athāto dhūmanasyakavalagrahacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
athetyādi| kavalaśabdenātra cikitsitasādṛśyādgaṇḍūṣapratisāraṇe upalakṣyete||1-2||
dhūmaḥ pañcavidho bhavati; tadyathā- prāyogikaḥ, snaihiko, vairecanikaḥ, kāsaghno, vāmanīyaśceti ||3||
teṣvādyasya dhūmasya viṣayabhedapratipādanāya pāñcavidhyāmāha- dhūma ityādi| kāsaghnavāmanīyayoratraivāntarbhāvāttrividha ityanye| tatra prayogaḥ 1 svasthasya satatopayogastatra sādhuḥ prāyogikaḥ; sa ca śleṣmāṇamutkleśayati, utkliṣṭaṃ cāpakarṣati, śamayati vātaṃ, snehanavirecanābhyāṃ tulyatvāt| kāsaharatvāt kāsaghnaḥ; sa punaruraḥkaṇṭharogaharo'pyāvasthika eva| abhiṣyaṇṇaśirasi śiro virecayatīti virecanaḥ, virecana eva vairecanaḥ; vairecanaḥ śleṣmāṇamutkleśyāpakarṣayati, raukṣyāttaikṣṇyādauṣṇyādvaiśadyācca| rūkṣasya snehāya prabhavatīti snaihikaḥ; sa ca vātaṃ śamayati, snehanādupalepanācca| vāmayatīti vāmanīyaḥ, sa punarutkṛṣṭakaphābhipannakaṇṭhorasaḥ||3||
tatrailādinā kuṣṭhatagaravarjyena ślakṣṇapiṣṭena dvādaśāṅgulaṃ śarakāṇḍamaṅgulipariṇāhaṃ kṣaumeṇāṣṭāṅgulaṃ veṣṭayitvā lepayedeṣā vartiḥ prāyogike 2, snehaphalasāramadhūcchiṣṭasarjarasagugguluprabhṛtibhiḥ snehamiśraiḥ snaihike, śirovirecanadravyairvairecane, bṛhatīkaṇṭakārikātrikaṭukāsamardahiṅgviṅgudītvaṅmanaḥśilācchinnaruhākarkaṭaśṛṅgīprabhṛtibhiḥ kāsaharaiśca kāsaghne, snāyucarmakhuraśṛṅgakarkaṭakāsthiśuṣkamatsyavallūrakṛmiprabhṛtibhirvāmanīyaiśca vāmanīye ||4||
tasya pañcavidhasyāpi dahanabāhyāśrayadhūmavartisādhanadravyāṇi nirdiśannāha- tatrailādinetyādi| elādivarge kuṣṭhatagarau varjyau| tathā ca nimiḥ- “dhūmo hi vakrakuṣṭhābhyāṃ vilālayati śaktitaḥ| mastiṣkaṃ taddhi viṣyaṇṇaṃ nāśāya pratipadyate”- iti| tasmāt kuṣṭhatagaravarjitenailādinā lepayet| śarakāṇḍaḥ śareṣikā| aṅgulipariṇāhaṃ kaniṣṭhikāṅgulisamasthaulyaṃ; antayodrvyaṅgulaṃ vihāya vartiḥ| śarakāṇḍasya sukhāpakarṣaṇārthaṃ kṣaumeṇāṣṭāṅgulaveṣṭanam| yadetadaṣṭāṅgulaṃ vartipramāṇamuktaṃ prāyogike tadaṣṭacatvāriṃśadaṅgule netre jñātavyaṃ, sarvadhūmanetrebhyaḥ ṣaḍbhāgapramāṇā vartiḥ kāryeti tantrāntarapratipādanāt| tathā ca videhaḥ- “aṅguṣṭhapariṇāhena madhye sthūlā'ntayostanuḥ| dhūmanetrasya ṣaḍbhāgaṃ vartimānaṃ pracakṣate”- iti (śarakāṇḍasya mānaṃ bodhyam)| snehaphalasāramadhūcchiṣṭetyādi| snehaphalānāṃ tilādiśigrubibhītakādiphalānāṃ, sāraḥ tadantargato majjā| tathā netracaturbhāgena śareṣikā grāhyā, evaṃ snaihikādiṣu caturṣvapi dhūmeṣu yathāsvaṃ netramānāt ṣaṣṭhabhāgena vartipramāṇamuktaṃ bhavati| prabhṛtigrahaṇena drākṣāsallakīkhapurādikam| śirovirecanadravyāṇi viḍaṅgakharamañjarīmadhuśigrusūryavallīpīlupippalīsiddhārthakasurasārjakaprabhṛtīni| kāsaharaiśceti kāsaharāṇi guṇopavarṇane śāstre tatpratiṣedhe ca proktāni| snāyucarmetyādi| vāmanīyadravyāṇi madanaphalādīni saṃśodhanasaṃśamanīyoktāni||4||
tatra bastinetradravyairdhūmanetradravyāṇi vyākhyātāni bhavanti | dhūmanetraṃ tu kaniṣṭhikāpariṇāhamagre kalāyamātrasroto mūle'ṅguṣṭhapariṇāhaṃ dhūmavartipraveśasroto'ṅgulānyaṣṭacatvāriṃśat prāyogike, dvātriṃśat snehane, caturviṃśatirvairecane, ṣoḍaśāṅgulaṃ kāsaghne vāmanīye ca | ete'pi kolāsthimātracchidre bhavataḥ | vraṇanetramaṣṭāṅgulaṃ vraṇadhūpanārthaṃ kalāyaparimaṇḍalaṃ kulatthavāhisrota iti ||5||
atraiva dhūmanetradravyāṇi saṅkṣepārthamatideśenātidiśannāha- tatra bastinetradravyairityādi| bastinetradravyaiḥ suvarṇarūpyatrapusīsatāmrakāṃsyādibhiḥ| ata ūrdhvaṃ netrasya dīrghatvacchidrāṇāṃ pramāṇamāha- dhūmanetramityādi| kaniṣṭhikāpariṇāhamiti kaniṣṭhikāsamasthūlam| agre mukhanāsikāpraṇayanasthāne, mūle vartisaṃvaraṇasthāne, aṅguṣṭhapariṇāham aṅguṣṭhasamasthūlam| dhūmavartipraveśasrota iti yāvatā srotasā dhūmavartipraveśo bhavati tāvanmātrasrotaskam| mūlacchidramānaṃ caturṣvapi pratipādya pṛthagdairdhyamānamāha- aṅgulānyaṣṭacatvāriṃśadityādi| daśāṅgulaṃ vā vāmanīyamiti kecit paṭhanti, tacca gayadāsena videhamatānusāriṇā'samyagiti pratipāditam| ṛjutrikoṣāphalitaparvatrayaviracitatvaṃ netrasya tantrāntarādavagantavyam| vraṇanetramaṣṭāṅgulamityādi| kalāyaparimaṇḍalaṃ guṭikāmukham||5||
atha sukhopaviṣṭaḥ sumanā ṛjvadhodṛṣṭiratandritaḥ snehāktadīptāgrāṃ 3 vartiṃ netrasrotasi praṇidhāya dhūmaṃ pibet ||6|| mukhena taṃ pibet pūrvaṃ nāsikābhyāṃ tataḥ pibet | mukhapītaṃ mukhenaiva vamet pītaṃ ca nāsayā ||7|| mukhena dhūmamādāya nāsikābhyāṃ na nirharet | tena hi pratilomena dṛṣṭistatra nihanyate ||8|| viśeṣatastu prāyogikaṃ ghrāṇenādadīta, snaihikaṃ mukhanāsābhyāṃ, nāsikayā vairecanikaṃ, mukhenaivetarau ||9||
athānantaraṃ dhūmapānavidhānamāha- atha sukhopaviṣṭa ityādi| sukhopaviṣṭa ṛjvadhodṛṣṭiriti kāyaniyamaḥ| sumanā iti krodhādyapagamānmanoniyamaḥ| atandritaḥ analasaḥ| snehāktadīptāgrāmiti pūrvaṃ snehāktāṃ paścāddīptāgrām| mukhenetyādi ubhayamārgapānārho mukhena pūrvaṃ pibet paścānnāsikayeti| tadubhayapītaṃ pañcaprakāramapyuraḥprāptaṃ mukhena vamanīyaṃ na kathamapi nāsikayeti darśayannāha- mukhapītamityādi| mukhena pītaṃ mukhenaiva vamet, nāsikayā'pi pītaṃ mukhenaiva vamet| pratilomena vyāpadamāha- pratilomenetyādi| tathā ca cakṣuṣyeṇaḥ- “nirvamettu mukhenaiva nāsayā na kathañcana| vilomato gato 4 dhūmaḥ kuryāddarśanavibhramam”- iti| viśeṣatastu prāyogikamityādi| śirogatadhamanīnāṃ 5 lakṣaṇaviśeṣamāśritya prāyogikaṃ ghrāṇenādadīta, sāmānyataḥ punaruraḥśirorogasambhavānāmubhayamārgeṇāpi, tantrāntaradarśanāt; tathāca videhaḥ- “prayogapāne pūrvaṃ vā nāsayā dhūmamācaret”- iti| pūrvaṃ vā nāsayā dhūmamācaredityanena kvacinmukhenāpi prāk peya ityavagamyate| ubhayamārgapānahetuścakṣuṣyeṇadarśito yathā- “uraḥkaṇṭhādirogeṣu mukhenaiva pibennaraḥ| śiraḥkarṇākṣināsāsthe nāsāto dhūmamācaret”- iti| snaihikaṃ mukhanāsābhyāmiti kaṇṭhoraḥsamāśrite vāte mukhena, śiraḥsamāśrite vāte nāsayā, ubhayamārgeṇa pānārho mukhena pūrvaṃ pibetpaścānnāsikayeti| vairecanikamiti utkliṣṭakaphābhivyāptakaṇṭhoraso nāsayā, anutkliṣṭakaphaḥ punarvairecanikamapi prāgvaktreṇa; tathā ca vāgbhaṭaḥ- “prāk pibennāsayotkliṣṭe doṣe ghrāṇaśirogate| utkleśanārthaṃ vaktreṇa viparītaṃ tu kaṇṭhage”-| mukhenaiveti itarau kāsaghnavāmanīyau mukhenaiva peyau, kāsasya vāmanīyasya ca rogasyoraḥkaṇṭhagatvāt||6-9||
tatra prāyogike vartiṃ vyapagataśarakāṇḍāṃ nivātātapaśuṣkāmaṅgāreṣvavadīpya netramūlasrotasi prayujya dhūmamāhareti brūyāt; evaṃ snehanaṃ vairecanikaṃ ca kuryāditi | itarayorvyapetadhūmāṅgāre 6 sthire samāhite śarāve prakṣipya vartiṃ mūlacchidreṇānyena śarāveṇa pidhāya tasmin chidre netramūlaṃ saṃyojya dhūmamāseveta, praśānte dhūme vartimavaśiṣṭāṃ prakṣipya punarapi dhūmaṃ pāyayedādoṣaviśuddheḥ; eṣa dhūmapānopāyavidhiḥ ||10||
tatra prāyogike vartimityādi| sthire acale| samāhite śobhanakāritayā sthāpite| mūlacchidreṇoti mūle chidraṃ yasya tena mūlacchidreṇānyena śarāveṇa| vartiṃ dhūmavartiṃ cūrṇaṃ vā||10||
tatra śokaśramabhayāmarṣauṣṇyaviṣaraktapittamadamūrcchādāhapipāsāpāṇḍurogatāluśoṣacchardiśiro'bhighātodgārāpatarpita- timirapramehodarādhmānordhvavātārtā bālavṛddhadurbalaviriktāsthāpitajāgaritagarbhiṇīrūkṣakṣīṇakṣatoraska- madhughṛtadadhidugdhamatsyamadyayavāgūpītālpakaphāśca na dhūmamāseveran ||11||
idānīṃ dhūmānarhopadeśaḥ- tatra śokaśramabhayetyādi| tatra śokādibhirūrdhvavātāntaiḥ sahārtaśabdaḥ pratyekamabhisambadhyate||11||
akālapītaḥ kurute bhramaṃ mūrcchāṃ śirorujam | ghrāṇaśrotrākṣijihvānāmupaghātaṃ ca dāruṇam ||12||
akālapītasya vyāpadudbhavaṃ darśayannāha- akālapīta ityādi||12||
ādyāstu trayo dhūmā dvādaśasu kāleṣūpādeyāḥ | tadyathā- kṣutadantaprakṣālananasyasnānabhojanadivāsvapnamaithunacchardimūtroccārahasitaruṣitaśastrakarmānteṣviti | tatra vibhāgo- mūtroccārakṣavathuhasitaruṣitamaithunānteṣu snaihikaḥ, snānacchardanadivāsvapnānteṣu vairecanikaḥ, dantaprakṣālanasya snānabhojanaśastrakarmānteṣu prāyogika iti ||13||
kaḥ punardhūmasya pānakāla ityāha- ādyastu trayo dhūmā ityādi| ruṣitaṃ krodhaḥ||13||
tatra snaihiko vātaṃ śamayati, snehādupalepācca; vairecanaḥ śleṣmāṇamutkleśyāpakarṣati, raukṣyāttaikṣṇyādauṣṇyādvaiśadyācca; prāyogikaḥ śleṣmāṇamutkleśayatyutkliṣṭaṃ cāpakarṣati śamayati vātaṃ sādhāraṇatvāt pūrvābhyāmiti ||14||
teṣāṃ pratyekaṃ kāryamāha- tatra snaihiko vātamityādi| kutaḥ punarayaṃ kaphotkleśāpakarṣaṇavātaśamanāni karotītyāha- sādhāraṇatvāditi; sādhāraṇatvāt pūrvābhyāṃ snehanavirecanābhyāṃ tulyatvādityarthaḥ||14||
bhavati cātra- naro dhūmopayogācca prasannendriyavāṅmanāḥ | dṛḍhakeśadvijaśmaśruḥ sugandhiviśadānanaḥ ||15|| tathā kāsaśvāsārocakāsyopalepasvarabhedamukhāsrāvakṣavathuvamathukrathatandrānidrāhanumanyāstambhāḥ pīnasaśirorogakarṇākṣiśūlā vātakaphanimittāścāsya mukharogā na bhavanti ||16||
dhūmopayogaphalamāha- bhavati cātretyādi| krathaḥ akasmāducchvāsāvarodhaḥ||15-16||
tasya yogāyogātiyogā vijñātavyāḥ | tatra yogo rogapraśamanaḥ, ayogo rogāpraśamanaḥ, tālugalaśoṣaparidāhapipāsāmūrcchābhramamadakarṇakṣveḍadṛṣṭināsārogadaurbalyānyatiyogo 7 janayati ||17||
tatretyādi| dṛṣṭināsayo rogadaurbalyābhyāṃ sambandhaḥ| atiyogo janayatītyasyāgre ‘tatra sarpiḥpānanāvanāñjanatarpaṇāni vidadhyāt’ iti kecit paṭhanti||17||
prāyogikaṃ trīṃstrīnucchvāsānādadīta mukhanāsikābhyāṃ ca paryāyāṃstrīṃścaturo veti, snaihikaṃ yāvadaśrupavṛttiḥ, vairecanikamādoṣadarśanāt, tilataṇḍulayavāgūpītena pātavyo vāmanīyaḥ, grāsāntareṣu kāsaghna iti ||18||
prāyogikādīnāṃ pānamaryādāmāha- prāyogikamityādi| mukhanāsikābhyāmiti doṣasthānamavekṣyocitamārgeṇādadīta| trīṃstrīnucchvāsān katisaṅkhyākānādadītetyāha- paryāyāṃstrīṃścaturo veti|- paryāyaḥ paripāṭī, ucchvāsatrayeṇaikaḥ paryāyaḥ, tān paryāyān trīṃścaturo vā doṣapuruṣabalamavekṣya; etaduktaṃ bhavati- tribhiḥādānavisargaistrīn vārāṃścaturo vā dhūmaḥ pātavyaḥ| vāśabdo'tra vyavasthāyām| tena tantrāntaravyavasthito'rtho'trajñātavyaḥ| tathāca dhūmapānamātrāvidhāne nimiḥ- “dhūmapāne tu vijñeya ucchvāsastriguṇaḥ kalāḥ| tisraḥ kalāścātra mātrā pramāṇaṃ syāttrimātrikam||pibet svasthavidhau mātrāṃ durbalastu kalāṃ pibet| abhiṣyaṇṇe pramāṇaṃ syāt pramāṇaṃ ca pibedruji”- iti| snaihikamityādi| yāvadaśrupravṛttiriti balavati puruṣe, durbale ca prāyogikavat| tathāca bhojaḥ- “pramāṇaṃ snehike dhūme kṛśo mātrāṃ pibennaraḥ| balavāṃstu pibettāvadyāvadaśrurna gacchati”- iti| vairecanikamādoṣadarśanāditi doṣasya kaphākhyasya vikṛtasya darśanaṃ yāvat| ata eva tantrāntare śodhanasyaikasmin dine triścaturvā pānaṃ pratipāditam| tathā ca tantrāntaraṃ- “sakṛt pibet snehanīyaṃ prayoge sakṛdeva ca| dvirvā virecanīyaṃ tu triścaturvā pibennaraḥ”- iti| viśiṣṭadhūmapāne pūrvaṃ karaṇīyamāha- tilataṇḍuletyādi| vamanakāla evākaṇṭhaṃ tilādiyavāgūpītena vāmanīyo dhūmaḥ pātavyo yāvat ‘pitte kaphasyānu sukhaṃ pravṛtte’ ityādivākyoktaṃ samyagvāntalakṣaṇamiti| grāsāntareṣviti kavalayoḥ kavalānāṃ vā'ntare, antaraṃ madhyamityarthaḥ| ‘grāsānte’ ityanye paṭhanti, tathā ‘bhojanasyottare’ ityapare paṭhanti| kāsaghnaśca vairecanikavat triścaturvā yāvadvikṛtakaphaharaṇam| tathā ca carakaḥ- “mukhena vairecanavat kāsavān dhūmamāpibet”||18||
vraṇadhūmaṃ śarāvasampuṭopanītena netreṇa vraṇamānayet, dhūmapānādvedanopaśamo vraṇavaiśadyamāsrāvopaśamaśca bhavati ||19|| vidhireṣa samāsena dhūmasyābhihito mayā | nasyasyātaḥ pravakṣyāmi vidhiṃ niravaśeṣataḥ ||20||
ato vraṇadhūpanavidhānaṃ- vraṇadhūmamityādi| samāsena saṅkṣepeṇetyarthaḥ||19-20||
auṣadhamauṣadhasiddho vā sneho nāsikābhyāṃ dīyata iti nasyam | taddvividhaṃ śirovirecanaṃ, snehanaṃ ca | taddvividhamapi pañcadhā | tadyathā- nasyaṃ, śirovirecanaṃ, pratimarśo, avapīḍaḥ, pradhamanaṃ ca | teṣu nasyaṃ pradhānaṃ śirovirecanaṃ ca; nasyavikalpaḥ pratimarśaḥ, śirovirecanavikalpo'vapīḍaḥ pradhamanaṃ ca; tato nasyaśabdaḥ pañcadhā niyamitaḥ ||21||
nāsikābhyāmiti dvivacanaṃ puṭayugmāpekṣayā| taddvividhamityādi| nasyamatra ‘tatra yaḥ snehanārthaṃ śūnyaśira sāṃ’ ityādivakṣyamāṇavākyapratipāditaṃ 8 jñeyam| śirovirecanadravyairyo dīyate sa śirovirecanaḥ| pratimarśastvihaivāgre vakṣyate| śṛtaśītasvarasādīnāṃ picunā'vapīḍanāt avapīḍaḥ| cūrṇasya mukhena nāḍyā vā pradhmāpanāt pradhamanam| cakāraḥ punaratra śirovirecanasyāpi vikalpaḥ pratimarśa ityanuktaṃ samuccinoti; tathā ca dṛḍhabalaḥ- “pratimarśo bhavet sneho nirdoṣa ubhayārthakṛt”- iti| tato nasyetyādi| tatastebhyo virecanabhedebhyaḥ, nasyaśabdaḥ nasyamityabhidhānaṃ, pañcadhā pañcaprakāraṃ, niyamito niyamena pratipāditaḥ prāpta ityarthaḥ||21||
tatra yaḥ snehanārthaṃ śūnyaśirasāṃ grīvāskandhorasāṃ ca balajananārthaṃ dṛṣṭiprasādajananārthaṃ vā sneho vidhīyate tasmin vaiśeṣiko nasyaśabdaḥ | tattu deyaṃ vātābhibhūte śirasi dantakeśaśmaśruprapātadāruṇakarṇaśūlakarṇakṣveḍatimirasvaropaghāta- nāsārogāsyaśoṣāvabāhukākālajavalīpalitaprādurbhāvadāruṇaprabodheṣu vātapaittikeṣu mukharogeṣvanyeṣu ca vātapittaharadravyasiddhena sneheneti ||22||
tatra nasyavidhau| snehaḥ sarpistailavasāmajjākhyaḥ, sa ca yathāsvaguṇairvātapittakaphaharadravyaiḥ siddhaḥ; tatra tailaṃ nasye vātakaphaharaṃ, pittaraktaharaṃ tu kṣīrasarpiriti jñeyam| tattu deyamityādi| tat snaihikaṃ nasyaṃ vātapittaharairdravyaiḥ siddhena snehena deyam| tasya kālāvadhistantrāntarājjñeyaḥ| tathāca bhojaḥ- “ekāntaraṃ dvyantaraṃ vā nasyaṃ dadyādvicakṣaṇaḥ| saptāhaṃ tu paraṃ deyaṃ viśrāntasya punaḥ punaḥ||pakṣaṃ viṃśatirātraṃ vā yāvadvā sādhu manyate”- iti| aparastvāha- “tryahaṃ pañcāhamathavā saptāhaṃ vā suyantritaḥ| paraṃ navāhamūrdhvaṃ tu navāhāt sātmyatāṃ vrajet||na tannasyaguṇaṃ kuryāt sātmyatvāddoṣakṛnna ca| tasmānnasyaprayogastu snaihiko na hitaḥ sadā”- iti||22||
śirovirecanaṃ śleṣmaṇā'bhivyāptatālukaṇṭhaśirasāmarocakaśirogauravaśūlapīnasārdhāvabhedaka- kṛmipratiśyāyāpasmāragandhājñāneṣvanyeṣucordhvajatrugateṣu kaphajeṣu vikāreṣu śirovirecanadravyaistatsiddhena vā sneheneti ||23||
aya śirovirecanaviṣayāvasaraḥ- śirovirecanamityādi| śirovirecanāni pippalīviḍaṅgaśigrusiddhārthakāpāmārgakṣavakaphaṇijjakaprabhṛtīni| tatra śirovirecanadravyaiḥ kṛtaṃ ca nasyamavapīḍābhidhānaṃ, tatsiddhasnehena kṛtaṃ śirovirekaṃ; gayī tu śirovirecanadravyasiddhena snehenaiva paṭhati||23||
tatraitaddvividhamapyabhuktavato'nnakāle pūrvāhṇe śleṣmarogiṇāṃ, madhyāhne pittarogiṇāṃ, aparāhṇe vātarogiṇām ||24||
tayordvayoḥ snaihikavairecanikayoḥ kālāvadhāraṇamuddiśannāha- tatraitaddvividhamityādi| taddvividhamapi nasyaṃ pūrvāhṇamadhyāhnāparāhṇeṣu kaphapittavātarogiṇāṃ deyamiti| svāsthyavṛttikanasyakālāvadhāraṇaṃ tantrāntarājjñeyam| tathā ca vṛddhavāgbhaṭaḥ,- “svasthavṛtte tu śīte madhyāhne, śaradvasantayoḥ pūrvāhṇe, grīṣme'parāhṇe, varṣāsvādityadarśane, pañcakarmāṇyācarato bastikarmottarakālameva”- iti||24||
atha puruṣāya śirovirecanīyāya tyaktamūtrapurīṣāya bhuktavate vyabhre kāle dantakāṣṭhadhūmapānābhyāṃ viśuddhavaktrasrotase pāṇitāpaparisvinnamṛditagalakapolalalāṭapradeśāya vātātaparajohīne veśmanyuttānaśāyine prasāritakaracaraṇāya kiñcit pravilambitaśirase vastrācchāditanetrāya vāmahastapradeśinyagronnāmitanāsāgrāya viśuddhasrotasi dakṣiṇahastena snehamuṣṇāmbunā prataptaṃ rajatasuvarṇatāmramaṇimṛtpātraśuktīnāmanyatamasthaṃ śuktyā 9 picunā vā sukhoṣṇaṃ snehamadrutamāsiñcedavyavacchinnadhāraṃ yathā netre na prāpnoti ||25|| snehe'vasicyamāne tu śiro naiva prakampayet | na kupyenna prabhāṣecca na kṣuyānna hasettathā ||26|| etairhi vihataḥ sneho na samyak pratipadyate | tataḥ kāsapratiśyāyaśiro'kṣigadasambhavaḥ ||27||
athānantaraṃ taddānavidhānaṃ- atha puruṣāyetyādi| snehamiti snehasyopalakṣaṇatvāt kalkakvāthādikamapyanenaiva prakāreṇa deyam| dattamātre ca yat kartavyaṃ tattantrāntarājjñeyaṃ; tathā ca vṛddhavāgbhaṭaḥ- “dattamātre nasye karṇalalāṭakeśabhūmigaṇḍamanyāskandhapāṇipādatalānyanusukhaṃ mardayet, śanaiḥ śanaiścocchiṅghyāt”- iti||25-27||
tasya pramāṇamaṣṭau bindavaḥ pradeśinīparvadvayaniḥsṛtāḥ prathamā mātrā, dvitīyā śuktiḥ, tṛtīyā pāṇiśuktiḥ, ityetāstisro mātrā yathābalaṃ prayojyāḥ ||28||
snehasya cālpamadhyamottamapramāṇānyāha- tasyetyādi| tasyeti snehasya| aṣṭāviti pratyekaṃ nāsāpuṭayoḥ, evaṃ ṣoḍaśa bindavaḥ| aṅguṣṭhasamīpavartinyaṅguliḥ pradeśinī, tatparvadvayacyutā 10 bindavaḥ| prathamā mātrā hīnetyarthaḥ| madhyamā mātrā śuktirdvātriṃśadbindavaḥ| uttamā pāṇiśuktiścatuḥṣaṣṭibindavaḥ| gayī tu bhojadarśanāt svasthasyaiva prāyogike nasye pratyekaṃ nāsāpuṭayoraṣṭau bindavaḥ, snehanārthe taddviguṇāḥ śuktipramāṇā iti pratipādayati| tathā ca bhojaḥ- “prāyogikaṃ snaihikaṃ ca dvividhaṃ nasyamucyate| prāyogike bindavo'ṣṭau snaihike śuktiriṣyate||doṣocchrāyaṃ samāsādya dadyāddvitricaturguṇam”- iti||28||
snehanasyaṃ nopagiletkathañcidapi buddhimān ||29|| śṛṅgāṭakamabhiplāvya nireti vadanādyathā | kaphotkleśabhayāccainaṃ niṣṭhīvedavidhārayan ||30||
nopagilenna pibet| tathā hi videhaḥ,- niṣṭhīvenna pibennasyaṃ vyāpadaḥ pibatastvimāḥ| bhavanti kāsaśchardiśca kutsā'nne vamathustathā”- iti| kvacinnasyapānamapyuktaṃ videhanaiva,- “kṣīṇaṃ māṃsaṃ balaṃ yasya vātārtiścordhvajatrujā| sudīptāgniḥ snehasātmyaḥ sa nasyaṃ nāsayā pibet||dhātūṃśca tarpayeddehe pītaṃ nasyaṃ tu nastataḥ”- iti| śṛṅgāṭakamityādi|- nāsākarṇasrotokṣijihvātarpaṇīnāṃ sirāṇāṃ sannipātaḥ śṛṅgāṭakaḥ| niṣṭhīvediti vadanaprāptaṃ muñcet, vāmadakṣiṇayoriti vākyaśeṣaḥ| tathāca vṛddhavāgbhaṭaḥ- “anabhyavaharaṃśca vāmadakṣiṇapārśvayorniṣṭhīvet, ekapārśvaṣṭhīvane na sarvāḥ sirā bheṣajena samyagvyāpyante”- iti||29-30||
datte ca punarapi saṃsvedya galakapolādīn dhūmamāseveta, bhojayeccainamabhiṣyandi, tato'syācārikamādiśet; rajodhūmasnehātapamadyadravapānaśiraḥsnānātiyānakrodhādīni ca pariharet ||31||
paścātkarmāha- datte ca punarapi saṃsvedyetyādi| dhūmamāseveteti vākśatānantaraṃ; tathāca bhojaḥ- “vākśatādūrdhvamutthāya dhūmaṃ prāyogikaṃ pibet”- iti| abhiṣyandi upalepakāri| ācārikamiti ācāraprāptaṃ yuktamityarthaḥ| divāsvapnādikamayuktāṃśca rajodhūmādīn pariharet||31||
tasya yogātiyogāyogānāmidaṃ vijñānaṃ bhavati ||32|| lāghavaṃ śiraso yoge sukhasvapnaprabodhanam | vikāropaśamaḥ śuddhirindriyāṇāṃ manaḥsukham ||33|| kaphaprasekaḥ śiraso gurutendriyavibhramaḥ | lakṣaṇaṃ mūrdhnyatisnigdhe rūkṣaṃ tatrāvacārayet ||34|| ayoge vātavaiguṇyamindriyāṇāṃ ca rūkṣatā | rogāśāntiśca tatreṣṭaṃ bhūyo nasyaṃ prayojayet ||35||
gayī tvayogalakṣaṇaṃ na paṭhati, pratipāditasya prāyogikanasyasya svasthaviṣayasyāyoge vātavaiguṇyaṃ na sambhavati; yaccāyoge vātavaiguṇyaṃ tadavasthāviṣaye||32-35||
catvāro bindavaḥ ṣaḍ vā tathā'ṣṭau vā yathābalam | śirovirekasnehasya pramāṇamabhinirdiśet ||36||
snehananasyaviśeṣamuddiśañchirovirecananasyasya mātrāmupadiśannāha- catvāro bindava ityādi| pratyekameva nāsāpuṭayorhīnamadhyottameṣveṣu doṣapuruṣabaleṣu catuḥṣaḍaṣṭabindavaḥ snaihikasya śirovirecanasya| tathā ca videhaḥ, “caturaścaturo bindūnekaikasmin samācaret| eṣā laghvī matā mātrā tathā śīghraṃ 11 virecayet||athyardhāṃ dviguṇāṃ vā'pi triguṇāṃ vā caturguṇām| yathāvyādhi viditvā tu mātrāṃ samavacārayet”- iti||36||
nasye trīṇyupadiṣṭāni lakṣaṇāni prayogataḥ | śuddha(ddhi)hīnātisañjñāni viśeṣācchāstracintakaiḥ ||37|| lāghavaṃ śirasaḥ śuddhiḥ srotasāṃ vyādhinirjayaḥ | cittondriyaprasādaśca śirasaḥ śuddhilakṣaṇam ||38|| kaṇḍūpadehau gurutā srotasāṃ kaphasaṃsravaḥ | mūrdhni hīnaviśuddhe tu lakṣaṇaṃ parikīrtitam ||39|| mastuluṅgāgamo vātavṛddhirindriyavibhramaḥ | śūnyatā śirasaścāpi mūrdhni gāḍhavirecite ||40|| hīnātiśuddhe śirasi kaphavātaghnamācaret | samyagviśuddhe śirasi sarpirnasyaṃ niṣecayet ||41|| (ekāntaraṃ dvyantaraṃ vā saptāhaṃ vā punaḥ punaḥ | ekaviṃśatirātraṃ vā yāvadvā sādhu manyate ||42|| mārutenābhibhūtasya vā'tyantaṃ yasya dehinaḥ | dvikālaṃ cāpi dātavyaṃ nasyaṃ tasya vijānatā 12 ) ||43||
nasye ityādi| śāstracintakaiḥ videhādibhiḥ| mastuluṅgaḥ śiro'ntarghṛtākāraḥ| sarpirnasyaṃ niṣecayediti pittaprakṛtau, vātaprakṛtau tu pakvatailameva||37-43||
avapīḍastu śirovirecanavadabhiṣyaṇṇasarpadaṣṭavisañjñebhyo dadyācchirovirecanadravyāṇāmanyatamamavapiṣyāvapīḍya 13 ca, śarkarekṣurasakṣīraghṛtamāṃsarasānāmanyatamaṃ kṣīṇānāṃ śoṇitapitte ca vidadhyāt ||44|| kṛśadurbalabhīrūṇāṃ sukumārasya yoṣitām | śṛtāḥ snehāḥ śiraḥśuddhyai kalkastebhyo 14 yathā hitaḥ ||45||
yadyapyavapīḍādau pratimarśaḥ pūrvamuddeśasūtre pratipāditaḥ, tathā'pi sarvadoṣopayojyatayā parihāryarahitatvena paścānnirdeśaṃ kariṣyatīti asarvadoṣopayojyaṃ saparihāraṃ cāvapīḍamāha- avapīḍa ityādi| abhiṣyanno medaḥkaphābhivyāptaśiraḥ| pippalīviḍaṅgādiśirovirecanadravyāṇāmekatamaṃ prāpya, piṣṭvā kalkaṃ, cakārādeteṣāṃ kvāthenāktaṃ picunaktakamavapīḍya śirovirecanavadyathākramaṃ catuḥṣaḍaṣṭabindupramāṇaṃ hīnādimātrāsvavapīḍaṃ dadyāt| tasya ca tantrāntare viṣārtādīnāṃ sañjñāprabodhanatvena raktapittādīnāṃ stambhanatvena dvaividhyam| tathā ca videhaḥ- “viṣābhighātasannyāsamūrcchāmohāpatantrake| madāpasmārakāmārticintākrodhabhayādiṣu| mānaseṣu ca rogeṣu mūḍhavyākulacetasām| sañjñāprabodhahetvarthamavapīḍaṃ prayojayet||śirovirecanasnehamuṣkākhyaṃ(?) tadvirecanam| kṣaudrādikalkapiṣṭaṃ ca stambhanaṃ tvavapīḍanam”- iti||44-45||
cetovikārakṛmiviṣābhipannānāṃ cūrṇaṃ pradhamet ||46||
pradhamanaprayogaviṣayāvadhāraṇaṃ- cetovikārakṛmiviṣābhipannānāmityādi| atrāha videhaḥ- “nāḍī ṣaḍaṅgulāyāmā dvimukhī ca tayā dhamet| triścūrṇaṃ muccuṭīmātrameṣa pradhamane vidhiḥ||śuktipramāṇaṃ jighredvā baddhaṃ sūkṣmeṇa vāsasā”- iti| tarjanyaṅguṣṭhāgramātragrāhyaṃ cūrṇaṃ muccuṭīmātram| gayī tu pratimarśānantaramavapīḍapradhamane prāha||46||
nasyena parihartavyo bhuktavānapatarpito'tyarthataruṇapratiśyāyī garbhiṇī pītasnehodakamadyadravo'jīrṇī dattabastiḥ kruddho garārtastṛṣitaḥ śokābhibhūtaḥ śrānto bālo vṛddho vegāvarodhitaḥ 15 śiraḥsnātukāmaśceti; anārtave cābhre nasyadhūmau pariharet ||47||
ataḥ paraṃ nasyānarhopadeśaḥ- nasyenetyādi| anārtave cetyādi cakārādārtave'pyabhre||47||
tatra hīnātimātrātiśītoṣṇasahasāpradānādatipravilambitaśirasa ucchiṅghato vicalato'bhyavaharato vā pratiṣiddhapradānācca vyāpado bhavanti tṛṣṇodgārādayo doṣanimittāḥ kṣayajāśca ||48||
idānīṃ nasyavyāpadaḥ kāraṇasahitāḥ pratipādayati- tatra hīnātimātrātiśītoṣṇetyādi| doṣanimittā iti doṣotkleśanimittāḥ, kṣayajāśceti doṣakṣayajāḥ||48||
bhavataścātra- nasye śirovireke ca vyāpado dvividhāḥ smṛtāḥ | doṣotkleśāt kṣayāccaiva vijñeyāstā yathākramam ||49||
uktamevārthaṃ padyena spaṣṭīkurvannāha- bhavataścātretyādi| yathākramamiti snaihikanasye doṣotkleśajāḥ, śirovirecane kṣayajāvyāpado bhavantīti||49||
doṣokleśanimittāstu jayecchamanaśodhanaiḥ | atha kṣayanimittāsu yathāsvaṃ bṛṃhaṇaṃ hitam ||50||
doṣotkleśanimittā ityādi| śamanaśodhanairiti tatrālpe śamanaṃ, prabhūte śodhanam||50||
pratimarśaścaturdaśasu kāleṣūpādeyaḥ; tadyathā- talpotthitena, prakṣālitadantena, gṛhānnirgacchatā, vyāyāmavyavāyādhvapariśrāntena, mūtroccārakavalāñjanānte, bhuktavatā, charditavatā, divāsvapnotthitena, sāyaṃ ceti ||51|| tatra talpotthitenāsevitaḥ pratimarśo rātrāvupacitaṃ nāsāsrotogataṃ malamupahanti manaḥprasādaṃ ca karoti, prakṣālitadantenāsevito dantānāṃ dṛḍhatāṃ vadanasaugandhyaṃ cāpādayati, gṛhānnirgacchatā sevito nāsāsrotasaḥ klinnatayā rajodhūmo vā na bādhate, vyāyāmamaithunādhvapariśrāntenāsevitaḥ śramamupahanti, mūtroccārānte sevito dṛṣṭergurutvamapanayati, kavalāñjanānte sevito dṛṣṭiṃ prasādayati, bhuktavatā sevitaḥ srotasāṃ viśuddhiṃ laghutāṃ cāpādayati, vāntenāsevitaḥ srotovilagnaṃ śleṣmāṇamapohya bhaktākāṅkṣāmāpādayati, divāsvapnotthitenāsevito nidrāśeṣaṃ gurutvaṃ malaṃ cāpohya cittaikāgryaṃ janayati, sāyaṃ cāsevitaḥ sukhanidrāprabodhaṃ ceti ||52|| īṣaducchiṅghataḥ sneho yāvadvaktraṃ prapadyate | nasye niṣiktaṃ taṃ vidyāt pratimarśaṃ pramāṇataḥ ||53||
pratimarśapramāṇamāha- īṣadityādi| vṛddhavāgbhaṭe cānyathā pratimarśapramāṇam| tathā ca- “pramāṇaṃ pratimarśasya bindudvitayamiṣyate| bindurvā yena cotkleśo nānutkliṣṭasya jāyate||nihito yatra vā sneho na sākṣādupalabhyate”- iti| śirovirecanasnehavat pratimarśasneho'pi nābhyavaharaṇīyaḥ| tathāhi videhaḥ- “ucchiṅghenna pibet snehaṃ niṣṭhīvenmukhamāgatam”- iti| nasyādiṣu narāvasthikakālastantrāntarādanusartavyaḥ; tathā ca kṛṣṇātreyaḥ- “saptavarṣamupādāya nasyakarma caturvidham| pratimarśo'tha vamanaṃ janmaprabhṛti śasyate| dhūmo'tha dvādaśe varṣe kavalaḥ pañcame mataḥ| doṣavyādhibalāvasthāṃ vīkṣya caitān prayojayet”- iti||51-53||
nasyena rogāḥ śāmyanti narāṇāmūrdhvajatrujāḥ | indriyāṇāṃ ca vaimalyaṃ kuryādāsyaṃ sugandhi ca ||54|| hanudantaśirogrīvātrikabāhūrasāṃ balam | valīpalitakhālityavyaṅgānāṃ cāpyasambhavam ||55||
idānīṃ sāmānyena nasyaphalamāha- nasyena rogā ityādi||54-55||
tailaṃ kaphe savāte syāt kevale pavane vasām | dadyātsarpiḥ sadā pitte majjānaṃ ca samārute ||56|| caturvidhasya snehasya vidhirevaṃ prakīrtitaḥ | śleṣmasthānāvirodhitvātteṣu tailaṃ vidhīyate ||57||
ataḥ snehān doṣapratyanīkatvena vibhajati- tailamityādi||56-57||
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi kavalagrahaṇe vidhim | caturdhā kavalaḥ snehī prasādī śodhiropaṇau ||58|| snigdhoṣṇaiḥ snaihiko vāte, svāduśītaiḥ prasādanaḥ | pitte, kaṭvamlalavaṇai rūkṣoṣṇaiḥ śodhanaḥ kaphe ||59|| kaṣāyatiktamadhuraiḥ kaṭūṣṇai ropaṇo vraṇe | caturvidhasya caivāsya viśeṣo'yaṃ prakīrtitaḥ ||60||
tato nasyamabhidhāya śirorogamukharogāvajayakāraṇaṃ kavalagrahamuddiśannāha- ata ūrdhvamityādi| doṣabhedena triṣu 16 snaihikādīnabhidhāya ropaṇo vraṇa ityanena śoṇitaṃ caturthamabhihitam||58-60||
tatra trikaṭukavacāsarṣapaharītakīkalkamāloḍya tailaśuktasurāmūtrakṣāramadhūnāmanyatamena salavaṇamabhiprataptamupasvinnamṛditagalakapolalalāṭapradeśo dhārayet ||61||
mukhasyātra kaphasthānatvāt kaphaharaṃ saṃśodhanameva kavalaṃ trikaṭukādidravyairdarśayannāha- tatretyādi||61||
sukhaṃ sañcāryate yā tu mātrā sa (sā) kavalaḥ smṛtaḥ | asañcāryā tu yā mātrā gaṇḍūṣaḥ sa prakīrtitaḥ ||62||
atha kavalagaṇḍūṣayoḥ pratisvaṃ bhedamāha- sukhamityādi||62||
tāvacca dhārayitavyo'nanyamanasonnatadehena yāvaddoṣaparipūrṇakapolatvaṃ nāsāsrotonayanapariplāvaśca bhavati tadā vimoktavyaḥ, punaścānyo grahītavya iti ||63||
kiyantaṃ kālaṃ vyāpya dhāraṇīyastadāha- tāvacca dhārayitavya ityādi| doṣo'tra kaphaḥ| nāsāsrotaḥ nāsārandhram||63||
evaṃ snehapayaḥkṣaudrarasamūtrāmlasambhṛtāḥ | kaṣāyoṣṇodakābhyāṃ ca kavalā doṣato hitāḥ ||64||
śodhanakavalasya vidhānaṃ snehādiṣvapi nirdiśannāha- evamityādi| sambhṛtāḥ samyakkṛtāḥ| doṣata iti doṣavyādhipratyanīkabhāvena| doṣagrahaṇena vyādhiḥ parigṛhyate, kārye kāraṇopacārāt||64||
vyādherapacayastuṣṭirvaiśadyaṃ vaktralāghavam | indriyāṇāṃ prasādaśca kavale śuddhilakṣaṇam ||65|| hīne jāḍyakaphotkleśāvarasajñānameva ca | atiyogānmukhe pākaḥ śoṣatṛṣṇāruciklamāḥ ||66|| śodhanīye viśeṣeṇa bhavantyeva na saṃśayaḥ |67|
idānīṃ yogādilakṣaṇamuddiśannāha- vyādherityādi| atra sthānitvena śodhanīya eva pradhānaḥ, tena vyādherapacaya ityādikaṃ śuddhilakṣaṇaṃ viśeṣeṇa śodhanīyasya, sāmānyena punaḥ snaihikādīnāmapi; mukhapākādi tu śodhanīyasyaiva, śeṣāṇāṃ tu dravyaguṇādūhyam||65-66||-
tilā nīlotpalaṃ sarpiḥ śarkarā kṣīrameva ca ||67|| sakṣaudro dagdhavaktrasya gaṇḍūṣo dāhanāśanaḥ | kavalasya vidhirhyeṣa samāsena prakīrtitaḥ ||68||
āgantukasya kṣārādidāhasya kavalamuddiśannāha- tilā nīlotpalamityādi| etairvyastaiḥ samastaiśca kṣārādidāhe kavalaḥ||67-68||
vibhajya bheṣajaṃ buddhyā kurvīta pratisāraṇam | kalko rasakriyā kṣaudraṃ cūrṇaṃ ceti caturvidham ||69|| aṅgulyagrapraṇītaṃ tu yathāsvaṃ mukharogiṇām |70|
luptādigrahaṇagṛhītasya pratisāraṇasya samāsena vidhānamuddiśannāha- vibhajyetyādi| rasakriyā phāṇitākṛtiḥ| bheṣajaṃ rasavīryaguṇavipākairvātādidoṣān tadārabdharogāṃśca pravibhajya, yathāsvaṃ yadyatra pratisāraṇaṃ hitaṃ tatkṛtvaiva mukharogiṇāṃ kurvīta kalkādibhedena caturvidhaṃ pratisāraṇam| aṅgulyagrapraṇītatvena kolāsthimātratvaṃ pratisāraṇasya sūcayati| tathā ca śālākye- “kolāsthimātreṇa piṇḍena yathādoṣaṃ yathāvyādhi pañca sapta vā vārān hīnamadhyamottameṣu vyādhiṣu ca pratisāraṇaṃ kurvīta| na cainamatigharṣayet| atigharṣaṇādoṣacoṣadāhakledaśvayathutṛṣṇābhaktacchandavāksaṅgā bhavanti, asamyakpratisāraṇāt paicchilyagurutvānannābhilāṣapramohavikārānupaśayāḥ, samyakpratisāraṇādvaiśadyaṃ lāghavaṃ kṣavathurapraseko'nnābhilāṣaśca”- iti||69||-
tasmin yogamayogaṃ ca kavaloktaṃ vibhāvayet ||70|| tāneva śamayed vyādhīn kavalo yānapohati | doṣaghnamanabhiṣyandi bhojayecca tathā naram ||71||
tasmin yogamityādi| yogādanyaḥ ayogaḥ, sa punariha hīnayogo'tiyogaśca| ayogaṃ ceti cakāreṇa yogāyogātiyogacikitsitaṃ samuccīyate| doṣaghnamiti yena doṣeṇa vātādinā mukharoga ārabdhaḥ| (atra ca kṛṣṇātreyaḥ,- “saptavarṣamupādāya nasyakarma caturvidham| pratimarśo'tha vamanaṃ janmaprabhṛti śasyate| dhūmo dvādaśavarṣasya kavalaḥ pañcame tataḥ| doṣavyādhibalāvasthāṃ vīkṣya caitān prayojayet”- iti)||70-71||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne dhūmanasyakavalagrahacikitsitaṃ nāma catvāriṃśo'dhyāyaḥ ||40|| iti bhagavatā śrīdhanvantariṇopadiṣṭāyāṃ tacchiṣyeṇa maharṣiṇā suśrutena viracitāyāṃ suśrutasaṃhitāyāṃ caturthaṃ cikitsāsthānaṃ samāptam|
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ samastanibandhārthajñāpikāyāṃ suśrutaṭīkāyāṃ catvāriṃśo'dhyāyaḥ||40||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘tatra nityaprayoge sādhuḥ prāyogikaḥ’ iti pā. ↩
- 2 ‘prāyogikī’ iti pā. ↩
- 3 ‘snehāktāṃ pradīptāgrāṃ’ iti pā. ↩
- 4 ‘vilomago hyāśu’ iti pā. ↩
- 5 ‘śirorogasambhavānāṃ’ iti pā. ↩
- 6 ‘...vyapetadhūmodgāre’ iti pā. ↩
- 7 ‘dṛṣṭirāgadaurbalyāni’ iti pā. ↩
- 8 ‘...pratipāditalakṣaṇam’ iti pā. ↩
- 9 ‘pranāḍyā’ iti pā. ↩
- 10 ‘pradeśinīparvadvayaniḥsrutā’ iti pā. ↩
- 11 ‘śīrṣa’ iti pā. ↩
- 12 ślokadvayaṃ hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
- 13 ‘anyatamamāsādya’ iti pā. ↩
- 14 ‘kalko'nyebhyastathā hitaḥ’ iti pā. ↩
- 15 ‘vegāvarodhanaḥ’ iti pā. ↩
- 16 ‘tristhūṇadarśanamabhidāya’ iti pā. ↩