athāto nirūhakramacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
nirūhasya kramo nirūhakramaḥ anukramavidhānaṃ 1, sa eva cikitsitaṃ vyādhipratīkāraḥ| nirūhopakramacikitsitamiti kecit paṭhanti, tanmate'pi nirūhopakramo nirūhārambhaḥ, sa eva cikitsitamiti vyākhyānam||1-2||
athānuvāsitamāsthāpayet; svabhyaktasvinnaśarīramutsṛṣṭabahirvegamavāte śucau veśmani madhyāhne pratatāyāṃ śayyāyāmadhaḥsuparigrahāyāṃ śroṇipradeśaprativyūḍhāyāmanupadhānāyāṃ vāmapārśvaśāyinamākuñcitadakṣiṇasakthimitaraprasāritasakthiṃ sumanasaṃ jīrṇānnaṃ vāgyataṃ suniṣaṇṇadehaṃ viditvā, tato vāmapādasyopari netraṃ kṛtvetarapādāṅguṣṭhāṅgulibhyāṃ karṇikāmupari niṣpīḍya, savyapāṇikaniṣṭhikānāmikābhyāṃ bastermukhārdhaṃ saṅkocya, madhyamāpradeśinyaṅguṣṭhairardhaṃ 2 tu vivṛtāsyaṃ kṛtvā, bastāvauṣadhaṃ prakṣipya, dakṣiṇahastāṅguṣṭhena pradeśinīmadhyamābhyāṃ cānusiktamanāyatamabudbudamasaṅkucitamavātamauṣadhāsannamupasaṅgṛhya 3, punarupari taditareṇa gṛhītvā dakṣiṇenāvasiñcet, tataḥ sūtreṇaivauṣadhānte dvistrirvā''veṣṭya badhnīyāt, atha dakṣiṇenottānena pāṇinā bastiṃ gṛhītvā vāmahastamadhyamāṅgulipradeśinībhyāṃ netramupasaṅgṛhyāṅguṣṭhena netradvāraṃ pidhāya, ghṛtābhyaktāgranetraṃ ghṛtāktamupādāya prayacchedanupṛṣṭhavaṃśaṃ samamunmukhamākarṇikaṃ netraṃ praṇidhatsveti brūyāt ||3|| bastiṃ savye kare kṛtvā dakṣiṇenāvapīḍayet | ekenaivāvapīḍena na drutaṃ na vilambitam ||4|| tato netramapanīya triṃśanmātrāḥ pīḍanakālādupekṣyottiṣṭhetyāturaṃ 4 brūyāt | athāturamupaveśayedutkuṭukaṃ 5 bastyāgamanārtham | nirūhapratyāgamanakālastu muhūrto bhavati ||5|| anena vidhinā bastiṃ dadyādbastiviśāradaḥ | dvitīyaṃ vā tṛtīyaṃ vā caturthaṃ vā yathārthataḥ ||6||
anukramapraṇayanasambandhaṃ darśayannāha- athānuvāsitamityādi| anuvāsitaṃ dattānuvāsanaṃ snigdhasrotomārgatayā sukhameva doṣanirharaṇārthamāsthāpayet| nirūhasya praṇidhānavidhānamāha- svabhyaktamityādi| utsṛṣṭabahirvegaṃ tyaktaviṇmūtrādikam| pratatāyāṃ śayyāyāṃ stabdhāyāṃ, vistīrṇāyāmiti kecit| adhaḥsuparigṛhītāyāṃ pādatalayoḥ śobhanaprativāhakāyām| śroṇipradeśavyūḍhāyāṃ kaṭipradeśaviśālāyāṃ, vyūḍhāyāṃ śobhanonnatāyāmiti kecid vyākhyānayanti| anupadhānāyām anupaśīrṣakāyām 6| suniṣaṇṇadehaṃ śobhanaṃ viśrāntaśarīram| savyapāṇiḥ vāmakaraḥ| auṣadhaṃ prakṣipya upasaṅgrahaṇena kriyāviśeṣeṇa| anutsiktamūrdhvakṣaraṇarahitaṃ yathā bhavati tathā siktam| anāyatam anatidīrghaṃ (acirāt pravṛttam)| abudbudaṃ budbudarahitama| asaṅkucitaṃ vastusañcaraṇakṣamam| avātam auṣadhadānena nissāritavātam| evaṃ dakṣiṇahastāṅguṣṭhena pradeśinīmadhyamābhyāṃ cauṣadhāntamupasaṅgṛhya punardakṣiṇahastopagṛhītopari taditareṇa vāmakareṇa gṛhītvā, dakṣiṇakareṇaivauṣadhānte sūtreṇa dvistrirvā''veṣṭya badhnīyāt| ākarṇikaṃ karṇikāṃ maryādīkṛtya| netraṃ praṇidhatsva praveśayeti āturaṃ prati bhiṣag brūyāditi sambandhaḥ| netrapraṇidhānamabhidhāya bastipīḍanavidhimāha- bastimityādi| triṃśanmātrā iti mātrāmānaṃ hi agniveśena vyākhyātam- “yāvatparyeti hastāgraṃ dakṣiṇaṃ jānumaṇḍalam| nimeṣonmeṣakālo vā sā mātrā parikīrtitā”- iti| parāśarastu bastikarmaṇi mātrāsaṅkhyāmāha- “jānumaṇḍalamāveṣṭya datte dakṣiṇapāṇinā| kṛṣṭanetraśchaṭāśabdaśataṃ tiṣṭhedavegavān”- iti| tatra parāśareṇa krūrakoṣṭhapuruṣamaṅgīkṛtya mātrāśatamabhihitaṃ, śeṣayormadhyamṛdukoṣṭhayoḥ saptatistriṃśadityanuktamapyūhanīyaṃ syādityeke manyante; yataḥ suśrutācāryeṇāpi mṛdukoṣṭhapuruṣāpekṣayā proktastriṃśanmātrāpīḍanakālaḥ; athavā triṃśanmātrānantaraṃ vaidyenottiṣṭhetyukte sati āturasyotthānopaveśanotkuṭukabhavanādikālavilambenaiva mātrāśataṃ pūrṇaṃ syāditi śāstrayoravirodhaḥ| muhūrtaḥ ghaṭikādvayam| muhūrtādapravartamānaṃ śodhananirūhaireva vyaktakṣārāmlalavaṇairharet 7| ekatra vihitaṃ praṇidhānaṃ saṅkṣepārthamanyatrāpi nirdiśannāha- anenaivetyādi| caturthaṃ vā yathārthata iti arthasya prayojanasyānatikramato yathārthataḥ| etaduktaṃ bhavati- yadā sunirūḍhaliṅgaprāpto bhavati tadā tatra nirharaṇīyābhāvānnirūhaṇamaprayojanamiti na deyam, asamyagdānena krūrakoṣṭhatayā prabhūtadeyatvena vā sunirūḍhamaprāptasya nirharaṇīyo doṣo'stīti prayojanamapekṣya caturthamapi nirūhaṃ sunirūḍhaliṅgārthaṃ prayojayet| ‘caturthaṃ vā yathārhataḥ’ iti pāṭhe nirūhasādhyaprayojanānurodhāccaturthamapi puṭakaṃ prayojayedityarthaḥ||3-6||
samyaṅnirūḍhaliṅge tu prāpte bastiṃ nivārayet |7|
amumevārthaṃ prakaṭayannāha- samyagityādi| kecidraktamapyatra caturthaṃ śamanīyamastīti caturthaṃ bastidānamāhuḥ; apare tu paścāddāhanirvāpaṇārthaṃ madhuraśītaiścaturtho'pi bastirdeya iti vadanti|7|-
viśeṣāt sukumārāṇāṃ hīna eva kramo hitaḥ ||7|| api hīnakramaṃ kuryānna tu kuryādatikramam |8|
hīnayogajātiyogajayorvyāpadormadhye atiyogajā vyāpanmahātyayaṃ karotīti tato bibhyadāha- api hīnetyādi||7||-
yasya syādbastiralpo'lpavego 8 hīnamalānilaḥ ||8|| durnirūḍhaḥ sa vijñeyo mūtrārtyarucijāḍyavān |9|
hīnanirūḍhalakṣaṇamāha- yasyetyādi| alpaḥ alpaguṇamātraḥ| alpavegaḥ stokavegaḥ| mūtrārtiḥ mūtrapīḍā| alpaguṇamātrabastyupayogotkleśitamalāvarodhena jāḍyamapaṭutā||8||-
yānyeva prāṅmayoktāni liṅgānyativirecite ||9|| tānyevātinirūḍhe'pi vijñeyāni vipaścitā |10|
atinirūḍhaliṅgamāha- yānītyādi| yānyeva prāguktāni śūlagudabhraṃśakaphātiyogādīni 9||9||-
yasya krameṇa gacchanti viṭpittakaphavāyavaḥ ||10|| lāghavaṃ copajāyeta sunirūḍhaṃ tamādiśet |11|
samyaṅnirūḍhaliṅgamāha- yasyetyādi| viṭ malaḥ||10||-
sunirūḍhaṃ tato jantuṃ snātavantaṃ tu bhojayet 10||11|| pittaśleṣmānilāviṣṭaṃ kṣīrayūṣarasaiḥ kramāt | sarvaṃ vā jāṅgalarasairbhojayedavikāribhiḥ ||12|| tribhāgahīnamardhaṃ vā hīnamātramathāpi vā | yathāgnidoṣaṃ mātreyaṃ bhojanasya vidhīyate ||13|| anantaraṃ tato yuñjyādyathāsvaṃ snehabastinā |14|
sunirūḍhasya paścātkarma nirdiśannāha- sunirūḍhamityādi| kecidatra nirūḍhaliṅgotpādapuṭapratyāgamānantaraṃ pītanāgarakarṣatoyasyodvartanasnānādikaṃ manyante| taduktaṃ- “tataḥ pratyāgate bastau vāryuṣṇaṃ nāgaraiḥ śṛtam| pāyayet kṛtaśaucaṃ ca snāpayeduṣṇavāriṇā- ” iti| kiyadbhojanaṃ tadāha- tribhāgetyādi| hīnamātramathāpi vetyatra mātraśabdo'lpārthaḥ; tena hīnamātramalpahīnam| tataḥ mātrāvadbhojanānantaram| yathāsvaṃ yo ya ātmīyadoṣāpekṣayā snehabastistena snehabastinā yuñjyāt paraṃ sunirūḍhameva puruṣaṃ natu durnirūḍhaṃ, tatra sadoṣatayā yathādoṣaṃ nirūhaṇameva kāryam| na cātirūḍhaṃ, tatrātiviriktavadbheṣajaṃ śītapariṣekapicchābastyādikaṃ natu snehabastiḥ; tathā ca videhaḥ- “atitīkṣṇairnirūḍhasya hṛtadoṣasya sarvataḥ| kañcidevānabhipretaṃ mārgaṃ sneho'nugacchati”- iti| gayadāsasta paribhāṣitaṃ ṣaṭpalapramāṇaṃ snehabastimatra deyaṃ na manyate, kiñcānuvāsanākhyaṃ palatrayapramāṇaṃ snehabastiṃ deyaṃ manyate| yatra tu snehabastiḥ svatantraḥ, tatraiva ṣaṭpalapramāṇaḥ||11-13||-
viviktatā manastuṣṭiḥ snigdhatā vyādhinigrahaḥ ||14|| āsthāpanasnehabastyoḥ samyagdāne tu lakṣaṇam |15|
idānīṃ sānvāsanāsthāpanasya samyagdattasya lakṣaṇamāha- viviktatetyādi| viviktatā samyakpṛthagavadhāraṇaṃ, manasa evendriyārtheṣu samyagavadhāraṇasāmarthyaṃ, rasādidhātuvahasrotasāmanāvṛtatvaṃ vā viviktatā||14||-
tadahastasya pavanādbhayaṃ balavadiṣyate ||15|| rasaudanastena śastastadahaścānuvāsanam |16|
kutaḥ punarnirūhaśuddhasya mandāgnestadahareva māṃsarasabhojanamanuvāsanayojanaṃ cetyāha- tadaharityādi| nirūhaṇādviḍvātādipravṛttilakṣaṇena dhātukṣayeṇa kupitānilasya balavadeva bhayamatastadahareva rasaudanabhojanaṃ, tacca nirūhaṇamandīkṛtānalavadhabhayānmātrāvat; tathā pavanabhayāttadahareva dvādaśaprasṛtanirūhacaturthāṃśena snehenānuvāsanam| gayadāsastu sunirūḍhasya tadahaḥ palatrayamevānuvāsanaṃ; tathā tadahaśceti cakāro bhinnakrame, tenānuvāsanaṃ cetyatra sambandhādanukto'pi mātrābastiścātra samuccīyata iti manyate; na ṣaṭpalapramāṇaṃ snehabastiṃ, bhojadarśanāditi||15||-
paścādagnibalaṃ matvā pavanasya ca ceṣṭitam ||16|| annopastambhite koṣṭhe snehabastirvidhīyate |17|
nirūhaṇādanantaraṃ tṛtīyacaturthādāvapi dine bastidānamāha- paścādityādi| paścāt sānvāsanānnirūhaṇāt| agnibalaṃ dīptaṃ balaṃ vayaḥśaktyanurūpamupalabhya, pavanasya ca ceṣṭitaṃ matveti sañcalanaśabdakarasphuraṇādikamavadhārya, annapānenāvaṣṭabdhe koṣṭhe snehabastiruttamamātrārūpaḥ ṣaṭpalaḥ kriyate| tathāca tantrāntaraṃ- ‘dvyahāttryahāccaturthe pañcame vā dadyānnirūhādanuvāsanam’ iti||16||-
anāyāntaṃ muhūrtāttu nirūhaṃ śodhanairharet ||17|| tīkṣṇairnirūhairmatimān kṣāramūtrāmlasaṃyutaiḥ |18|
tataḥ paraṃ ghaṭikādvayādanāgacchato nirūhasya nirharaṇopāyaṃ darśayati- anāyāntamityādi| nirūhairmatimān harediti sambandhaḥ| kathambhūtairnirūhairityāha- śodhanaiḥ tīkṣṇaiḥ| kṣāramūtrāmlasaṃyutaiḥ kṣāro yavakṣāraḥ, mūtraṃ gomūtram, amlaṃ kāñjikam||17||-
viguṇānilaviṣṭabdhaṃ ciraṃ tiṣṭhannirūhaṇam ||18|| śūlāratijvarānāhānmaraṇaṃ vā pravartayet |19|
viguṇo viparītaḥ| aratirna kutracidavasthitiścetasaḥ||18||-
na tu bhuktavato deyamāsthāpanamiti sthitiḥ ||19|| visūcikāṃ vā janayecchardiṃ vā'pi sudāruṇām | kopayet sarvadoṣān vā tasmāddadyādabhojine ||20||
bhuktavataḥ kasmādāsthāpanaṃ niṣidhyate tadāha- na tvityādi| na tu bhuktavata ityādinā ya āsthāpananiṣedho'bhihitastasya dṛḍhīkaraṇārthaṃ bhuktavato visūcikādidoṣodbhāvanayā'bhojine dānamāha- visūcikāṃ vetyādi||19-20||
jīrṇānnasyāśaye doṣāḥ puṃsaḥ pravyaktimāgatāḥ | niḥśeṣāḥ sukhamāyānti bhojanenāprapīḍitāḥ ||21|| navā''sthāpanavikṣiptamannamagniḥ pradhāvati | tasmādāsthāpanaṃ deyaṃ nirāhārāya jānatā ||22||
visūciketyādidūṣaṇodbhāvanadvāreṇābhojine dānamabhidhāya jīrṇānnasyetyādyuktaguṇadvāreṇāpyabhojina eva dānamāha- jīrṇānnasyetyādi| pravyaktiṃ spaṣṭatāṃ nirāvaraṇatāmityarthaḥ||21-22||
āvasthikaṃ kramaṃ cāpi buddhvā kāryaṃ nirūhaṇam | male'pakṛṣṭe doṣāṇāṃ balavattvaṃ na vidyate ||23||
tīvraśūlādhmānādirogāvasthasyopakrameṇāpi 11 nordhvaṃ śuddhyataḥ phalavartyādipraṇidhānapūrvakaṃ bhuktavato'pi nirūhadānaṃ kartavyaṃ syādata āha- āvasthikamityādi||23||
kṣīrāṇyamlāni mūtrāṇi snehāḥ kvāthā rasāstathā | lavaṇāni phalaṃ kṣaudraṃ śatāhvā sarṣapaṃ vacā ||24|| elā trikaṭukaṃ rāsnā saralo devadāru ca | rajanī madhukaṃ hiṅgu kuṣṭhaṃ saṃśodhanāni ca ||25|| kaṭukā śarkarā mustamuśīraṃ candanaṃ śaṭī | mañjiṣṭhā madanaṃ caṇḍā trāyamāṇā rasāñjanam ||26|| bilvamadhyaṃ yavānī ca phalinī śakrajā yavāḥ | kākolī kṣīrakākolī jīvakarṣabhakāvubhau ||27|| tathā medā mahāmedā ṛddhirvṛddhirmadhūlikā | nirūheṣu yathālābhameṣa vargo vidhīyate ||28||
idānīṃ bastiyaugikāni dravyāṇyupadiśannāha- kṣīrāṇītyādi| phalaṃ triphalā| saralo vṛkṣaviśeṣaḥ| saṃśodhanāni trivṛdādīni| madanaṃ madanaphalam| śakrajā yavā indrayavāḥ| madhūlikā tṛṇaviśeṣaḥ ‘markaṭikā’ iti loke||24-28||
svasthe kvāthasya catvāro bhāgāḥ snehasya pañcamaḥ | kruddhe'nile caturthastu 12 ṣaṣṭhaḥ pitte kaphe'ṣṭamaḥ ||29|| sarveṣu cāṣṭamo bhāgaḥ kalkānāṃ lavaṇaṃ punaḥ | kṣaudraṃ mūtraṃ phalaṃ kṣīramamlaṃ māṃsarasaṃ tathā ||30|| yuktyā prakalpayeddhīmān nirūhe ... |31|
samprati nirūhaṇeṣu kvāthādiṣu pratidoṣaṃ kiyatī kasya mātretyāha- svastha ityādi| svasthe samavātapittakaphe puruṣe| dvādaśaprasṛtasya nirūhasya kvāthasya catvāro bhāgāścatvāraḥ prasṛtāḥ aṣṭau palāni| snehasya pañcama iti caturviṃśatipalanirūhāpekṣayā pādonapañcapalāni| kruddhe'nile caturtha iti caturtho bhāgaḥ ṣaṭpalānītyarthaḥ 13| ṣaṣṭhaḥ pitte iti kruddhe pitte snehasya ṣaṣṭho bhāgaścatvāri palānītyarthaḥ| kaphe'ṣṭama iti kruddhe kaphe snehasyāṣṭamo bhāgastrīṇi palānītyarthaḥ| kaṣāyasnehau vibhajya kalkabhāgaṃ darśayannāha- sarveṣviti| sarveṣu vātapittaśleṣmasu kalkasyāṣṭamo bhāgastrīṇi palānītyarthaḥ| ‘sarveṣu svasthāsvastheṣu’ iti gayī| lavaṇaṃ punarityādi lavaṇādīni viśeṣapramāṇenānuktānyapi yuktyā dāpayet, yuktyā yogenetyarthaḥ| yathā yogātiyogau na bhavataḥ| nanu kaṣāyādivallavaṇādiṣu kuto mātrā noktā? satyaṃ, lavaṇādīnāṃ doṣabheṣajayoḥ sāmānyaviśeṣeṇa guṇamavalokya samyagyogasādhanameva mānam| tadyathā- vāte kṣaudraṃ mitaṃ, pitte nātibahu, bahu punaḥ kaphe iti| evamanyeṣvapi dravyeṣu jñeyam| niyate punarmāne kvacidyogaḥ kvacidayoga iti syāt| etaduktaṃ bhavati- kaṣāyādinā niyatamānena sahāniyatamānairlavaṇādibhiryuktyā dvādaśa prasṛtāḥ pūraṇīyā iti| tato lavaṇādīnāṃ mātrāṃ doṣabheṣajayoḥ sāmānyaviśeṣanyāyena guṇamavalokya samyak prakalpayet| kvacidvātādiviṣayasātmyamanyathā paṭhyate| tathāhi- “madhusnehanakalkākhyakaṣāyāvāpataḥ kramāt| trīṇi ṣaḍ dvādaśa trīṇi palānyanilarogiṇām| pitte catvāri catvāri dve dvipañca catuṣṭayam| ṣaṭ trīṇi dve daśa trīṇi kaphe cāpi nirūhaṇam”- iti pūrvācāryabhaṇitatvāddvayamapi mataṃ pramāṇam||29||
... kalpanā tviyam ||31|| kalkasnehakaṣāyāṇāmavivekādbhiṣagvaraiḥ | basteḥ 14 sukalpanā proktā tasya dānaṃ yathārthakṛt ||32||
nirūhāvayavayogiṣu samyagyogahetukamātrāṃ niyamya samudāyakalpanāmuddiśannāha- kalpanā tviyamiti| kā punariyamityāha kalkasnehakaṣāyāṇāmityādi| avivekāditi lyablope pañcamī; tena kalkādīnāṃ vivekābhāvamapṛthagbhāvaṃ vīkṣya sukalpanā bhiṣagvaraiḥ proktā| etena hastapradhāvanasīmantādikṛnmithyāyuktaḥ| tathā coktaṃ- “na dhāvatyauṣadhaṃ pāṇiṃ na tiṣṭhatyavalipya ca| na karoti ca sīmantaṃ sa nirūhaḥ suyojitaḥ”- iti| tasya dānaṃ yathārthakṛditi vātapittakaphaśoṇitaharaṇaśodhanasaṅgrahaṇalekhanabṛṃhaṇavājīkaraṇarasāyanādiyogakṛt||30-32||
dattvā''dau saindhavasyākṣaṃ madhunaḥ prasṛtadvayam | pātre talena mathnīyāttadvat snehaṃ 15 śanaiḥ śanaiḥ ||33|| samyak sumathite dadyāt phalakalkamataḥ param | tato yathocitān kalkān bhāgaiḥ svaiḥ ślakṣṇapeṣitān ||34|| gambhīre bhājane'nyasminmathnīyāttaṃ khajena ca | yathā vā sādhu manyeta na sāndro na tanuḥ samaḥ ||35|| rasakṣīrāmlamūtrāṇāṃ doṣāvasthāmavekṣya tu | kaṣāyaprasṛtān pañca supūtāṃstatra dāpayet ||36||
bastidravyāṇi yena krameṇa yojyante tamāha- dattvetyādi| akṣaḥ karṣamityarthaḥ| madhunaḥ prasṛtadvayaṃ catvāri palāni| talena hastatalena| tadvat snehaṃ madhupramāṇam| śanaiḥ śanairalpamalpaṃ snehaṃ dattvetyarthaḥ| śanaiḥ śanairityuttaratrāpi sambadhyate| phalakalkamataḥ paraṃ ataḥ paramasmin sumathite phalakalkaṃ madanaphalakalkam| tata ityādi tataḥ phalakalkādidānottaram| kalkādīn yathocitān vātādiṣūcitānatikrameṇa| bhāgaiḥ svairiti aṃśairātmīyaiḥ, yathā madanaphalena saha sarvakalkadravyāṇāṃ palatrayaṃ bhavatyevaṃ kalpitaiḥ| ślakṣṇapeṣitān sūkṣmapeṣitān sūkṣmapeṣitān kalkān dadyāditi sambandhaḥ| gambhīre ityādi pūrvapātrādanyasmin gambhīrabhājane khajena mathnīyāt| khajo'tra pañcāṅgulo hasto manthānaśca| yathetyādi mathnītyāditrāpi sambandhanīyam| etena kareṇāpi mathnīyādityarthaḥ| rasetyādi rasādīnāṃ doṣāvasthāmapekṣya ‘mātrāmarpayet’ iti śeṣaḥ| tantrāntare nirūhayojanā proktā- “mākṣikaṃ lavaṇaṃ snehaṃ kalkaṃ kvāthamiti kramāt| āvāpyāvāpya pātre tanmathnīyādantarā'ntarā| samyak pāṇitalenaiva nirūhe yojanāvidhiḥ”- iti||33-36||
ata ūrdhvaṃ dvādaśaprasṛtān 16 vakṣyāmaḥ | dattvā''dau saindhavasyākṣaṃ madhunaḥ prasṛtidvayam | vinirmathya tato dadyāt snehasya prasṛtitrayam ||37|| ekībhūte tataḥ snehe kalkasya prasṛtiṃ kṣipet | sammūrcchite kaṣāyaṃ tu catuḥprasṛtisammitam ||38|| vitarecca tadāvāpamante dviprasṛtonmitam | evaṃ prakalpito bastirdvādaśaprasṛto bhavet ||39|| jyeṣṭhāyāḥ khalu mātrāyāḥ pramāṇamidamīritam | apahrāse bhiṣakkuryāttadvat prasṛtihāpanam ||40|| yathāvayo nirūhāṇāṃ kalpaneyamudāhṛtā | saindhavādidravāntānāṃ siddhikāmairbhiṣagvaraiḥ ||41||
dvādaśaprasṛtipramāṇasādhanaṃ nirdiśannāha- ata ityādi| sammūrcchite sammilite| vitaret dadyāt| āvāpaḥ paścānnikṣepyaṃ kṣīrakāñjikādi dravyam| dviprasṛtonmitaṃ catuḥpalapramāṇam| saindhavakarṣastu stokatvāccaturviṃśatipaleṣvevāntarbhavatītyatiriktadoṣo na vācyaḥ| apahrāse apahrāsaviṣaye stokakaraṇābhilāṣe prasṛtahāpanaṃ paladvayādityāgaṃ 17 bhiṣak kuryāt||37-41||
ata ūrdhvaṃ pravakṣyante bastayo'tra vibhāgaśaḥ | yathādoṣaṃ prayuktā ye hanyurnānāvidhān gadān ||42||
vibhāgaśaḥ vibhāgenetyarthaḥ| yathādoṣaprayuktā ityatra doṣaśabdo vātādiṣu vyādhiṣu ca pravartate||42||
śampākorubuvarṣābhūvājigandhāniśācchadaiḥ | pañcamūlībalārāsnāguḍūcīsuradārubhiḥ ||43|| kvathitaiḥ pālikairebhirmadanāṣṭakasaṃyutaiḥ | kalkairmāgadhikāmbhodahapuṣāmisisaindhavaiḥ ||44|| vatsāhvayapriyaṅgūgrāyaṣṭyāhvayarasāñjanaiḥ | dadyādāsthāpanaṃ koṣṇaṃ kṣaudrādyairabhisaṃskṛtam ||45|| pṛṣṭhorutrikaśūlāśmaviṇmūtrānilasaṅginām | grahaṇīmārutārśoghnaṃ raktamāṃsabalapradam ||46||
idānīṃ kupitānilamadhikṛtya bastidānamāha, tathā sarvabastidravyanikṣepakramaṃ ca| śampākaḥ kiramālakaḥ| niśācchadaḥ śaṭī| pañcamūlī atra hrasvā| ambhodaḥ mustā| tatra śampākādīni suradāruparyantāni caturdaśapalapramitāni, madanāṣṭakasaṃyutāni caturbhirmadanaphalaiḥ palaṃ bhavati, evaṃ ṣoḍaśapalāni dravyāṇi jarjarīkṛtyāṣṭaguṇamaṣṭāviṃśatyadhikaśatapalapramāṇaṃ jalaṃ dattvā kvāthayed yāvaddvātriṃśat palāni bhavanti, tato vastrapūtaṃ kṛtvā'ṣṭapalaṃ 18 kvāthaṃ gṛhṇīyāt; caturvāraprayojano'yaṃ 19 kvāthaḥ, dvitīyaṃ vā tṛtīyaṃ vetyādinoktatvāt| tataśca gambhīraṃ tāmrabhājanamānīya, ṭaṅkatrayaparimitaṃ saindhavaṃ nikṣipya 20, kṣaudramityuktatvāt palatrayaparimitaṃ madhu ca karatalena mathnīyāt, tataḥ saindhavamadhunī ekīkṛtya, kṣaudrādyairabhisaṃskṛtamityatrādyaśabdena snehakṣīrakāñjikamūtramāṃsarasādīnāṃ saṅgṛhītatvāta ṣaṭpalapramāṇaṃ pakvaṃ tailaṃ prakṣipya mathnīyāt; tadanu caikībhūta snehe māgadhikādirasāñjanaparyantanavadravyacūrṇaṃ saindhavaṭaṅkatrayeṇa palatrayapramitaṃ nikṣipya mathnīyāt; saindhavaṭaṅkatrayapramāṇasyādāveva ca nikṣiptatvāt kalkaḥ palatrayaparimito nikṣipto bhavati; tataśca dvātriṃśatpalaparimitakvāthamadhyādaṣṭau palānyuddhṛtya tatra nikṣipet; tadanu ca māṃsarasasya sārdhapalaṃ, kṣīrasyāpi sārdhaṃ palaṃ, kāñjikasyārdhaṃ palaṃ, tathā gomūtrasyāpi tatra nikṣipyate| evaṃ caturviṃśatipalāni bhavanti| evaṃ dvitīyaṃ tṛtīyaṃ caturthaṃ vā puṭakaṃ dadyāt| ayaṃ bastirvātaroge ca prayojyaḥ||43-46||
guḍūcītriphalārāsnādaśamūlabalāpalaiḥ | kvathitaiḥ ślakṣṇapiṣṭaistu priyaṅgughanasaindhavaiḥ 21||47|| śatapuṣpāvacākṛṣṇāyavānīkuṣṭhabilvajaiḥ | saguḍairakṣamātraistu madanārdhapalānvitaiḥ ||48|| kṣaudratailaghṛtakṣīraśuktakāñjikamastubhiḥ | samāloḍya ca mūtreṇa dadyādāsthāpanaṃ param ||49|| tejovarṇabalotsāhavīryāgniprāṇavardhanam | sarvamārutarogaghnaṃ vayaḥsthāpanamuttamam ||50||
guḍūcītyādi| palaṃ māṃsam| śeṣaṃ prasiddham| guḍūcyādīni balāntāni ṣoḍaśadravyāṇi pratyekaṃ palamitāni, tathā māṃsasyāpi ṣoḍaśapalāni, evaṃ saptadaśadravyāṇi dvātriṃśatpalaparimitāni, māṃsasya 22 bahulatvāccaturguṇaṃ ṣaṭtriṃśadadhikaśatapalapramāṇaṃ jalaṃ dattvā kvāthayet, tataścaturthāṃśāvaśiṣṭāni dvātriṃśatpalāni grāhyāṇi, ata ekapuṭakasyārthe palāṣṭakaṃ grāhyam| priyaṅgvādidravyakalko yathoktapramāṇena| bilvajaṃ bilvaphalam| madhu pūrvavat, tailaghṛte ca pūrvavat, kṣīrasya dvipalaṃ; śuktakāñjikamastugomūtrāṇāṃ pratyekamardhapalamityevaṃ caturviṃśatipalāni bhavanti| dravyanikṣepakramaḥ pūrvavat| tejovarṇetyādi tejastvaggataṃ 23 bhrājakāgnisañjñaṃ pittam| varṇo gaurādiḥ| balaṃ māṃsopacayaḥ| utsāhaḥ caitasiko dharmaḥ| vīryaṃ śaktiḥ| prāṇā agnīṣomādayaḥ| ayamapi vāte vātaroge ca yojyaḥ||47-50||
kuśādipañcamūlābdatriphalotpalavāsakaiḥ | sārivośīramañjiṣṭhārāsnāreṇuparūṣakaiḥ ||51|| pālikaiḥ kvathitaiḥ samyag dravyairebhiśca peṣitaiḥ | śṛṅgāṭakātmaguptebhakesarāgurucandanaiḥ ||52|| vidārīmisimañjiṣṭhāśyāmendrayavasindhujaiḥ | phalapadmakayaṣṭhyāhvaiḥ kṣaudrakṣīraghṛtāplutaiḥ ||53|| dattamāsthāpanaṃ śītamamlahīnaistathā dravaiḥ | dāhāsṛgdarapittāsṛkpittagulmajvarāñjayet ||54||
idānīṃ kupitapittamadhikṛtya bastidānamāha- kuśādītyādi| kuśakāśanaladarbhakāṇḍekṣava iti kuśādipañcamūlam| abdo mustā, utpalaṃ nīlotpalam, reṇuḥ parpaṭakaḥ| ātmaguptā kapikacchūkaḥ śyāmā priyaṅguḥ| phalaṃ madanaphalam| peṣitaiḥ piṣṭaiḥ| kuśādisaptadaśadravyāṇi palapramitāni, aṣṭaguṇaṃ ṣaṭtriṃśadadhikapalaśatapramāṇaṃ jalaṃ dattvā kvāthayet, tataścaturthāṃśāvaśiṣṭāni catustriṃśatpalāni grāhyāṇi, ata ekapuṭakasyārthe kvāthapalāṣṭakaṃ grāhyaṃ, śṛṅgāṭakādiyaṣṭīmadhukāntānāṃ pañcadaśadravyāṇāṃ kalkaṃ palatrayapramāṇaṃ, ‘pitte nātibahu kṣaudraṃ’ ityuktatvānmadhunaścatvāri palāni, kruddhe pitte'ṣṭamo bhāgaḥ snehasya’ ityuktatvād ghṛtasya catvāri palāni, kṣīrasya paladvayaṃ, ‘amlahīnaistathā dravaiḥ’ ityuktatvānmāṃsarasasyaikaṃ palaṃ, ikṣurasasya paladvayaṃ, evaṃ caturviṃśatipalāni bhavanti| dravyāṇāṃ nikṣepakramaḥ pūrvavat| ayaṃ bastiḥ pitte pittaroge ca prayojyaḥ| ‘vidārīmisimañjiṣṭhā’ ityatra misisthāne viṣeti kecit paṭhanti, tatra viṣam ativiṣā; viṣaṃ vā vālakaṃ, toyanāmatvāt||51-54||
rodhracandanamañjiṣṭhārāsnānantābalardhibhiḥ | sārivāvṛṣakāśmaryamedāmadhukapadmakaiḥ ||55|| sthirāditṛṇamūlaiśca kvāthaḥ karṣatrayonmitaiḥ | piṣṭairjīvakakākolīyugardhimadhukotpalaiḥ ||56|| prapauṇḍarīkajīvantīmedāreṇuparūṣakaiḥ | abhīrumisisindhūtthavatsakośīrapadmakaiḥ ||57|| kaseruśarkarāyuktaiḥ sarpirmadhupayaḥplutaiḥ | dravaistīkṣṇāmlavarjyaiśca datto bastiḥ suśītalaḥ ||58|| gulmāsṛgdarahṛtpāṇḍurogān saviṣamajvarān | asṛkpittātisārau ca hanyātpittakṛtān gadān ||59||
rodhretyādi| anantā utpalasārivā| sthirādi laghupañcamūlī, tṛṇamūlaṃ kuśādipañcamūlaṃ, abhīruḥ śatāvarī| rodhrāditṛṇamūlyantānāṃ trayoviṃśatidravyāṇāṃ karṣatrayapramitatvena saptadaśapalāni karṣādhikāni, aṣṭaguṇamaṣṭatriṃśadadhikaśatapalapramāṇaṃ jalaṃ dattvā kvāthayet, ataḥ sārdhacatustriṃśatpalāni grāhyāṇi, ata ekapuṭakārthe kvāthapalāṣṭakaṃ grāhyaṃ, jīvakādiśarkarāntaikonaviṃśatidravyāṇāṃ kalkaḥ palatrayapramāṇaḥ, madhughṛte pūrvavat, ‘dravaistīkṣṇāmlavarjyaiḥ’ ityuktatvāt kṣīramāṃsarasekṣurasāḥ pūrvavat, ityevaṃ caturviṃśatipalāni bhavanti| dravyaniḥkṣepakramaḥ pūrvavat| ayamapi bastiḥ pitte pittaroge ca prayojyaḥ||55-59||
bhadrānimbakulatthārkakośātakyamṛtāmaraiḥ | sārivābṛhatīpāṭhāmūrvāragvadhavatsakaiḥ ||60|| kvāthaḥ, kalkastu kartavyo vacāmadanasarṣapaiḥ 24| saindhavāmarakuṣṭhailāpippalībilvanāgaraiḥ ||61|| kaṭutailamadhukṣāramūtratailāmlasaṃyutaiḥ | kāryamāsthāpanaṃ tūrṇaṃ kāmalāpāṇḍumehinām ||62|| medasvināmanagnīnāṃ kapharogāśanadviṣām | galagaṇḍagaraglāniślīpadodararogiṇām ||63||
idānīṃ kupitakaphamadhikṛtya bastidānamāha- bhadretyādi| bhadrā kaṭphalaṃ, bhadrādivatsakāntānāṃ trayodaśadravyāṇāṃ ṣoḍaśapalāni aṣṭaguṇamaṣṭāviṃśatyadhikaśatapalapramāṇaṃ jalaṃ dattvā kvāthayet, ato dvātriṃśatpalāni grāhyāṇi, ata ekapuṭakasyārthe kvāthapalāṣṭakaṃ, vacādināgarāntānāṃ daśadravyāṇāṃ kalkasya palatrayaṃ, kaṭutailatilatailayostrīṇi palāni kaphe'ṣṭama ityuktatvāt, madhunaḥ punaḥ ṣaṭpalāni, yavakṣārasyaikapalaṃ, mūtrasya sārdhapalaṃ tathā kāñjikasya, evaṃ caturviṃśatipalāni| dravyanikṣepakramaḥ pūrvavat| ayaṃ bastiḥ kaphe kapharoge ca yojyaḥ||60-63||
daśamūlīniśābilvapaṭolatriphalāmaraiḥ | kvathitaiḥ kalkapiṣṭaistu mustasaindhavadārubhiḥ ||64|| pāṭhāmāgadhikendrāhvaistailakṣāramadhuplutaiḥ | kuryādāsthāpanaṃ samyaṅmūtrāmlaphalayojitaiḥ ||65|| kaphapāṇḍugadālasyamūtramārutasaṅginām | āmāṭopāpacīśleṣmagulmakrimivikāriṇām ||66||
daśamūlītyādi| indrāhvaḥ kuṭajaḥ| daśamūlādyamarāntasaptadaśadravyāṇi aṣṭaguṇaṃ ṣaṭtriṃśadadhikaśatapalapramāṇaṃ jalaṃ dattvā kvāthayet, ataścatustriṃśatpalāni grāhyāṇi, ata ekapuṭakasyārthe kvāthapalāṣṭakaṃ grāhyaṃ, mustādīndrāhvāntaṣaḍdravyāṇāṃ kalkaṃ pūrvavat, tathā tailamadhunoḥ 25 pratyekaṃ catvāri palāni, kṣārasyārdhapalaṃ, mūtrasya sārdhapalaṃ, tathā kāñjikasya sārdhapalaṃ, madanaphalasya sārdhapalamityevaṃ caturviṃśatipalāni bhavanti| dravyaniḥkṣepakramaḥ pūrvavat| ayamapi bastiḥ kaphe kapharoge ca prayojyaḥ||64-66||
vṛṣāśmabhedavarṣābhūdhānyagandharvahastakaiḥ | daśamūlabalāmūrvāyavakolaniśācchadaiḥ ||67|| kulatthabilvabhūnimbaiḥ kvathitaiḥ palasammitaiḥ | kalkairmadanayaṣṭyāhvaṣaḍgranthāmarasarṣapaiḥ ||68|| pippalīmūlasindhūtthayavānīmisivatsakaiḥ | kṣaudrekṣukṣīragomūtrasarpistailarasāplutaiḥ ||69|| tūrṇamāsthāpanaṃ kāryaṃ saṃsṛṣṭabahurogiṇām | gṛdhrasīśarkarāṣṭhīlātūnīgulmagadāpaham ||70||
vṛṣāśmabhedetyādi| niśācchadaḥ śaṭī ṣaḍgranthā vacā| vṛṣādibhūnimbāntāni trayoviṃśatidravyāṇi ṣoḍaśapalapramitāni aṣṭāviṃśatyadhikaśatapalamitaṃ jalaṃ dattvā kvāthayet, ato dvātriṃśatpalāni grāhyāṇi, ata ekapuṭakasyārthe kvāthasyāṣṭau palāni, madanādivatsakāntadaśadravyāṇāṃ kalkasya trīṇi palāni, kṣaudrasya trīṇi palāni, ikṣukṣīragomūtrāṇāṃ pratyekaṃ sārdhapalaṃ ghṛtasya dve pale, tailasya dve, māṃsasyārdhapalam| saṃsṛṣṭabahurogiṇāmityanena saṃsargasannipātarogapraśamanatvamuktaṃ syāt| tatra saṃsargo doṣadvayasamudāyaḥ, sannipātastu doṣatrayasamudāyaḥ| tatra saṃsarge dvayorekasya prakarṣaṃ prakalpya tadapekṣayā kṣaudrasnehādyāvāpadravyāṇi pūrvoktanyāyena svabuddhyā parikalpya prayojyāni| yadā tu saṃsargastulyaprakarṣo bhavati tadā kṣaudrādīnāṃ guṇadoṣānnipuṇabuddhyā 26 vicāryotkarṣāpakarṣatayā miśramānena nikṣipya caturviṃśatipalāni pūraṇīyāni| evaṃ doṣatrayasaṃyoge'pi kṣaudrādidravyāṇāmutkarṣāpakarṣaḥ parikalpanīyaḥ||67-70||
rāsnāragvadhavarṣābhūkaṭukośīravāridaiḥ | trāyamāṇāmṛtāraktāpañcamūlībibhītakaiḥ ||71|| sabalaiḥ pālikaiḥ kvāthaḥ kalkastu madanānvitaiḥ | yaṣṭyāhvamisisindhūtthaphalinīndrayavāhvayaiḥ ||72|| rasāñjanarasakṣaudradrākṣāsauvīrasaṃyutaiḥ | yukto bastiḥ sukhoṣṇo'yaṃ māṃsaśukrabalaujasām ||73|| āyuṣo'gneśca saṃskartā hanti cāśu gadānimān | gulmāsṛgdaravīsarpamūtrakṛcchrakṣatakṣayān ||74|| viṣamajvaramarśāṃsi 27 grahaṇīṃ vātakuṇḍalīm | jānujaṅghāśirobastigrahodāvartamārutān ||75|| vātāsṛkśarkarāṣṭhīlākukṣiśūlodarārucīḥ | raktapittakaphonmādapramehādhmānahṛdgrahān ||76||
rāsnāragvadhetyādi| sabalaiḥ balāsahitaiḥ| raso māṃsarasaḥ| rāsnādibalāntaṣoḍaśadravyāṇi palapramitāni aṣṭaguṇaṃ jalaṃ dattvā kvāthayet, tato dvātriṃśatpalāni grāhyāṇi, ata ekapuṭakasyārthe kvāthasya palāṣṭakaṃ, madanādīndrayavāntānāṃ ṣaṇṇāṃ dravyāṇāṃ kalkasya trīṇi palāni, snehasya nirūhaṇāṅgatvādanukto'pyatra ṣaṭpalapramāṇo nikṣepaṇīyaḥ| tathāca hārītaḥ- “sneho guḍo māṃsarasaḥ payāṃsi sāmlāni mūtraṃ madhu saindhavaṃ ca| ete nirūhe viduṣā prayojyāḥ kvāthaśca kalko madanāt phalaṃ ca 28 ”- iti| madhunastrīṇi palāni, rasāñjanamāṃsarasakṣīrasauvīrāṇāṃ pratyekamekapalamityevaṃ caturviṃśatipalāni bhavanti| eṣa bastiḥ svasthāturaviṣayaḥ sarvarogaharaśca||71- 76||
vātaghnauṣadhaniṣkvāthāḥ saindhavatrivṛtāyutāḥ | sāmlāḥ sukhoṣṇā yojyāḥ syurbastayaḥ kupite'nile ||77||
tatra bastidānamāturaviṣayamāśritya kathitameva svasthaṃ prati punaḥ saṅkṣepato vātādiviṣayān bastīnnirdiśannāha- vātaghnauṣadhaniṣkvāthā ityādi| etacca bastaya ityasya viśeṣaṇamata eva bahuvacanam| tatra vātaghnauṣadhānāṃ bhadradārvādīnāṃ ṣoḍaśapalapramitānāmaṣṭaguṇajale kvathitānāṃ caturbhāgāvaśeṣeṇa kvāthasya dvātriṃśatpalāni, ata ekapuṭakasyārthe kvāthapalāṣṭakaṃ, saindhavasya ṭaṅkatrayaṃ, vātavyādhāvuktasya traivṛtasya snehasya ṣaṭpalāni, kṣīrāṇyamlāni mūtrāṇītyādivargamadhye yāni vātaharadravyāṇi teṣāṃ guḍasahitasya kalkasya palatrayaṃ, nirūhāṅgatvānmadhunaḥ palatrayam, anuktānyapyāvāpadravyāṇi vātaharāṇi prayojyānyato māṃsarasasyaikaṃ palaṃ, tathā kṣīrasya kāñjikasya saṭaṅkādhikaṃ palamevaṃ caturviṃśatipalāni bhavanti| bastaya iti tripuṭacatuḥpuṭāpekṣaṃ bahuvacanam| evaṃ vakṣyamāṇayogeṣvapi vācyam||77||
nyagrodhādigaṇakvāthāḥ kākolyādisamāyutāḥ | vidheyā bastayaḥ pitte sasarpiṣkāḥ saśarkarāḥ ||78||
nyagrodhādigaṇakvāthā ityādi| nyagrodhādīnāṃ ṣoḍaśapalapramitānāṃ kvāthaḥ pūrvavat, ata ekapuṭakasyārthe kvāthapalāṣṭakaṃ, kākolyādeḥ kalkīkṛtasya paladvayaṃ, ghṛtasya catvāri palāni, śarkarāyāḥ palam, etena kākolyādipaladvayena śarkarāyāḥ palasahitena kalkapalatrayaṃ, nirūhāṅgatvādanuktasyāpi saindhavasyākṣaṃ, tathā madhuno'pi catvāri palāni, ‘kṣīrāṇyamlāni mūtrāṇi’ ityādivargamadhye yāni pittaharadravyāṇi tānyapi prakṣepaṇīyāni, tenekṣurasasya palaṃ, kṣīrasya pādonaṃ palacatuṣṭayamityevaṃ caturviṃśatipalāni bhavanti||78||
āragvadhādiniṣkvāthāḥ pippalyādisamāyutāḥ | sakṣaudramūtrā deyāḥ syurbastayaḥ kupite kaphe ||79||
āragvadhetyādi| āragvadhādīnāṃ ṣoḍaśapalapramitānāṃ kvāthaḥ pūrvavat, ata ekapuṭakasyārthe kvāthapalāṣṭakaṃ, pippalyādikalkasya palatrayaṃ, madhunaḥ ṣaṭpalāni, anuktasyāpi saindhavasya ṭaṅkatrayaṃ, tathā kaṭutailasya trīṇi palāni, mūtrasya saptaṭaṅkādhikāni trīṇi palāni, ityevaṃ caturviṃśatipalāni bhavanti||79||
śarkarekṣurasakṣīraghṛtayuktāḥ suśītalāḥ | kṣīravṛkṣakaṣāyāḍhyā bastayaḥ śoṇite hitāḥ ||80||
śarkarekṣurasakṣīretyādi| kṣīravṛkṣakaṣāyeṇāḍhyāḥ sphītāḥ pradhānā ityarthaḥ| kṣīravṛkṣāṇāṃ nyagrodhādīnāṃ ṣoḍaśapalapramitānāṃ kvāthaḥ pūrvavat, anuktamapi saindhavaṃ pūrvavat, kṣīrādivargamadhye kathitaśoṇitaharadravyāṇāṃ kalkasya paladvayam, anuktasyāpi madhunaścatvāri palāni tathā ca ghṛtasya, śarkarāyāḥ palaṃ tathekṣurasasya, kṣīrasya ṭaṅkasaptādhikaṃ palatritayamānamityevaṃ caturviṃśatipalāni bhavanti| tadeva pittaṃ tadeva raktamiti manasi paryālocya pittamānenāyamapi bastiḥ kalpitaḥ||80||
śodhanadravyaniṣkvāthāstatkalkasnehasaindhavaiḥ | yuktāḥ khajena mathitabastayaḥ śodhanāḥ smṛtāḥ ||81||
śodhanadravyetyādi| śodhanadravyāṇāṃ vamanavirecanapaṭhitānāṃ kvāthaḥ pūrvavat, saindhavaṃ ca, teṣāmeva śodhanadravyāṇāṃ kalkasya paladvayaṃ, snehasya ṣaṭpalāni, anuktasyāpi madhunaścatvāri palāni, kṣīrasyaikaṃ palaṃ, mūtrasya sārdhapalaṃ, tathā kāñjikasyāpi, ityevaṃ caturviṃśatipalāni bhavanti| ‘bastayaḥ śodhanāḥ smṛtā’ iti sāmānyavākyatvāt sāmānyabastiparibhāṣāmānenāyaṃ bastiḥ parikalpitaḥ, tathā vakṣyamāṇā api kalpanīyāḥ, vātādiviśeṣaṃ ca vīkṣya viśeṣamānena ca prayojyāḥ||81||
triphalākvāthagomūtrakṣaudrakṣārasamāyutāḥ | ūṣakādipratīvāpā bastayo lekhanāḥ smṛtāḥ ||82||
triphalākvāthetyādi| triphalākvāthaḥ pūrvavat, gomūtrasya ca palatrayaṃ, nirūhaṇāṅgatvādanuktasyāpi saindhavasyākṣaṃ, kṣaudrasya catvāri palāni, yavakṣārasya karṣatrayaṃ, tathā nirūhaṇāṅgatvāt snehaḥ prāptastato lekhanīyasya kaṭutailasya ṣaṭpalāni, ūṣakādidravyāṇāṃ paladvayamityevaṃ caturviṃśatiḥ||82||
bṛṃhaṇadravyaniṣkvāthāḥ kalkairmadhurakairyutāḥ | sarpirmāṃsarasopetā bastayo bṛṃhaṇāḥ smṛtāḥ ||83||
bṛṃhaṇetyādi| bṛṃhaṇadravyāṇāṃ vidārīgandhādīnāṃ kvāthaḥ pūrvavat, kalkairityādinā kākolyādīnāṃ kalkapaladvayaṃ, madhunaḥ pūrvavat, ghṛtasya ṣaṭpalāni, saindhavaṃ pūrvavat, māṃsarasasya saptaṭaṅkādhikaṃ palatrayamityevaṃ caturviṃśatipalāni||83||
caṭakāṇḍoccaṭākvāthāḥ sakṣīraghṛtaśarkarāḥ | ātmaguptāphalāvāpāḥ smṛtā vājīkarā nṛṇām ||84||
caṭaketyādi| caṭakā grāmacaṭakāḥ teṣāmaṇḍāni, uccaṭā ghurghurākhyaḥ śaṇaghaṇṭakāraphalo'lpo viṭapaḥ sarayūpakaṇṭhe himavati vārendyrāṃ ca prāyaśa upalabhyate, caṭakāṇḍoccaṭānāṃ ṣoḍaśapalapramitānāṃ kvāthaḥ pūrvavat, ata ekapuṭakasyārthe palāṣṭakaṃ, kṣīrasya palacatuṣṭayaṃ, madhughṛte pūrvavat, śarkarāyā ekaṃ palaṃ tathā kapikacchūphalānāṃ, madhye saindhavaṃ cālpataraṃ prayojyaṃ naiva vā ‘śukrārtheṣu na tailaguḍasaindhavam’ iti vacanāt; ityevaṃ caturviṃśatiḥ| gayī tu caṭakāṇḍadravoccaṭākvāthau yeṣu iti vyākhyāti| tena uccaṭāyāṃ eva kvāthaṃ manyate| caṭakāṇḍadravaṃ tu svarūpeṇaiva gṛhṇāti||84||
badaryairāvatīśeluśālmalīdhanvanāṅkurāḥ | kṣīrasiddhāḥ kṣaudrayutāḥ sāsrāḥ picchilasañjñitāḥ ||85|| vārāhamāhiṣaurabhrabaiḍālaiṇeyakaukkuṭam | sadyaskamasṛgājaṃ 29 vā deyaṃ picchilabastiṣu ||86||
badaryairāvatītyādi| airāvatī nāgabalā, śeluḥ śleṣmātakaḥ, dhanvano dhanurvṛkṣaḥ yasya ‘dhāmana’ iti loke prasiddhiḥ, aṅkurā agrapallavāḥ| sāsrāḥ sarudhirāḥ| badaryādyaṅkurān samudāyena palatrayapramitān caturviṃśatipalapramitaṃ dugdhaṃ dattvā, caturguṇaṃ jalaṃ nikṣipya kvāthayet, tataḥ kṣīraśeṣaṃ caturviṃśatipalāni grāhyāṇi; tatra sāmānyaparibhāṣoktatvānmadhunaścatvāri palānyāvāpya, dravatvādrudhirasya catvāri palānīti; evaṃ picchābasterdvātriṃśatpalāni bhavanti| tathā coktam- “picchābasterbhavet prasthaḥ pādonaḥ kīrtito'paraḥ| caturviṃśatimuṣṭiśca nirūhaḥ samudāhṛtaḥ”- iti| evamapareṣvapi puṭakeṣu picchābastimānaṃ kalpanīyam| sāsrā iti yaduktaṃ tat kasyāsramityāha- vārāhetyādi| urabhro meṣaḥ, eṇasyedam aiṇeyam, eṇaḥ kṛṣṇasāra iti jejjaṭācāryaḥ, brahmadevastu eṇyā idamaiṇeyaṃ, na punareṇasyedaṃ aiṇam| sadyojātaṃ sadyaskaṃ tatkālīnaṃ jīvavatāmeva grāhyaṃ, jīvānusandhānārtham||85-86||
priyaṅgvādigaṇakvāthā ambaṣṭhādyena saṃyutāḥ | sakṣaudrāḥ saghṛtāścaiva grāhiṇo bastayaḥ smṛtāḥ ||87||
priyaṅgvādigaṇakvāthā ityādi| priyaṅgvādigaṇasya ṣoḍaśapalapramitāni dravyāṇi aṣṭaguṇaṃ jalaṃ dattvā kvāthayet, ato dvātriṃśatpalāni grāhyāṇi, ata ekapuṭakasyārthe kvāthasyāṣṭau palāni, ambaṣṭhādyemeti ambaṣṭhādyo'tra kalkarūpaḥ prayojyaḥ, tathā ca vṛddhavāgbhaṭaḥ,- “grāhī priyaṅgvambaṣṭhādikvāthakalkaiḥ krameṇa”- iti| ato'mbaṣṭhādisaṅgrāhakadravyāṇāṃ kalkasya trīṇi palāni, madhunaścatvāri, saṅgrāhakadravyasiddhaghṛtasya ṣaṭpalāni, anukto yadyapīhāvāpastathā'pi saṅgrāhakatvāttakrasya trīṇi palānyevaṃ caturviṃśatiḥ||87||
eteṣveva ca yogeṣu snehāḥ siddhāḥ pṛthak pṛthak | samasteṣvathavā samyagvidheyāḥ snehabastayaḥ ||88||
nanu ya ete nirūhayogāsteṣu snehāḥ kenauṣadhena siddhā vidheyā ityāha- eteṣveva yogeṣvityādi| eteṣu pūrvokteṣu gaṇeṣu| snehāḥ sarpirādayaḥ, athavā rogāpekṣayā||88||
vandhyānāṃ śatapākena śodhitānāṃ yathākramam | balātailena deyāḥ syurbastayastraivṛtena ca ||89||
yathākramaśodhitānāṃ yaiḥ snehaiḥ snehabastayo deyāstānāha- vandhyānāṃ śatapākenetyādi| yathākramaṃ snehasvedavamanavirecanāsthāpanaśirovirecanaiḥ śodhitānāṃ vandhyānāṃ nārīṇāṃ balātailena śatapākena traivṛtena vā bastayo deyāḥ syuḥ bhaveyuḥ| tadeṣu śatapākamutpāditaṃ vātavyādhau, balātailaṃ mūḍhagarbhacikitsite, traivṛtaṃ mahāvātavyādhau| tatra tribhiḥ snehairghṛtatailavasākhyaiḥ vṛtaṃ nirmitaṃ trivṛtaṃ, trivṛtameva traivṛtaṃ, svārthiko'ṇ| tacca varaṇaṃ ghṛtādīnāmanyonyasyetyarthādgamyate| jejjaṭādayastu 30 tribhistailavasāmajjābhirvṛtaṃ trivṛtaṃ mahāsnehākhyamiti pratipādayanti||89||
narasyottamasattvasya tīkṣṇaṃ bastiṃ nidhāpayet | madhyamaṃ madhyasattvasya viparītasya vai mṛdum ||90||
sattvabhedena bastitraividhyaṃ pratipādayannāha- narasyetyādi| viparītasya hīnasattvasyetyarthaḥ||90||
evaṃ kālaṃ balaṃ doṣaṃ vikāraṃ ca vikāravit | bastidravyabalaṃ caiva vīkṣya bastīn prayojayet ||91||
evaṃ kālamityādi| kāle śīteṣu tīkṣṇaḥ, uṣṇeṣu mṛduḥ, vasantaśaradoḥ sādhāraṇaḥ, śītoṣṇayormadhyaḥ; evaṃ bale śaktyupacayalakṣāṇe śreṣṭhe tīkṣṇaḥ, madhye madhyaḥ, kaniṣṭhe mṛduḥ; kaphavāte doṣe tīkṣṇaḥ, pittarakte mṛduḥ, kaphapitte madhyaḥ; evaṃ vikāre'pi; cakārasyānuktasamuccayārthatvāt krūramadhyamṛdukoṣṭheṣvapi boddhavyam||91||
dadyādutkleśanaṃ pūrvaṃ madhye doṣaharaṃ punaḥ | paścāt saṃśamanīyaṃ ca dadyādbastiṃ vicakṣaṇaḥ ||92||
idānīmutkleśanādinā bastiṃ tridhā bhindan teṣāṃ bhedānāṃ kālaviśeṣe pradānamāha- dadyādityādi| tatrānutkliṣṭadoṣasya ādāvutkleśanaṃ, madhye doṣaharaṃ, tataḥ paścāddoṣaśeṣasya saṃśamanāya saṃśamanamiti| utkliṣṭadoṣasya doṣaharaṇasaṃśamane eva kartavye| doṣaharasya basteḥ prathamapuṭakadānena samyagdoṣānirharaṇe dvitīyaṃ tṛtīyaṃ vā puṭakaṃ dadyāt, evamutkleśanasaṃśamanayorapi vedyam| utkliṣṭādijñānaṃ tu doṣāṇāṃ prakopādilakṣaṇena 31||92||
eraṇḍabījaṃ madhukaṃ pippalī saindhavaṃ vacā | hapuṣāphalakalkaśca bastirutkleśanaḥ smṛtaḥ ||93|| śatāhvā madhukaṃ bījaṃ kauṭajaṃ phalameva ca | sakāñjikaḥ sagomūtro bastirdoṣaharaḥ smṛtaḥ ||94|| priyaṅgurmadhukaṃ mustā tathaiva ca rasāñjanam | sakṣīraḥ śasyate bastirdoṣāṇāṃ śamanaḥ paraḥ ||95||
anye tu vṛddhasuśrutādhyāyina utkleśanādyarthamauṣadhānyatra paṭhanti- eraṇḍabījamityādi| etāni eraṇḍabījetyādiślokatrayeṇa paṭhitānyauṣadhāni utkleśanādyarthaṃ kalkāvāparūpatayā, vātādibastyuktakalkāvāpeṣu kuśāgrabuddhinā doṣaṃ mānaṃ ca vimṛśya anucitaparityāgocitasvīkāreṇa samavetāni kāryāṇi yathā mātrādhiko mithyāmātrāyuktaśca bastirna bhavatīti jejjaṭācāryaḥ| gayī tu dadyādityādikaṃ yāpanabastiviṣayaṃ manyate| teṣāṃ tu dvividhaṃ prayojanaṃ- svasthasya vājīkaratvaṃ rasāyanahetutvaṃ cetyekam, aparaṃ ca dhātugatadoṣaharaṇaṃ; tatra dhātugatadoṣāṇāmutkleśanābhāvāt tadutkleśanādyarthammidamuktamityarthaḥ| ete cotkleśanādyarthameraṇḍabījetyādiślokatrayeṇa kalkāvāpā yathākramamuktāḥ| anye tu hīnasattvabalakāladravyavikāreṣu koṣṭhaviśeṣe ca mṛdavo bastayo deyāḥ, taiścāpyutkleśane doṣāṇāṃ haraṇaṃ, śeṣasya tu doṣasya saṃśamanamityāhuḥ||93-95||
nṛpāṇāṃ tatsamānānāṃ tathā sumahatāmapi | nārīṇāṃ sukumārāṇāṃ śiśusthavirayorapi ||96|| doṣanirharaṇārthāya balavarṇodayāya ca | samāsenopadekṣyāmi vidhānaṃ mādhutailikam ||97|| yānastrībhojyapāneṣu niyamaścātra nocyate | phalaṃ ca vipulaṃ dṛṣṭaṃ vyāpadāṃ cāpyasambhavaḥ ||98|| yojyastvataḥ sukhenaiva nirūhakramamicchatā | yadecchati tadaivaiṣa prayoktavyo vipaścitā ||99||
atha 32 ke te mṛdavo bastaya iti pṛṣṭo viṣayanirdeśapūrvaṃ tāneva nirdiśannāha- nṛpāṇāmityādi| tatsamānāṃ rājatulyapuruṣāṇāṃ vāṇijyavyavahāriṇāṃ vārdhuṣikāṇām| śiśusthavirayoḥ bālavṛddhayoḥ| doṣanirharaṇārthāya svasthe'pi kālaikakṛtadoṣanirharaṇārthāya, balavarṇodayāya ca apetasakaladoṣasyetyarthaḥ| niyamo niṣedhaḥ| atra mādhutailikavidhāne| yadecchatīti yadā yasmin kāle ātura icchati tadā tasmin kāle vipaścitā vaidyena eṣa bastiḥ prayoktavyaḥ, etena sārvakālikatvamuktaṃ bhavati||96-99||
madhutaile same syātāṃ kvāthaścairaṇḍamūlajaḥ | palārdhaṃ śatapuṣpāyāstato'rdhaṃ saindhavasya ca ||100|| phalenaikena saṃyuktaḥ khajena ca viloḍitaḥ | deyaḥ sukhoṣṇo bhiṣajā mādhutailikasañjñitaḥ ||101||
madhutaile same syātāmityādi| pādahīnāḥ sarve eva mādhutailikāḥ, tataśca tathā kalpanīyā yathā nava prasṛtā bhavanti; madhutailayoḥ prasṛtāścatvāro dvikarṣādhikāḥ, eraṇḍamūlakaṣāyasya tāvanta eva, śatapuṣpā'rdhapalaṃ, saindhavasya karṣaṃ, madanaphalaṃ caikamityevaṃ navaprasṛtā bhavanti| anayā kalpanayā sarva eva mādhutailikāḥ kalpanīyā iti jejjaṭācāryaḥ| gayī tu ‘palenaikena saṃyuktaḥ’ iti paṭhitvā mṛdunā'nuktenā māṃsarasakāñjikādinā pūraṇaṃ karoti| evamapareṣu caturṣu nava prasṛtāḥ pūraṇīyā ityāha||100-101||
vacāmadhukatailaṃ ca kvāthaḥ sarasasaindhavaḥ | pippalīphalasaṃyukto bastiryuktarathaḥ smṛtaḥ ||102||
vacāmadhuketyādi| vacāsaindhavapippalīmadanaphalānāṃ pratyekaṃ kārṣikā bhāgāḥ, madhutailayoścatvāraḥ prasṛtāḥ karṣadvayādhikāḥ, eraṇḍamūlakvāthastāvanmātra eva; iti yuktarathābhidhāno mādhutailikaḥ||102||
suradāru varā rāsnā śatapuṣpā vacā madhu | hiṅgusaindhavasaṃyukto bastirdoṣaharaḥ smṛtaḥ ||103||
suradārvityādi| suradāruvarārāsnāśatapuṣpāvacāhiṅgusaindhavānāṃ tulyamānenaikaṃ palaṃ, madhutailayoḥ karṣadvayādhikānyaṣṭau palāni, eraṇḍamūlakvāthastāvanmātra eva| evaṃ doṣaharābhidhāno mādhutailikaḥ; kecidatra hiṅgusthāne biḍaṃ paṭhanti||103||
pañcamūlīkaṣāyaṃ ca tailaṃ māgadhikā madhu | bastireṣa vidhātavyaḥ saśatāhvaḥ sasaindhavaḥ ||104||
pañcamūlīkaṣāyamityādi| pañcamūlīkaṣāyasya karṣadvayādhikāni aṣṭau palāni, madhutaile api tāvanmātre eva, māgadhikāśatāhvāsaindhavānāmekaṃ palam| ayaṃ ca pāñcamūliko mādhutailikaḥ||104||
yavakolakulatthānāṃ kvātho māgadhikā madhu | sasaindhavaḥ sayaṣṭyāhvaḥ siddhabastiriti smṛtaḥ ||105||
yavakolakulatthānāṃ pūrvavat kvāthaḥ, madhutaile'pi pūrvavat, māgadhikāsaindhavayaṣṭyāhvānāmekaṃ palam| siddhabastyabhidhāno'yaṃ mādhutailikaḥ| pañcāpyete mādhutailikā uktāḥ||105||
mustāpāṭhāmṛtātiktābalārāsnāpunarnavāḥ | mañjiṣṭhāragvadhośīratrāyamāṇākhyagokṣurān ||106|| pālikān pañcamūlālpasahitānmadanāṣṭakam | jalāḍhake pacet kvāthaṃ pādaśeṣaṃ punaḥ pacet ||107|| kṣīrārdhāḍhakasaṃyuktamākṣīrāt 33 suparisrutam | pādena jāṅgalarasastathā madhughṛtaṃ samam ||108|| śatāhvāphalinīyaṣṭīvatsakaiḥ sarasāñjanaiḥ | kārṣikaiḥ saindhavonmiśraiḥ kalkairbastiḥ prayojitaḥ ||109|| vātāsṛṅmehaśophārśogulmamūtravibandhanut | visarpajvaraviḍbhaṅgaraktapittavināśanaḥ ||110|| balyaḥ sañjīvano vṛṣyaścakṣuṣyaḥ śūlanāśanaḥ | yāpanānāmayaṃ rājā bastirmustādiko mataḥ ||111||
mādhutailikasyāgrato gayadāsācāryamate mustādisthāpanabastirnāsti, jejjaṭācāryastu mustādisthāpanabastiṃ paṭhati vyākhyānayati ca, tadvyākhyānābhiprāyeṇa mayā'pyasau vyākhyāyate- mustāpāṭhetyādi| mustādīni pañcamūlālpasahitānyaṣṭādaśapalāni, tato madanasyāṣṭābhiḥ phalairdvipalamityevaṃ viṃśatipalapramitāni jalāḍhake'ṣṭāviṃśatyadhikaśatapalapramite pacet, tato dvātriṃśatpalapramitaḥ kvātho'vaśiṣṭo bhavati, tatastaṃ kvāthaṃ pādaśeṣaṃ kṣīrārdhāḍhakasaṃyuktaṃ dugdhasya catuḥṣaṣṭipalopetaṃ punaḥ pacettāvadyāvat kṣīrāvaśeṣaṃ prasthadvayaṃ catuḥṣaṣṭipalāni bhavati, pādena prasthasyāṣṭau palāni māṃsarasasya, evaṃ dvāsaptatipalāni bhavanti| ato madhyādekasya puṭasyārthe caturviṃśatipalāni grāhyāṇi; tatra madhunaḥ prasṛtaḥ sārdhaḥ, ghṛtasya tāvadityevaṃ ṣaṭpalāni kṣipyante, śatāhvādīnāṃ ṣaḍdravyāṇāṃ karṣapramitānāṃ kalkasya sārdhaṃ palaṃ, nirūhāṅgatvānmadanaphalasyārdhapalamevaṃ kalkasya prasṛto bhavatītyekasmin puṭake dvātriṃśatpalapramitaprastho bhavati; evamaparamapi puṭakadvayaṃ karaṇīyaṃ, evaṃ puṭakatrayasyārthe ṣaṇṇavatipalāni bhavanti| idaṃ mustādiyāpanabastimānaṃ jejjaṭācāryeṇa tantrāntaroktamadhyamānena kalpitaṃ| tathā ca parāśaraḥ- “nirūhasya pramāṇaṃ tu prasthaṃ pādottaraṃ smṛtam| madhyamaṃ prasthamuddiṣṭaṃ hīnaṃ ca kuḍavāstrayaḥ”- iti| gūḍhapadabhaṅgaṭippaṇakāreṇa punaranyathā vyākhyātam| tathāhi- “mustādidravyāṇāṃ pālikān bhāgān dravatvāddviguṇayā kalpanayā jalasyāḍhake aṣṭāviṃśatyadhike palaśate paktvā pādaśeṣaṃ dvātriṃśatpalapramāṇaṃ kṣīrārdhāḍhakasaṃyuktaṃ punaḥ pacedyāvatkṣīraśeṣaṃ catuḥṣaṣṭipalāni bhavanti| tataśca sapādaprasthe jāṅgalarasasya pañca palāni, madhughṛtaṃ pṛthak sārdhadvipalasammitaṃ, śatāhvādikakalkasya madanaphalāṣṭakena yuktaṃ paladvayaṃ prakṣipyaikadhyaṃ ṣaṭsaptatyā palaiḥ puṭakatrayaṃ deyam||103-111||
avekṣya bheṣajaṃ buddhyā vikāraṃ ca vikāravit | bījenānena śāstrajñaḥ kuryādbastiśatānyapi ||112||
avekṣya bheṣajamityādi| tatra bheṣajaṃ vraṇajvarādiharaṃ, vikāraṃ ca vraṇajvarādikaṃ vātāpittakaphasaṃsargasannipātajaṃ śoṇitajaṃ ca| cakāreṇānuktaṃ kālabalādi samuccīyate| ‘vātaghnauṣadhaniṣkvāthā’ ityādiṣu bastiṣūktena bījenetyarthaḥ||112||
ajīrṇe na prayuñjīta divāsvapnaṃ ca varjayat | āhārācārikaṃ śeṣamanyat 34 kāmaṃ samācaret ||113||
ajīrṇe netyādi| anyaccheṣamāhārācārāśritaṃ karma kāmaṃ yatheṣṭaṃ samācaret||113||
yasmānmadhu ca tailaṃ ca prādhānyena 35 pradīyate | mādhutailika ityevaṃ bhiṣagbhirbastirucyate ||114|| ratheṣvapi ca yukteṣu hastyaśve cāpi kalpite | yasmānna pratiṣiddho'yamato yuktarathaḥ smṛtaḥ ||115|| balopacayavarṇānāṃ yasmād vyādhiśatasya ca | bhavatyetena siddhistu siddhabastirato mataḥ ||116|| sukhināmalpadoṣāṇāṃ nityaṃ snigdhāśca ye narāḥ | mṛdukoṣṭhāśca ye teṣāṃ vidheyā mādhutailikāḥ ||117||
viśeṣasañjñayā mādhutailikānāha- yasmānmadhu ca tailamityādi||114-117||
mṛdutvāt pādahīnatvādakṛtsnavidhisevanāt | ekabastipradānācca siddhabastiṣvayantraṇā ||118||
kasmādete niyantraṇāstadāha- mṛdutvādityādi| mṛduvīryairauṣadhaiḥ kalpito mṛduḥ| pādahīnatvāditi pādena hīnaḥ pādābhyāṃ vā hinaḥ, tataśca pādahīnā nava prasṛtā bhavanti, pādābhyāṃ hīnāḥ ṣaṭprasṛtā bhavanti| akṛtsnavidhisevanāditi vamanādisaṃskāravarjanāt| ekabastipradānācceti ekapuṭakapradānāt; ‘ekāhaṃ praṇidhānācca’ iti kecit paṭhanti, ekāhameva praṇidhānaṃ bastidānamityarthaḥ| paraṃ kālaikakṛte doṣakope kadācit samyaṅnirūḍhalakṣaṇamavekṣya dvitryādibastidānamapīti pāṭhaviśeṣādviśiṣṭo'rthaḥ; ato ‘naikāhapraṇidhānāt’ ityapare paṭhanti; tatra śodhananirūhavadekāhameva praṇidhānaṃ nāstyeva; kiṃ tarhi sādhāraṇatvāt samadhātuṣu vājīkaraṇādāvasakṛddānamapīti||118||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne nirūhakramacikitsitaṃ nāmāṣṭatriṃśo'dhyāyaḥ ||38||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ cikitsāsthāne'ṣṭatriṃśattamo'dhyāyaḥ||38||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘anuktaṃ vidhānaṃ’ iti pā. ↩
- 2 ‘ardhāsyaṃ vivṛtaṃ kṛtvā’ iti pā. ↩
- 3 ‘auṣadhāntamupasaṅgṛhya’ iti pā. ↩
- 4 ‘pīḍanakālādupekṣyāturamupaveśayet’ iti pā. ↩
- 5 ‘utkaṭakaṃ’ iti ‘utkaṭikaṃ’ iti ca pā. ↩
- 6 ‘anucchīrṣakāyāṃ’ iti pā. ↩
- 7 ‘vyaktakṣārāmloṣṇalavaṇaiḥ’ iti pā. ↩
- 8 ‘… ratyalpavego’ iti pā. ↩
- 9 ‘mūrcchāgudabhraṃśakaphātiyogādīni’ iti pā. ↩
- 10 ‘sunirūḍhaṃ tataḥ snātaṃ yathāsvaṃ pratibhojayet’ iti pā. ↩
- 11 ‘... rogāvasthasyākrameṇāpi’ iti pā. ↩
- 12 ‘catvāraḥ snehabhāgastu pañcamaḥ’ iti pā. ↩
- 13 asyāgre ‘kvātho'ṣṭādaśapalāni, evaṃ pittakaphayorapi’ ityadhikaṃ paṭhyate kvacitpustake ↩
- 14 ‘bastistu kalpitaḥ samyak tasyādānaṃ yathārthakṛta’ iti pā.| ‘ādānam upayogaḥ’, iti hārāṇacandraḥ ↩
- 15 ‘mathnīyādanusnehaṃ’ iti pā. ↩
- 16 ‘dvādaśaprasṛtibastiṃ’ iti pā. ↩
- 17 ‘paladvayatyāgaṃ’ iti pā. ↩
- 18 ‘kṛtvā kvāthaṃ gṛhṇīyāt iti pā. ↩
- 19 ‘catuṣpalaprayojanaparo'yaṃ’ iti pā. ↩
- 20 ‘nikṣipyamāṇe'lpaṃ kṣaudramityuktatvāt’ iti pā. ↩
- 21 ‘priyaṅgvañjanasaindhavaiḥ’ iti pā. ↩
- 22 ‘mṛdormāṃsasya’ iti pā. ↩
- 23 ‘tejaḥ tvaksthā dīptiḥ’ iti pā. ↩
- 24 ‘balāmadanasarṣapaiḥ’ iti pā. ↩
- 25 ‘tathā tailamadhunī’ iti pā. ↩
- 26 ‘kṣaudrādīni guṇadoṣatayā nipuṇabudhdyā’ iti pā. ↩
- 27 ‘viṣamajvaraśūlārśograhaṇīvātakuṇḍalān’ iti pā. ↩
- 28 ‘etānyanuktānyapi dāpayeta yuktyā nirūhe madanātphalaṃ ca’ iti pā. ↩
- 29 ‘sadyaskamusṛgaṇḍaṃ vā’ iti pā. ↩
- 30 ‘jejjaṭa rūpāyatau’ iti pā. ↩
- 31 ‘pravṛttyunmukhatvādilakṣaṇena’ iti pā. ↩
- 32 ‘āturaviṣayānnirdiśya svasthaviṣayaṃ nirdiśannāha’ iti pā. ↩
- 33 ‘kṣīraprasthena saṃyuktaṃ kṣīraśeṣaṃ parisrutam’ iti pā. ↩
- 34 ‘śeṣamanyadyuktaṃ’ iti pā. ↩
- 35 ‘prādhānyenātra vartate’ iti pā. ↩