athāta āturopadravacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
athāta ityādi| upadravantītyupadravā rogāḥ, āturasyopadravā āturopadravāḥ; te cātra prāyeṇa pañcakarmanimittā vyāpadaḥ, teṣāṃ cikitsitaṃ kāraṇaguṇapratyanīkaṃ vidhānam| ‘āturopakramacikitsitam’ iti kecit paṭhanti| snehādīnāṃ nirūhāntānāmupakramāṇāmante'gnimāndyamevāvaśyambhāvi, tatsandhukṣaṇārthaṃ peyādisaṃsarjanopadeśāya varjyānāṃ ca krodhādīnāṃ prajñāparādhāt karaṇe tajjavyādhipraśamanāya cāturopadravacikitsitābhidhānam||1-2||
snehapītasya vāntasya viriktasya srutāsṛjaḥ | nirūḍhasya ca kāyāgnirmando bhavati dehinaḥ ||3|| so'nnairatyarthagurubhirupayuktaiḥ praśāmyati | alpo mahadbhirbahubhiśchādito'gnirivendhanaiḥ ||4|| sa cālpairlaghubhiścānnairupayuktairvivardhate | kāṣṭhairaṇubhiralpaiśca sandhukṣita ivānalaḥ ||5||
idānīṃ snehapānapūrvakapaścakarmaṇāṃ sopapattikakarmakaraṇād vyāpadāṃ nivāraṇamupadiśannāha- snehapītasyetyādi| nirūḍhasya ceti cakāreṇānuvāsitamanuktaṃ samuccinoti| nanu snehapānādayo'nalaprabodhodaya hetava ityuktatvāt kathaṃ tairmando'gnirbhavati dehinaḥ? ucyate, tatkāla eva mandaḥ, krameṇa tu tena dīpto bhavatīti na doṣaprasaṅgaḥ| tasya 1 krameṇa yathā prākṛtāvasthāpannatvaṃ bhavati tathā nirdiśannāha- so'nnairityādi||3-5||
hṛtadoṣapramāṇena sadā''hāravidhiḥ smṛtaḥ |6|
tatroktapramāṇakāraṇamuddiśannāha 2 - hṛtadoṣetyādi|6|-
trīṇi cātra pramāṇāni prastho'rdhāḍhakamāḍhakam ||6|| tatrāvaraṃ prasthamātraṃ dve śeṣe madhyamottame |7|
tadeva katividhaṃ kiyatpramāṇamityāha- trīṇi cātretyādi||6||-
prasthe parisrute deyā yavāgūḥ svalpataṇḍulā ||7|| dve caivārdhāḍhake deye tisraścāpyāḍhake gate | vilepīmucitādbhaktāccaturthāṃśakṛtāṃ tataḥ ||8|| dadyāduktena vidhinā klinnasikthāmapicchilām | asnigdhalavaṇaṃ 3 svacchamudgayūṣayutaṃ tataḥ ||9|| aṃśadvayapramāṇena dadyāt susvinnamodanam | tatastu kṛtasañjñena hṛdyenendriyabodhinā ||10|| trīnaṃśān vitaredbhoktumāturāyaudanaṃ mṛdu | tato yathocitaṃ bhaktaṃ bhoktumasmai vicakṣaṇaḥ ||11|| lāvaiṇahariṇādīnāṃ rasairdadyāt susaṃskṛtaiḥ |12|
teṣu ca triṣu doṣanirharaṇapramāṇeṣu trīnevānukramān krameṇāha- prasthe parisrute ityādi| prasthaścātra sārdhatrayodaśapalaḥ| yavāgūśabdena peyā vivakṣitā, svalpataṇḍulā aṣṭāṃśataṇḍulakṛtā; taduktaṃ- “peyāṃ pibeducitabhaktakṛtāṣṭabhāgāṃ trirdviḥ sakṛtpravaramadhyajaghanyaśuddhaḥ”- iti| yavāgūrityatraikavacananirdeśādekavāramiti boddhavyam| dve caivārdhāḍhake ityatra dve peye dvau vārāviti boddhavyam| tisraścāpyāḍhake gate ityatra tisraḥ peyā iti boddhavyam| vilepītyādi| ucitādabhyastāttaṇḍulāccaturthabhāgena kṛtām| uktena vidhineti ekadvitrikrameṇa| klinnasikthām atipakvataṇḍulām| apicchilāṃ maṇḍarahitāṃ 4, yavāgūṃ dadyāt ‘bhiṣak’ ityadhyāhāraḥ| aṃśadvayapramāṇenetyādi| ucitādardhabhāgataṇḍulāt kṛtaṃ bhaktamityarthaḥ| trīnaṃśāniti tribhāgakalpitaṃ samyakpakvaṃ ghṛtamaṇḍena 5 samanvitam| tata ityādi|- tato'nantaraṃ kṛtasañjñena yūṣeṇa saha āturāya rogiṇe odanaṃ bhaktamucitaṃ taṇḍulāṃśatrayakṛtaṃ bhoktuṃ vitared dadyāditi sambandhaḥ| asya ślokasyādau “tribhāgakalitaṃ samyagakṛtenātha sammitam” iti pratipustakeṣu pāṭho dṛśyate sa ca na paṭhanīyaḥ, jejjaṭādinibandhakāraiḥ sarvairapi parihṛtatvāt| tato yathocitamityādi|- yathocitamiti aṃśacatuṣṭayapramāṇaṃ paripūrṇamityarthaḥ| hṛtadoṣapramāṇenetyādi dadyāt susaṃskṛtairityantagranthenaitaduktaṃ bhavati- hīnaśuddhiśuddhasya puruṣasya tāvat prathame'nnakāle ucitabhaktakṛtāṣṭabhāgāṃ peyāṃ dadyāt, tasminneva dine dvitīye'nnakāle prakṛtisthāt jaraṇakālocitādbhaktāt caturthāṃśena kṛtāmatipakvataṇḍulāvayavāṃ maṇḍarahitāṃ vilepīṃ dadyāt; dvitīye'hni tṛtīye'nnakāle'snigdhālavaṇasvacchenākṛtamudgayūṣeṇocitādardhabhāgataṇḍulakṛtaṃ susvinnamodanaṃ dadyāt, tasminneva dine caturthe'nnakāle hṛdyenendriyabodhinā kṛtasañjñena yūṣeṇocitataṇḍulāṃśatrayakṛtamodanaṃ bhoktuṃ dadyāt; tatastṛtīye'hni pañcame'nnakāle lāvaiṇahariṇādīnāṃ susaṃskṛtarasairaṃśacatuṣṭayapramāṇaṃ bhaktaṃ bhoktuṃ dadyāt, tṛtīye'hni ṣaṣṭhe'nnakāle prakṛtibhojanamāgacchet| madhyaśuddhiśuddhasya ca tāvadādau dvayorannakālayoḥ peyāṃ dadyāt, dvitīye'hni dvayorapyannakālayorvilepikāṃ, tṛtīye'hni kāladvaye'pyakṛtayūṣaṃ, caturthe'hni kāladvaye'pi kṛtayūṣaṃ, pañcame'hni kāladvaye'pi māṃsarasamityataḥ ṣaṣṭhe'hni prakṛtibhojanamāgacchet| uttamaśuddhiśuddhasya ca tāvat prathame'hni dvayorapyannakālayoḥ peyāṃ dadyāt, dvitīye'hni prathame'nnakāle peyāṃ, dvitīye vilepikāṃ; tṛtīye'hni dvayorapyannakālayorvilepikāṃ; caturthe'hni dvayorapyannakālayorakṛtayūṣaṃ; pañcame'hni prathame'nnakāle'kṛtayūṣaṃ, dvitīye'nnakāle kṛtayūṣaṃ; ṣaṣṭhe'hni dvayorapyannakālayoḥ kṛtayūṣaṃ; saptame'hni dvayorapyannakālayormāṃsarasaṃ; aṣṭame'hni prathame'nnakāle māṃsarasam, ato'ṣṭamadivasasya dvitīye'nnakāle prakṛtibhojanamāharet| gayī tu hīnaśuddhau prathame'nnakāle ucitataṇḍulāṣṭabhāgakṛtā peyā, dvitīye'nnakāle tūcitataṇḍulacaturthabhāgakṛtā vilepī, tṛtīye'nnakāle tūcitataṇḍulārdhabhāgakṛtena bhaktena saha dakalāvaṇiko yūṣo raso vā yathādoṣaṃ, caturthe'nnakāle tūcitataṇḍulabhāgatrayakṛtena bhaktena saha kṛtasañjño yūṣaḥ pippalīśṛṅgaverasiddhaḥ kṛto raso vā yathādoṣaṃ, tato yathocitaṃ paripūrṇabhaktaṃ susaṃskṛtena rasena yūṣeṇa vā deyamiti tṛtīye dine prakṛtibhojanam| evaṃ madhyamottamaśuddhau peyādīnāṃ dvitrikāladānena yathākramaṃ pañcame saptame ca dine prakṛtibhojanam| uktaṃ ca, tantrāntare- “peyāṃ vilepīmakṛtaṃ kṛtaṃ ca yūṣaṃ rasaṃ trīnubhayaṃ 6 tathaikam| krameṇa seveta naro'nnakālān 7 pradhānamadhyāvaraśuddhiśuddhaḥ” (vā.sū. a.18)- iti||7-11||-
hīnamadhyottameṣveṣu virekeṣu prakīrtitaḥ ||12|| ekadvitriguṇaḥ samyagāhārasya kramastvayam |13|
uktamevānukramaṃ niyamayannāha- hīnetyādi| prasthe parisrute hīno virekaḥ, tasmin peyādikrama ekaikamannakālaṃ deyaḥ; ardhāḍhake parisrute madhyo virekaḥ, tasmin peyādiḥ pratyekaṃ dvau dvāvannakālau deyaḥ; āḍhake parisrute uttamo virekaḥ, tasmin peyādiḥ pratyekaṃ trīṃstrīnannakālān deyaḥ| eṣu pūrvokteṣu hīnādivirekeṣu hṛtadoṣamānāpekṣayā ekadvitriguṇo'yamāhārakramaḥ samyak prakīrtitaḥ; tato mithyāhīnātiyogenāsamyagityarthaḥ| etaduktaṃ bhavati- hīne vireke caturbhirannakālaiḥ sāyamprātikabhojanābhyāṃ dvyahaṃ, madhye taddviguṇena caturahaṃ, uttame tattriguṇena ṣaḍahamiti||12||-
kaphapittādhikānmadyanityān hīnaviśodhitān ||13|| peyā'bhiṣyandayetteṣāṃ tarpaṇādikramo hitaḥ |14|
idānīṃ kvacidviṣaye peyādikramaniṣedhamāha- kaphetyādi| ye kaphapittādhikāstathā madyanityāstān hīnaviśodhitān peyā'bhiṣyandayet abhiṣyaṇṇasrotaskān kuryāt, atasteṣāṃ hīnaśodhitānāṃ tarpaṇādikramo hitaḥ| tatra prathame'nnakāle tarpaṇaṃ lājasaktubhiḥ kāryaṃ tato yūṣabhaktādikamiti| tantrāntare coktaṃ- “srutālpapittaśleṣmāṇaṃ madyapaṃ vātapaittikam| peyāṃ na pāyayet” (vā.sū.a.18)- ityādi| nanu tarpaṇādikramasvīkāre hīnavireke prākpratipāditasya peyādikramasya nairarthakyam? ucyate- kaphapittādhikamadyanityau parityajyānyatra hīnavireke peyādikrama iti||13||-
vedanālābhaniyamaśokavaicittyahetubhiḥ ||14|| narānupoṣitāṃścāpi viriktavadupācaret |15|
idānīmaśuddhe'pi kvacidagnimāndyahetau saṅkṣepārthaṃ saṃśodhanoktasaṃsarjanānukramamatideśena nirdiśannāha- vedanālābhaniyametyādi| vedanāyā lābho vedanālābhaḥ, alābha iṣṭasyeti kecidācakṣate, lābho'niṣṭasyetyanye, niyama upavāsādiḥ, vaicittyam unmādādiḥ, etairhetubhirupoṣitānnarān viriktavadupācaret| tatrāpi laṅghanamānena hīnamadhyottamābhihitena dvyahaṃ caturahaṃ ṣaḍahamevānnasaṃsarjanam||14||-
āḍhakārdhāḍhakaprasthasaṅkhyā hyeṣā virecane ||15|| śleṣmāntatvādvirekasya na tāmicchati tadvidaḥ | eko virekaḥ śleṣmānto na dvitīyo'sti kaścana ||16||
prākpratipāditaprasthārdhāḍhakādisaṅkhyāyā virekaikaviṣayatvaṃ pratipādya kāraṇamukhena nirākurvannāha- āḍhakārdhāḍhaketyādi| agnyadhiṣṭhānasamplavādatyarthamagnimāndyahetau virecana evāḍhakādisaṅkhyā, vamanāsthāpanayostvagnyadhiṣṭhānānabhibhavena tādṛśāgnimāndyābhāvānmānaniyamo nāsti; ata eva tadahareva vamane kulatthamudgayūṣabhojanaṃ, āsthāpane māṃsarasabhojanamanuvāsanaṃ ca| etanmataṃ nirasyannāha- śleṣmāntatvādityādi| ayamabhiprāyaḥ- virecanaṃ niḥśeṣapittanirharaṇāya prayujyate, niḥśeṣapittanirharaṇaṃ ca tadaivānumīyate yadā pittapravartanānantaraṃ tat paradeśastha āmarūpaḥ kaphaḥ pravartate; tasmāt kaphāntikatvāndvirekasya tāṃ prasthādikāṃ saṅkhyāṃ virecanavido necchanti| etena vaigiko'pi nirākṛtaḥ, laiṅgikaḥ punarekāntena viśuddha eva| yato laiṅgike'pi kaphāntikatvamasti| tathāca- ‘vamane prasekauṣadhakaphapittānilāḥ krameṇa gacchati, evameva virecane purīṣapittauṣadhakaphā’ iti| ato vaigikamānikau virekau gauṇatayā pratipāditau kvacidbālavṛddhādyavasthāvaśāt prayuktau kartavyau| mukhyaḥ punarekaḥ kaphāntika evetyāha- eko vireka ityādi| na dvitīyo'stīti tṛtīyasya punaḥ kā kathā, evaṃ vamanamapyekameva| tathāca bhojaḥ,- “tasmānmatimatā nityamātmānaṃ parirakṣatā| pittāntaṃ vamanaṃ sthāpyaṃ kaphāntaṃ ca virecanam”- iti||15-16||
balaṃ yattrividhaṃ proktamatastatra kramastridhā | tatrānukramamekaṃ tu balasthaḥ sakṛdācaret ||17|| dvirācarenmadhyabalastrīn vārān durbalastathā | kecidevaṃ kramaṃ prāhurmandamadhyottamāgniṣu ||18||
evaṃ tarhi tadāśrayānnasaṃsarjanatritvamapi nāstīti prakārāntareṇaivānnasaṃsarjanatritvaṃ tadāśrayaṃ darśayannāha- balaṃ yattrividhamityādi| balamatropacayalakṣaṇameva| yasmāt prāgeka eva vireka upavarṇitaḥ, atastrividha āhārakramo balaṃ yattrividhaṃ proktaṃ tatra jñeyaḥ| tatra trividhe'pi bale sarvatra trividhamapyannasaṃsarjanaṃ prāpnoti; kvacit kañcinnirdiśannāha- tatrānukramamityādi| tatraiva matāntaraṃ darśayannāha- kecidevamityādi||17-18||
saṃsargeṇa vivṛddhe'gnau doṣakopabhayādbhajet | prāk svādutiktau snigdhāmlalavaṇān kaṭukaṃ tataḥ ||19|| svādvamlalavaṇān bhūyaḥ svādutiktāvataḥ param | snigdharūkṣān rasāṃścaiva vyatyāsāt svasthavattataḥ ||20||
ataḥ paraṃ krameṇaiva kṛtasaṃsargasya rasāvacāraṇakramamāha- saṃsargeṇetyādi| annasaṃsarjanakramavivṛddhe'gnau doṣakopabhayāt snigdhān madhurāmlalavaṇān, rūkṣān kaṭutiktakaṣāyān rasān, vyatyāsāt viparyayāt, evamatroktaparipāṭyā bhajet| tatra pravṛddhāgnihetuvātapittasyāvajayārthamagneḥ samīkaraṇārthaṃ ca pūrvaṃ svādutiktakau, tato vātakaphāvajayārthamagneḥ sandhukṣaṇārthaṃ ca vyatyāsāditi prāguktarasapratyanīkān snigdhāmlalavaṇakaṭukān| tataścāmlalavaṇakaṭukajanitapittavātāvajayārthaṃ svādutiktau, tato bhūyaḥ kaṣāyakaṭukau, tato'nyonyapratyanīkarasānāṃ snigdharūkṣayorvyatyāsādupayogena prakṛtigo bhavet| vṛddhavāgbhaṭastvāha- “dadyānmadhurahṛdyāni tato'mlalavaṇau rasau| svādutiktau tato bhūyaḥ kaṣāyakaṭukau tataḥ||anyonyapratyanīkānāṃ rasānāṃ snigdharūkṣayoḥ| vyatyāsādupayogena kramāttaṃ prakṛtiṃ nayet”||19-20||
kevalaṃ snehapīto vā vānto yaścāpi kevalam | sa saptarātraṃ manujo bhuñjīta laghu bhojanam ||21||
pañcakarmāṅgayoreva snehavamanayoryathoktānnasaṃsarjananiyamo nānyatreti darśayannāha- kevalamityādi| doṣarogasaṃśamananimittaṃ pītasnehaḥ kevalaṃ snehapītaḥ, tathā vāntaśca ajīrṇabhuktādinimittaṃ kṛtavamanaḥ| laghubhojanaṃ mātrādravyābhyām| tato'ntaroktenaiva vidhānena svādvādīnaśnīyāt||21||
kṛtaḥ sirāvyadho yasya kṛtaṃ yasya ca śodhanam | sa nā pariharenmāsaṃ yāvadvā balavān bhavet ||22||
snehapītasyetyādyekavākyoktānāṃ pañcānāṃ snehapītādīnāṃ madhye dvayoḥ kṛtasirāvyadhaviriktayoḥ parihārakālaṃ gauravānnirdiśannāha- kṛtaḥ sirāvyadho yasyetyādi| yasya sirāvyadhaḥ kṛtaḥ, yasya ca śodhanaṃ virecanākhyaṃ kṛtaṃ, tasyobhayasyāpi śodhanānantaraṃ saptarātraṃ kṛtasaṃsargasya saptāhādūrdhvaṃ paripūrṇāhāratvena svādvādirasānāṃ kramaviparyayābhyāmupasevayā rasasya śanaiḥ śanairdhātvantarānukramato māsena śukratvācchanairbalāvāptirutpadyate; ata uktaṃ- sa nā pariharenmāsamiti| nā puruṣo vakṣyamāṇaṃ krodhādikaṃ pariharet| tatra kasyacidatyantakṣīṇāgnerjalasantānavadrasaprasaraṇena māsānantaramapi balalābhaḥ, kasyaciddīptāgneḥ śabdasantānavadrasaprasaraṇena māsādarvāgapi balalābhaḥ syādata uktaṃ- yāvadvā balavān bhavediti||22||
tryahaṃ tryahaṃ pariharedekaikaṃ bastimāturaḥ 8| tṛtīye tu parīhāre yathāyogaṃ samācaret ||23||
caturṣu snehapītādiṣu pūrvokto'nnasaṃsargakālaniyamaḥ, bastau tu tādṛśo niyamo nāsti, kathaṃ? doṣavyādhibalāpekṣayā basteḥ punaḥ punaḥ śīlanāt; taduktaṃ- aṣṭādaśāṣṭadaśakānityādi; ata ekaikaṃ bastimuddiśya viśiṣṭaṃ niyamaṃ darśayannāha- tryahaṃ tryahamityādi| ekaikaṃ bastiṃ sevitvā tryahaṃ tryahaṃ vakṣyamāṇaṃ parihāryaṃ pariharet| tṛtīye tu parīhāra ityādi| viśeṣeṇa parīhāre kṛte satyanantaraṃ caturthapañcamadivasādau, yathāyogaṃ yogānatikrameṇa samyaṅnirūḍhānuvāsitayogalakṣaṇānatikrameṇa, samācaredyathāsātmyamupasevetetyarthaḥ| anye tu vyākhyānayanti- ekaikaṃ bastimanuvāsanaṃ dattvā trīṇi trīṇyahāni pariharet, tṛtīye tu bastau gate tṛtīyādanuvāsanādūrdhvaṃ, yathāyogaṃ yathāvasthamagnyādīnavekṣya, catuḥpañcadivasānantarīkṛtya, anuvāsanaṃ yojanīyam||23||
tailapūrṇāmamṛdbhāṇḍasadharmāṇo vraṇāturāḥ | snigdhaśuddhākṣirogārtā jvarātīsāriṇaśca ye ||24||
śuddhasamānadharmiṇo'nyānapi dṛṣṭāntenāha- tailapūrṇāmetyādi| yathā tailapūrṇamapakvamṛdbhājanamayatnaina cālyamānaṃ viśīryate, tadvadayatnenopacaryamāṇā vraṇāturādayo'vasthāntaraṃ prāpyante; tasmādete'pi saṃśuddhavadupakramyā iti tātparyārthaḥ||24||
krudhyataḥ kupitaṃ pittaṃ kuryāttāṃstānupadravān | āyāsyataḥ śocato vā cittaṃ vibhramamṛcchati ||25|| maithunopagamāddhorān vyādhīnāpnoti durmatiḥ | ākṣepakaṃ pakṣaghātamaṅgapragrahameva ca ||26|| guhyapradeśe śvayathuṃ kāsaśvāsau ca dāruṇau | rudhiraṃ śukravaccāpi sarajaskaṃ pravartate ||27|| labhate ca divāsvapnāttāṃstān vyādhīn kaphātmakān | plīhodaraṃ pratiśyāyaṃ pāṇḍutāṃ śvayathuṃ jvaram ||28|| mohaṃ sadanamaṅgānāmavipākaṃ tathā'rucim | tamasā cābhibhūtastu svapnamevābhinandati ||29|| uccaiḥ sambhāṣaṇādvāyuḥ śirasyāpādayedrujam | āndhyaṃ 9 jāḍyamajighratvaṃ bādhiryaṃ mūkatāṃ tathā ||30|| hanumokṣamadhīmanthamarditaṃ ca sudāruṇam | netrastambhaṃ nimeṣaṃ vā tṛṣṇāṃ kāsaṃ prajāgaram ||31|| labhate dantacālaṃ ca tāṃstāṃścānyānupadravān | yānayānena labhate chardimūrcchābhramaklamān ||32|| tathaivāṅgagrahaṃ ghoramindriyāṇāṃ ca vibhramam | cirāsanāttathā sthānācchroṇyāṃ bhavati vedanā ||33|| aticaṅkramaṇādvāyurjaṅghayoḥ kurute rujaḥ | sakthipraśoṣaṃ śophaṃ vā pādaharṣamathāpi vā ||34|| śītasambhogatoyānāṃ sevā mārutavṛddhaye | tato'ṅgamardaviṣṭambhaśūlādhmānapravepakāḥ ||35|| vātātapābhyāṃ vaivarṇyaṃ jvaraṃ cāpi samāpnuyāt | viruddhādhyaśanānmṛtyuṃ vyādhiṃ vā ghoramṛcchati ||36|| asātmyabhojanaṃ hanyādbalavarṇamasaṃśayam | anātmavantaḥ paśuvadbhuñjate ye'pramāṇataḥ | rogānīkasya te mūlamajīrṇaṃ prāpnuvanti hi ||37||
pūrvokteṣu snehapītādiṣu pañcasu parihāryāṇāmaparihāreṇa kiṃ bhavatītyāha- krudhyataḥ kupitamityādi| tāṃstānupadravān dāhapipāsāprabhṛtīn| āyāsyata ityādi| vibhramaṃ vividhaṃ bhramaṃ sammohamadāpasmāronmādādikaṃ mānasaṃ vikāram| maithunopagamādityādi| tāneva ghorān vyādhīn vivṛṇvannāha- ākṣepakamityādi| labhate ca divāsvapnāttānityādi| ajighratvaṃ gandhājñatā| mūkatām avāktvam| adhimantho dṛṣṭirogaḥ| yānayānena labhate ityādi| yānayānenāśvādigamanena rathācca| cirāsanādityādi| asanaṃ sthitibhavanam| sthānam ūrdhvībhavanam| aticaṅkramaṇādityādi caṅkramaṇaṃ paribhramaṇam| ‘śophaṃ vā’ ityatra ‘svāpaṃ vā’ iti pāṭhāntaram| śītasambhogatoyānāmityādi| sambhogaḥ srakcandanādīnāmupabhogaḥ| gayī tu ‘śītasambhogatoyānāṃ’ ityatra ‘śītabhojanatoyānāṃ iti paṭhati| vātātapābhyāmityādi| yathākramaṃ vātād vaivarṇyaṃ, ātapaprakupitāt pittājjvaraḥ| viruddhādhyaśanānmṛtyumityādi| payomatsyādibhojanaṃ viruddhāśanam, adhyaśanamajīrṇe bhojanaṃ, tābhyāṃ maraṇaṃ bhayāvaho rogo vā| asātmyabhojanamityādi| ye anātmavantaḥ puruṣā apramāṇataḥ paśuvadbhuñjate te ajīrṇaṃ prāpnuvanti; ajīrṇaṃ trividham āmavidagdhaviṣṭabdhabhedena vātādibhiḥ, caturthaṃ rasājīrṇaṃ parigṛhyate| kiṃviśiṣṭaṃ? rogānīkasya rogasamūhasya mūlam| krodhādiṣu vyāpatsu āyāsaśokābhyāmekaikā, cirāsanasthānābhyāmapyanye, śītasambhogatoyānāṃ sevayā punarekaikā, vātātapābhyāṃ dve, tathā viruddhādhyaśanābhyāṃ dve, anyāḥ subodhāḥ, ityevaṃ pañcadaśa||25-37||
vyāpadāṃ kāraṇaṃ vīkṣya vyāpatsvetāsu buddhimān | prayatetāturārogye pratyanīkena hetunā ||38||
tāsu sarvāsu saṅkṣepeṇa cikitsitaṃ nirdiśannāha- vyāpadāmityādi| vyāpadām upadravāṇāṃ, kāraṇaṃ viprakṛṣṭaṃ krodhādikaṃ, sannikṛṣṭaṃ pittādikaṃ, vīkṣya upalabhya, pratyanīkena hetunā viprakṛṣṭakāraṇapratyanīkena upadravapratyanīkena vātādipratyanīkena vā| ata eva buddhimadgrahaṇaṃ, buddhimān bhiṣagāturārogyaviṣaye prayatnaṃ kurvīta||38||
viriktavāntairhariṇaiṇalāvakāḥ śaśaśca sevyaḥ samayūratittirīḥ | saṣaṣṭikāścaiva purāṇaśālayastathaiva mudgā laghu yacca kīrtitam ||39||
asātmyabhojanaṃ balavarṇaharaṃ pratipāditaṃ, tat kimatra sātmyaṃ yadapekṣayā'nyadasātmyamiti sātmyamevāha- viriktavāntairityādi| iha nirdiṣṭādanyadanupadiṣṭamāha- laghu yacca kīrtitamiti| viṣkirajāṅgaleṣu śāliṣaṣṭikeṣu mudgādiṣu coktādanyadapi yacca laghu proktaṃ tacca sevyamityarthaḥ| jejjaṭācāryastvanyathā vyākhyānayati, yathā- viriktavāntairityādyārambhaprayojanaṃ viriktakathitavidhiniyamārthaṃ vamanānuktavidhiprāpaṇārthaṃ ca; yato viriktasya pramāṇāpekṣayā yavāgvādikrama ekaśo dviśastriśaśca vihito na vāntasya||39||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne āturopadravacikitsitaṃ nāmaikonacatvāriṃśo'dhyāyaḥ ||39||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ cikitsāsthāne ekonacatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ||39||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘atraivānukramavyatireke doṣamanvaye ca guṇaṃ nirdiśannāha’ iti pā. ↩
- 2 ‘tatrānukramapramāṇakāraṇamuddiśannāha’- iti pā. ↩
- 3 ‘asnigdhalavaṇāṃ svacchamudgayūṣayutāṃ’ iti pā. ↩
- 4 ‘taṇḍularahitāṃ’ iti pā. ↩
- 5 ‘saghṛtamaṇḍena’ iti pā. ↩
- 6 ‘trirdvirathaikaśca’ iti pā. ↩
- 7 ‘viśuddhakāyaḥ’ iti pā. ↩
- 8 ‘ekaikasmin pariharedvastau bastau tryahaṃ tryaham’ iti pā. ↩
- 9 ‘āndhyaṃ bādhiryamaghratvaṃ jaḍatāṃ mūkatāṃ tathā’ iti pā. ↩