāḥ| upekṣyaḥ upekṣaṇīyaḥ, tadā''kṛṣṭyāṃ yatnaṃ na kuryādityarthaḥ||98||
anāyāntaṃ tvahorātrāt snehaṃ saṃśodhanairharet |99|
anāyāntamityādi| sopadravaṃ tu snehamahorātrādanāgacchantaṃ haret nirharecchodhanaireva bastibhiḥ|99|-
snehabastāvanāyāte nānyaḥ sneho vidhīyate ||99||
snehabastāvanāyate ityādi| anāyāte sopadravasnehe nirūhabastireva śodhanārthaṃ dīyate, netara ityarthaḥ||99||
ityuktā vyāpadaḥ sarvā salakṣaṇacikitsitāḥ |100|
uktaṃ hi niyamayannāha- ityuktā vyāpada ityādi| sarvā iti vyāpadaḥ salakṣaṇacikitsitā ‘snehabasteśca vakṣyante taccikitsite’ ityanena yāḥ prāguddiṣṭāstā aśeṣā ityarthaḥ|100|-
basteruttarasañjñasya vidhiṃ vakṣyāmyataḥ param ||100|| caturdaśāṅgulaṃ netramāturāṅgulasammitam | mālatīpuṣpavṛntāgraṃ 22 chidraṃ sarṣapanirgamam ||101||
uttarabasteridānīmavasaraḥ- basteruttarasañjñasyetyādi| tatra netrasya prāk pramāṇamāha- caturdaśetyādi| tacca netraṃ puṃsāṃ caturdaśāṅgulaṃ 23 jātīpuṣpavṛntasadṛśāgraṃ sarṣapacchidraṃ madhyasanniviṣṭakarṇikaṃ suvarṇādimayaṃ mūle dvikarṇikaṃ ca| uktaṃ ca tantrāntare- “tat sauvarṇaṃ rājataṃ vā ślakṣṇaṃ gopucchavat samam| aśmaghnakundasumanaḥpuṣpavṛntāgramaṇḍalam||siddhārthakapraveśāgraṃ mūle madhye sakarṇikam| caturdaśāṅgulaṃ netraṃ tatra kāryaṃ vijānatā”- iti| saptāṅgulaṃ ca paramaṃ praṇidhānaṃ; tathā ca kṣārapāṇiḥ,- “aṅgulānyatha catvāri pañca ṣaṭ sapta vā tathā| saptāṅgulaṃ paraṃ netraṃ praṇidheyaṃ bhiṣagvidā||hiṃsyādbastiṃ naraṃ ceha pramāṇādadhikaṃ tataḥ”- iti||100-101||
snehapramāṇaṃ paramaṃ prakuñcaścātra kīrtitaḥ | pañcaviṃśādadho mātrāṃ vidadhyādbuddhikalpitām ||102||
netramānamabhidhāya snaihikanairūhikabhedābhyāṃ dvividhe uttarabastau vaktavye snaihikasya prāk prayojyatvāt snehamānamāha- snehapramāṇamityādi| atreti suśrutamate| prakuñcaḥ palaṃ, pañcaviṃśādadha ityādi vakṣyamāṇavākyāt pañcaviṃśadvarṣamārabhya snehapramāṇaṃ paramaṃ prakīrtitam| carakācāryaḥ punarardhapalam| pañcaviṃśādityādi| adhaḥ arvāk| mātrāṃ buddhikalpitāmiti| ayamarthaḥ- sāṃvatsarikabālake snehapalasya pañcaviṃśatitamamaṃśamārabhya dvisāṃvatsarikādau prativatsaraṃ pañcaviṃśatitamasyāṃśasya vṛddhiṃ vidadhyād yāvat pañcaviṃśativārṣikasya palamiti||102||
niviṣṭakarṇikaṃ madhye, nārīṇāṃ caturaṅgule | mūtrasrotaḥparīṇāhaṃ mudgavāhi daśāṅgulam ||103|| meḍhrāyāmasamaṃ kecidicchanti khalu tadvidaḥ |104|
puruṣāṇāṃ netrādimānamuktvā, idānīṃ puruṣanetre'nuktaṃ karṇikāniveśasthānaṃ, tathā strīṇāṃ netrakarṇikāsthānaṃ pariṇāhāyāmairdarśayannāha- niviṣṭakarṇikaṃ madhye iti; puruṣasya ‘netram’ iti vākyaśeṣaḥ| nārīṇāṃ caturaṅgule iti niviṣṭakarṇikamityatrāpi sambandhanīyam| sthaulyamāha- mūtrasrotaḥparīṇāhaṃ mūtrasrotaḥsthaulyam| mudgavāhīti antaśchidramānam 24| daśāṅgulamiti dairdhyeṇa| meḍhrāyāmasamamiti apatyamārge puruṣendriyasthūlaṃ netraṃ kiñcidadhikacchidraṃ ca||103||-
tāsāmapatyamārge tu nidadhyāccaturaṅgulam ||104|| dvyaṅgulaṃ mūtramārge tu kanyānāṃ tvekamaṅgulam | vidheyaṃ cāṅgulaṃ tāsāṃ vidhivaddhakṣyate yathā ||105||
netramānamabhidhāya mārgabhedena praṇidhānavidhānamāha- tāsāmityādi| tāsāṃ prasūtānāmaprasūtānāṃ ca prāptagarbhagrahaṇakālānāṃ garbhāśayaśodhanārthamapatyamārge caturaṅgulaṃ nidadhyāt; mūtrakṛcchrādivikāreṣu tāsāmubhayarūpāṇāmapi mūtravartmani dvyaṅgulaṃ nidadhyāt| kanyānāmaprāptadvādaśavarṣāṇāṃ mūtrakṛcchrādau mūtravartmani ekamaṅgulaṃ nidadhyāt||104-105||
snehasya prasṛtaṃ cātra svāṅgulīmūlasammitam | deyaṃ pramāṇaṃ paramamarvāg buddhivikalpitam ||106||
strīṇāmuttarabastau snehamānamāha- snehasyetyādi| atra strīviṣaye| svāṅgulīmūlasammitaḥ prasṛto deyaḥ; tacca paramamuttamaṃ pramāṇaṃ sarvavayo'vasthāsu balīyasi roge; madhyahīnabalaroge tu sarvāsvapi vayo'vasthāsūttamapramāṇādarvāṅmadhyaṃ hīnaṃ ca buddhyā vikalpitaṃ mānaṃ jñeyam| garbhāśayaśodhanārthaṃ ca snehamātrādvaiguṇyamagre vakṣyati||106||
aurabhraḥ śaukaro vā'pi bastirājaśca pūjitaḥ | tadalābhe prayuñjīta galacarma tu pakṣiṇām ||107|| (tasyālābhe dṛteḥ pādo mṛducarma tato'pi vā 25 ) |108|
aurabhro meṣasya, śaukaro vanyaśūkarasya, ājaḥ chāgasya, bastiḥ pūjitaḥ||107||-
athāturamupasnigdhaṃ svinnaṃ praśithilāśayam ||108|| yavāgūṃ saghṛtakṣīrāṃ pītavantaṃ yathābalam | niṣaṇṇamājānusame pīṭhe sopāśraye samam ||109|| svabhyaktabastimūrdhānaṃ tailenoṣṇena mānavam | tataḥ samaṃ sthāpayitvā nālamasya praharṣitam ||110|| pūrvaṃ śalākayā'nviṣya tato netramanantaram | śanaiḥ śanairghṛtābhyaktaṃ vidadhyālāni ṣaṭ ||111|| meḍhrayāmasamaṃ kecidicchanti praṇidhānakam | tato'vapīḍayedbastiṃ śanairnetraṃ ca nirharet ||112|| tataḥ pratyāgatasnehamaparāhṇe vicakṣaṇaḥ | bhojayet payasā mātrāṃ yūṣeṇātha rasena vā ||113|| anena vidhinā dadyādbastīṃstrīṃścaturo'pi vā |114|
paraṃ praṇidhānamāha- athāturamityādi| snaihikasyottarabasteḥ saghṛtakṣīrayavāgūbhojanaṃ pūrvakarma, payoyūṣarasairaparāhṇe bhojanaṃ paścātkarma; tena pūrvāhṇe cottarabastipraṇidhānam| praśithilāśayamiti vātamūtrapurīṣanirgamena| sopāśraye sāvaṣṭambhake, samaṃ yathā syādevaṃ niṣaṇṇam| svabhyaktetyādi svabhyakto bastermūtrādhārasya mūrdhā uparitanabhāgo yasya taṃ tathā, samam ṛjum| nālaṃ mehanam| praharṣitaṃ stabdham| aṅgulāni ṣaḍiti madhyamapramāṇameḍhrasya madhyamaṃ praṇidhānamānamavekṣya| niviṣṭakarṇikaṃ madhya iti sūtramuttamaṃ praṇidhānamavekṣya| tathā ca prāguktaṃ- saptāṅgulaṃ paraṃ netramityādi| ekīyamatena praṇidhānamāha- meḍhrāyāmasamamityādi| payoyūṣarasairbhojanaṃ kaphapittavātāpekṣayā| anena vidhineti anantaroktena| bastīṃstriścaturo'pi veti| ayamarthaḥ- prāgdattasnehapratyāgamane kālāntaritastadahareva triścaturvā mātrāṃ vardhayitvā sneho deyaḥ, evaṃ trīṇi dināni snaihikamuttarabastiṃ dattvā tryahameva viśramya punastryahaṃ dadyādāvyādhinivṛtteḥ| tathāca vāgbhaṭaḥ- “bastīṃstrirātramevaṃ ca snehamātrāṃ vivardhayet| tryahameva ca viśramya praṇidadhyāt punastryaham” (vā.sū. a.19) iti||108-113||
ūrdhvajānvai striyai dadyāduttānāyai vicakṣaṇaḥ ||114|| samyak prapīḍayedyoniṃ 26 dadyāt sumṛdupīḍitam | trikarṇikena netreṇa dadyādyonimukhaṃ prati ||115||
strīṇāmuttarabastipraṇidhāne viśeṣamāha- ūrdhvetyādi| ‘vicakṣaṇaḥ’ ityatra kecit ‘samāhina’ iti paṭhanti; kāmasaṅkalparahitatvenā'calitacittaprakṛtirityarthaḥ, ‘bastiṃ dadyāt’ iti śeṣaḥ| trikarṇikena netreṇetyanenātrāpi bastinibandhanaṃ karṇikādvayamiti sūcayati||114-115||
garbhāśayaviśuddhyarthaṃ snehena dviguṇena tu |116|
kāryaviśeṣe dviguṇasnehena snehaprakāramāha 27 - garbhāśayetyādi| snehena dviguṇena tu pūrvoktavadatrāṅgulīmūlasammitaprasṛtyapekṣayā dviguṇeneti jñeyam|116|-
kvāthapramāṇaṃ 28 prasṛtaṃ, striyā dviprasṛtaṃ bhavet ||116|| kanyetarasyāḥ, kanyāyāstadvadbastipramāṇakam |117|
snaihikottarabasteḥ pramāṇaṃ nirdiśyāvasaraprāptaṃ nirūhottarabastipramāṇamāha- kvāthapramāṇamityādi| kvāthapramāṇaṃ prasṛtamiti ‘puruṣasya’ iti śeṣaḥ, tenāturapuruṣasya yathāvayaḥ svahastasammitaṃ prasṛtaṃ 29 mātrāpramāṇam| striyā ityādi prasūtāyāḥ prasūtirahitāyā vā garbhagrahaṇayogyāyā garbhāśayaśodhanārtham| prasūtānāmaprasūtānāṃ ca bastiśodhanārthamāha- kanyetarasyā ityādi| kanyetarasyā aprasūtāyāḥ prasūtāyā vā garbhagrahaṇāyogyāyāḥ| kanyāyā aprāptadvādaśavarṣāyāḥ| tadvaditi puruṣavad yathāvayaḥ svahastasammitaṃ prasṛtaṃ pramāṇaṃ bastiśodhanārthaṃ, natu dviprasṛtaṃ tasya garbhāśayaśodhanārthaṃ vihitatvāditi||116||-
apratyāgacchati bhiṣag bastāvuttarasañjñite ||117|| bhūyo bastiṃ nidadhyāttu saṃyuktaṃ śodhanairgaṇaiḥ | gude vartiṃ nidadhyādvā śodhanadravyasambhṛtām ||118|| praveśayedvā matimān bastidvāramathaiṣaṇīm | pīḍayedvā'pyadho nābherbalenottaramuṣṭinā ||119|| āragvadhasya patraistu nirguṇḍyāḥ svarasena ca | kuryādgomūtrapiṣṭeṣu vartīrvā'pi sasaindhavāḥ ||120|| mudgailāsarṣapasamāḥ pravibhajya vayāṃsi tu | basterāgamanārthāya tā nidadhyācchalākayā ||121|| āgāradhūmabṛhatīpippalīphalasaindhavaiḥ | kṛtā vā śuktagomūtrasurāpiṣṭaiḥ sanāgaraiḥ ||122|| anuvāsanasiddhiṃ ca vīkṣya karma prayojayet |123|
anāgacchati snehe pratyāgamanopāyamāha- apratyāgacchatītyādi| atra gayadāsaḥ snaihikasyottarabasterbhālukidarśanānmātrāśatādūrdhvaṃ pratyāgamanakālaṃ varṇayati| tathāhi bhālukiḥ,- “bastirmātrāśatādūrdhvaṃ pratyāgacchati, anāgacchati vartiṃ pāyau nāle pradāpayet- ” iti| dṛḍhabalastu pratyāgamanakālamanuvāsanottarabasteriti manyate| tathā ca tadvākyam- “pratyāgate dvitīyaṃ ca tṛtīyaṃ caiva dāpayet| anāgacchannupekṣyastu rajanīm- ” ityādi| ‘tatropadravakārī mātrāśatādūrdhvaṃ sneho yatnenānayitavyaḥ, natvanuvāsanavattriyāmātparata iti, anāgacchannirupadravaścāhorātramupekṣaṇīya iti matadvayamapyavasthāvaśena pramāṇayitavyam| evaṃvidhe ca pratyāgamanakāle anāgacchati snaihike nirūhottarabastiḥ saṃśodhanaistrivṛdādibhirbastiśodhanaiśca tṛṇapañcamūlādigaṇadravyaiḥ kvātharūpairyuktaṃ 30 bastiṃ prasṛtimātraṃ mūtramārgeṇa, striyā dviprasṛtimātramapatyamārgeṇa snehāpakarṣaṇaṃ dadyāt| guda ityādi śodhanadravyasambhṛtāmiti virecanadravyanirmitām| eṣaṇīṃ śalākām| yaccāvaśeṣaṃ tadbalena sāmarthyena, uttaramuṣṭinā muṣṭeragrabhāgena| gudavartimabhidhāya mūtramārge vayobhedena darśayannāha- āragvadhetyādi| tā vartīḥ tantrāntaradarśanācchāyāśuṣkā ghṛtāktāḥ srotasi mūtramārge śalākayā nidadhyāt praveśayet snehāpakarṣaṇārthaṃ, apatyamārge sthūlā vartiścaturaṅgulā praṇidheyā| prakārāntareṇa vartimāha- āgāretyādi| phalaṃ madanaphalam| kṛtā vartīḥ mudgādipramāṇāḥ| śuktaṃ cukram| anuvāsanacikitsāvekṣaṇamāha- anuvāsanasiddhimityādi| snaihikottarabastidānānantaraṃ yadanuktaṃ sphiktāḍanādikaṃ karma tadanuvāsanacikitsitaṃ vīkṣya prayojayet; tathā ca vāgbhaṭaḥ,- “pīḍite'ntargate snehe snehabastikramo hitaḥ” (vā.sū. a.19) iti||117-122||
śarkarāmadhumiśreṇa śītena madhukāmbunā ||123|| dahyamāne tadā bastau dadyādbastiṃ vicakṣaṇaḥ | kṣīravṛkṣakaṣāyeṇa payasā śītalena ca ||124||
tatra snehapradānakupitapittenānirgacchataḥ snehasya nirgamanārthaṃ dattatīkṣṇoṣṇanirūhakupitapittena vā dahyamāne bastau bastiviśeṣamupadiśannāha- śarkaretyādi| śarkarāmadhumiśreṇeti triṣvapi yogeṣu yojanīyamiti||123-124||
śukraṃ duṣṭaṃ śoṇitaṃ cāṅganānāṃ puṣpodrekaṃ tasya nāśaṃ ca kaṣṭam | mūtrāghātānmūtradoṣān pravṛddhān yonivyādhiṃ saṃsthitiṃ cāparāyāḥ ||125|| śukrotsekaṃ śarkarāmaśmarīṃ ca śūlaṃ bastau vaṅkṣaṇe mehane ca | ghorānanyān bastijāṃścāpi rogān hitvā mehānuttaro hanti bastiḥ ||126||
idānīmuttarabasterviṣayaṃ darśayannāha- śukramityādi| puṣpaṃ ṛtustasyodreko'kālapravṛttiḥ, kaṣṭaṃ kaṣṭasādhyam| mūtrāghātān mūtrāvarodhān| mūtradoṣān mūtrakṛcchrān| saṃsthitiṃ nirgamarodhamityarthaḥ| aparā garbhāvaraṇaviśeṣaḥ, yasyā ‘ulba’ iti loke prasiddhiḥ| aśeṣabastirogaparihārārthamāha- bastijāṃścāpi rogāniti||125-126||
samyagdattasya liṅgāni vyāpadaḥ krama eva ca | basteruttarasañjñasya samānaṃ snehabastinā ||127||
kramaḥ cikitsitamityarthaḥ||127||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne'nuvāsanottarabasticikitsitaṃ nāma saptatriṃśo'dhyāyaḥ ||37||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ cikitsāsthāne saptatriṃśattamo'dhyāyaḥ||37||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘tasyānuvāsanasya sarvavayoviśeṣānugrāhiṇīṃ mātrāmupadiśannāha’-iti pā. ↩
- 2 ‘viṇmūtranirharaṇasādṛśyena kṛtaśuddhereva’ iti pā. ↩
- 3 ‘srotaḥsvantarna sarpati’ iti pā. ↩
- 4 ‘kaṇṭaseluyākaḥ’ iti pā. ↩
- 5 ‘tailamidaṃ’ iti pā. ↩
- 6 ‘samairyutam’ iti pā. ↩
- 7 …‘nānvite’ iti pā. ↩
- 8 ‘tatastvenaṃ’ iti pā. ↩
- 9 ‘anuvāsayediti ‘kṛtrimaguṇopapānaṃ kṛtvā’ iti vākyaśeṣaḥ iti pā. ↩
- 10 siddho bhavati iti pā. ↩
- 11 ‘śatapuṣpāsamanvitaḥ’ iti pā. ↩
- 12 ‘snehahīno'nuvāsanaḥ’ iti pā. ↩
- 13 ‘pratikaraṇīyaṃ’ iti pā. ↩
- 14 ‘peyaṃ’ iti pā. ↩
- 15 ‘snehasvehāvadhikṛtya’ iti na paṭhyate kvacitpustake ↩
- 16 ‘tripalapramāṇaḥ sārdhapalapramāṇo vā’ iti pā. ↩
- 17 ‘pādahīno'rdhabhāgahīno vā’ iti pā. ↩
- 18 ‘dāhaḥ śopho jvaraḥ’ iti pā. ↩
- 19 ‘mārutādiharakaṣāyaistathā saṃśodhanadravyaiśca kṛtaṃ nirūhaṃ’ iti pā. ↩
- 20 ‘pravartate’ iti pā. ↩
- 21 ayamardhaśloko hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
- 22 ‘mālatīpuṣpavṛntāmaṃ tacchidracchidrameva ca’ iti pā. ↩
- 23 ‘jātīpuṣpavṛntasadṛśaṃ jātīpuṣpasadṛśacchidraṃ’ iti pā. ↩
- 24 ‘agracchidramānam’ iti pā. ↩
- 25 ayamardhaśloko hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
- 26 ‘kanyetarasye kanyāyai’ iti pā. ↩
- 27 ‘basterdānaprakāramāha’ iti pā. ↩
- 28 ayaṃ śloko hārāṇacandreṇa na paṭhitaḥ ↩
- 29 ‘prasṛtamatra pramāṇam’ iti pā. ↩
- 30 ‘kalkakvātharūpaiḥ’ iti pā. ↩