athāto'nnapānarakṣākalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
cikitsāsthānānantaraṃ kalpasthānamārabhyate; yataścikitsāsthānādibhūte dvivraṇīyādhyāye `viṣajuṣṭasya vijñānaṃ viṣaniścayameva ca| cikitsitaṃ ca vakṣyāmi kalpe tu pravibhāgaśaḥ’ ityanena ślokena viṣajuṣṭavraṇasya kalpasthāne pratipādanaṃ sūcitaṃ tasmāt, tatrāpi svasthasya vyādhikṣīṇasya cānnaireva prāṇānāṃ dhāraṇaṃ kriyate'taḥ prāgannapānarakṣākalpaṃ vyākhyātukāmaḥ prāha- athāta ityādi| anne bhakṣyamavaruddhaṃ ghanasādharmyāt; pāne lehyamavaruddhaṃ dravasādharmyāt; evaṃ caturvidhasyāpi rakṣākalpaḥ| rakṣaṇaṃ rakṣā, sā punaraduṣṭasya; duṣṭasya punarviṣabheṣajakalpanāt kalpaḥ; rakṣayā sahitaḥ kalpo rakṣākalpaḥ| ādiśabdo'tra luptanirdiṣṭo draṣṭavyaḥ, tena dantakāṣṭhādīnāmapi lakṣaṇacikitsitakalpanam||1-2||
dhanvantariḥ kāśipatistapodharmabhṛtāṃ varaḥ | suśrutaprabhṛtīñchiṣyāñchaśāsāhataśāsanaḥ ||3||
atha prathamamannādīnāṃ rakṣāmeva nirdidikṣurāha- dhanvantarirityādi| dhanvantariḥ suśrutaprabhṛtīn śiṣyān śaśāsa śikṣitavān| tapodharmabhṛtāṃ vara iti tapasvināṃ dhārmikāṇāṃ ca madhye śreṣṭhaḥ| ahataśāsanaḥ anabhibhūtājña ityarthaḥ| anye tvevaṃ paṭhanti- `divodāsaḥ kṣitipatistapodharmaśrutākaraḥ| suśrutapramukhāñchiṣyāñchaśāsāhataśāsanaḥ’ iti| ākaraḥ khaniḥ||3||
ripavo vikramākrāntā ye ca sve kṛtyatāṃ gatāḥ | sisṛkṣavaḥ krodhaviṣaṃ vivaraṃ prāpya tādṛśam ||4|| viṣairnihanyurnipuṇaṃ nṛpatiṃ duṣṭacetasaḥ | striyo vā vividhān yogān kadācitsubhagecchayā ||5|| viṣakanyopayogādvā kṣaṇājjahyādasūnnaraḥ | tasmādvaidyena satataṃ viṣādrakṣyo narādhipaḥ ||6||
nṛpatiḥ kuto rakṣaṇīya ityāha- ripava ityādi| sisṛkṣavaḥ sraṣṭumicchavaḥ| krodhena viṣaṃ krodhaviṣam| na kevalaṃ ripavaḥ sve cātmīyā bhṛtyāḥ, kṛtyatāṃ gatāḥ vidveṣaṃ gatāḥ| tathā ca kṛtyaśabdārtho'marakoṣe- “kṛtyaṃ kriyādevatayostriṣu vidviṣṭakāryayoḥ”- iti| vivaraṃ chidraṃ prāpya, tādṛśaṃ nṛpatiṃ vadhakṣamaṃ, striyo duṣṭacittā vividhān yogān saṃyogaviṣāṇi prāpya, kadācidajñānāt subhagecchayā vā vividhān yogān sisṛkṣavo dātumicchantyo rājānaṃ nihanyuḥ| viṣakanyopayogādvā kṣaṇājjahyādasūnnaraḥ| uktaṃ ca- “hanti spṛśantī svedena gamyamānā ca maithune| pakvaṃ vṛntādiva phalaṃ praśātayati mehanam”- iti| `kṛtyatāṃ’ gatā ityatra `vikṛtiṃ gatāḥ’ ityanye paṭhanti||4-6||
yasmācca ceto'nityatvamaśvavat prathitaṃ nṛṇām | na viśvasyāttato rājā kadācidapi kasyacit ||7||
na paraṃ pūrvoktebhyo ripuprabhṛtibhyo rājā rakṣaṇīyo'pi tu rājñā kasyāpi viśvāso na vidheyaḥ, kuta ityāha- yasmāccetyādi| aśvavaditi āśutamagatyā aśvā ucyante, etena śīghrasañcāritvopalakṣaṇārthaṃ ceto'nityatvamuktaṃ, yasmādaśvasyeva śīghrasañcāritvaṃ nānābhāvena cetasaḥ, tasmāt kadācidapi kasyāpi viśvāsaṃ na vidadhyānmahīpatiḥ| vaidyaviṣaye ca viśvāsahetuḥ sūtrasthāne `visṛjatyātmanā''tmānaṃ’- ityādiślokenābhihitaḥ||7||
kulīnaṃ dhārmikaṃ snigdhaṃ subhṛtaṃ santatotthitam | alubdhamaśaṭhaṃ bhaktaṃ kṛtajñaṃ priyadarśanam ||8|| krodhapāruṣyamātsaryamāyālasyavivarjitam | jitendriyaṃ kṣamāvantaṃ śuciṃ śīladayānvitam ||9|| medhāvinamasaṃśrāntamanuraktaṃ 1 hitaiṣiṇam | paṭuṃ pragalbhaṃ nipuṇaṃ dakṣamālasyavarjitam 2||10|| pūrvoktaiśca guṇairyuktaṃ nityaṃ sannihitāgadam | mahānase prayuñjīta vaidyaṃ tadvidyapūjitam ||11||
sa ca vaidyo guṇavāneva viśvāsabhājanamiti vaidyasya guṇān nirdiśannāha- kulīnamityādi| kulīno hyaduṣṭabījakṣetratayā nākāryeṣu pravartate, kulamatrāyurvedādhyāyikulaṃ brāhmaṇakṣatriyavaiśyabhedena trividhaṃ, kulaguṇasampannaśūdreṇa saha caturvidhamityanye; `tadbhavaṃ’ iti gayī| snigdhaḥ snehena mitrabhāvena rājñā saha vyavasthitaḥ, etena mitramiva sarvathā rakṣati| subhṛtaṃ samyagbhṛtaṃ yathā ca śarīrayātrā bhavati| tathā coktaṃ- “sūpaudanaṃ ghṛtamalaṃ vyañjanaṃ dṛḍhamamalinaṃ ca vāsaḥ”- iti| satatotthitaḥ ahorātramadhyayanādhyāpanatadarthacintānṛpaśarīrasvāsthyāpādāneṣu tatparo nityābhiyukta iti| paraguṇavidhvaṃso mātsaryam| māyā parabandhanabuddhiḥ| anuraktaṃ sadā''turalagnaṃ rāgayuktam| paṭuṃ vaktāraṃ, pragalbhaṃ dhṛṣṭaṃ, dakṣaṃ caturaṃ, ālasyavarjanaṃ dviruktamatyantaniṣedhārtham| pūrvoktairguṇaiḥ `tattvādhigataśāstrārthaḥ’ ityādikaiḥ| mahānase rasavatyām| tadvidyapūjitamiti tadvidyaiḥ pākaniṣṭhitatattvajñānaiḥ 3 bhiṣagbhiḥ pūjitam| gayī tu `alubdhamaśaṭhaṃ bhaktaṃ’ ityādikaṃ `nityaṃ sannihitāgadam’ ityantaṃ na paṭhati, punaruktadoṣatvāt||8-11||
praśastadigdeśakṛtaṃ śucibhāṇḍaṃ mahacchuci | sajālakaṃ gavākṣāḍhyamāptavarganiṣevitam ||12|| vikakṣasṛṣṭasaṃsṛṣṭaṃ savitānaṃ kṛtārcanam | parīkṣitastrīpuruṣaṃ bhaveccāpi mahānasam ||13||
tadeva mahānasaṃ kīdṛśaṃ kāryamityāha- praśastetyādi| praśastā dik atrāgneyī, deśastu praśastaguṇasampadā yuktaḥ, mahat vistīrṇaṃ, śuci anupahataṃ, sajālakaṃ jālakasaṃhitaṃ, gavākṣāḍhyaṃ vātāyanasamṛddhaṃ, vikakṣasṛṣṭasaṃsṛṣṭaṃ vigatatṛṇasthānasamparkaṃ, etena rasavatīsamīpe tṛṇasañcayo na karaṇīya ityuktaṃ bhavati, savitānaṃ vitānakasahitaṃ, kṛtārcanaṃ kṛtāgnipūjanam||12-13||
tatrādhyakṣaṃ niyuñjīta prāyo vaidyaguṇānvitam |14|
mahānasavyāpāriṇamāha- tatrādhyakṣamityādi| adhyakṣam adhipatim| vaidyaguṇānvitaṃ vaidyaguṇaiḥ kulīnadhārmikatvādibhiryuktamityarthaḥ|14|-
śucayo dakṣiṇā dakṣā vinītāḥ priyadarśanāḥ ||14|| saṃvibhaktāḥ sumanaso nīcakeśanakhāḥ sthirāḥ | snātā dṛḍhaṃ saṃyaminaḥ kṛtoṣṇīṣāḥ susaṃyatāḥ ||15|| tasya cājñāvidheyāḥ syurvividhāḥ parikarmiṇaḥ |16|
śucaya ityādi| dakṣiṇā abhijātāḥ, kulīnā iti yāvat| dakṣāḥ caturāḥ| vinītā vinayayuktāḥ, śaktivanta ityarthaḥ| saṃvibhaktāḥ vibhajya karmaṇi niyojitāḥ| sthirā acapalāḥ| dṛḍhaṃ saṃyaminaḥ sopaśamā ityarthaḥ| susaṃyatāḥ suṣṭhu laulyādidoṣarahitāḥ, āyattaparidhānādikā vā ityarthaḥ| ājñāvidheyā ādeśakāriṇaḥ| parikarmiṇaḥ sūpakārādayaḥ||14-15||-
āhārasthitayaścāpi bhavanti prāṇino yataḥ ||16|| tasmānmahānase vaidyaḥ pramādarahito bhavet |17|
mahānase vaidyasya sāvadhānatvaṃ sahetukamāha- āhārasthitaya ityādi||16||-
māhānasikavoḍhāraḥ saupaudanikapaupikāḥ ||17|| bhaveyurvaidyavaśagā ye cāpyanye'tra kecana |18|
teṣāṃ parikarmiṇāṃ vaidyādhīnatvamāha- māhānasikavoḍhāra ityādi| mahānase niyuktā māhānasikā rasavatīpataya ityarthaḥ; voḍhāro voḍhrādayo veṣṭikarmakarāḥ kāhārādayo vā| saupā upakaraṇabhūtadravyasādhakāḥ sūpavyañjanādikārakāḥ, audanikā upakāryabhūtabhaktasya sādhakāḥ, paupikāḥ pūpādibhakṣyāṇāṃ sādhakāḥ kandūkā ityarthaḥ| anye'tra kecaneti vesavārakārakādayaḥ||17||-
iṅgitajño manuṣyāṇāṃ vākceṣṭāmukhavaikṛtaiḥ ||18|| vidyādviṣasya dātāramebhirliṅgaiśca buddhimān | na dadātyuttaraṃ pṛṣṭo vivakṣan mohameti ca ||19|| apārthaṃ bahu saṅkīrṇaṃ bhāṣate cāpi mūḍhavat | sphoṭayatyaṅgulīrbhūmimakasmādvilikheddhaset ||20|| vepathurjāyate tasya trastaścānyo'nyamīkṣate | kṣāmo 4 vivarṇavaktraśca nakhaiḥ kiñcicchinattyapi ||21|| ālabhetāsakṛddīnaḥ kareṇa ca śiroruhān | niryiyāsurapadvārairvīkṣate ca punaḥ punaḥ ||22|| vartate viparītaṃ tu viṣadātā vicetanaḥ |23|
tadadhikṛtasyaiva viṣadātṛjñānamuddiśannāha- iṅgitajña ityādi| iṅgitajño vaidyaḥ| ebhirliṅgaiḥ vakṣyamāṇaiḥ| vivakṣan vaktumicchan| apārthaṃ nirarthakam| trastaścānyonyamīkṣata iti svapāpakarmopalambhabhayena anyamanyamīkṣata iti| kṣāmaḥ 5 kṣīṇaḥ| vivarṇo malinavarṇaḥ| hastena keśān ālabheta spṛśet| asakṛt anekavāram| dīno vilakṣaḥ| niryiyāsuḥ niryātumicchuḥ| apadvāraiḥ amārgaiḥ||18-22||-
kecidbhayāt pārthivasya tvaritā vā tadājñayā ||23|| asatāmapi santo'pi ceṣṭāṃ kurvanti mānavāḥ | tasmāt parīkṣaṇaṃ kāryaṃ bhṛtyānāmādṛtairnṛpaiḥ ||24||
viṣadaparīkṣaṇe ca rājñā ādarapareṇa bhavitavyamitīmamarthaṃ sahetukaṃ pratipādayannāha- kecidityādi| asatāmapi asādhūnāmapi| ādṛtaiḥ sādarairityarthaḥ||23-24||
anne pāne dantakāṣṭhe tathā'bhyaṅge'valekhane | utsādane kaṣāye ca pariṣeke'nulepane ||25|| srakṣu vastreṣu śayyāsu kavacābharaṇeṣu ca | pādukāpādapīṭheṣu pṛṣṭheṣu gajavājinām ||26|| viṣajuṣṭeṣu cānyeṣu nasyadhūmāñjanādiṣu | lakṣaṇāni pravakṣyāmi cikitsāmapyanantaram ||27||
yeṣvadhiṣṭhāneṣu garaviṣaṃ prayacchanti tānyadūṣitāni rakṣituṃ, dūṣiteṣu cikitsārthaṃ ca lakṣaṇāni nirdeṣṭukāmaḥ prāha- anna ityādi| dantakāṣṭhasahacaritaṃ jihvānirlekhanaṃ mukhaśodhanakaṣāyaśca dantakāṣṭhagrahaṇena gṛhyate| avalekhane kaṅkatikādau keśaprasādhane| utsāhane udvartane| pariṣeke snāne| kaṣāyo'tra rodhrādikastailāpanayanāya| srakṣu puṣpamālāsu| kavacaṃ sannāham| pādapīṭheṣu pādādhāreṣu| viṣajuṣṭeṣu cānyeṣvivatyanena śirobhyaṅgaśirastrāṇādayo gṛhyante||25-27||
nṛpabhaktādbaliṃ nyastaṃ saviṣaṃ bhakṣayanti ye | tatraiva te vinaśyanti makṣikāvāyasādayaḥ ||28|| hutabhuk tena cānnena bhṛśaṃ caṭacaṭāyate | mayūrakaṇṭhapratimo jāyate cāpi duḥsahaḥ ||29|| bhinnārcistīkṣṇadhūmaśca nacirāccopaśāmyati | cakorasyākṣivairāgyaṃ jāyate kṣiprameva tu ||30|| dṛṣṭvā'nnaṃ viṣasaṃsṛṣṭaṃ mriyante jīvajīvakāḥ | kokilaḥ svaravaikṛtyaṃ krauñcastu madamṛcchati ||31|| hṛṣyenmayūra udvignaḥ krośataḥ śukasārike | haṃsaḥ kṣveḍati cātyarthaṃ bhṛṅgarājastu kūjati ||32|| pṛṣato visṛjatyaśruṃ viṣṭhāṃ muñcati markaṭaḥ | sannikṛṣṭāṃstataḥ kuryādrājñastān mṛgapakṣiṇaḥ ||33|| veśmano'tha vibhūṣārthaṃ rakṣārthaṃ cātmanaḥ sadā |34|
rasarūpādibhistalliṅgamuddiśannāha- nṛpabhaktādityādi| nṛpabhaktāt rājabhojanāt| hutabhugityādi| hutabhuk vahniḥ| tena saviṣeṇānnena caṭacaṭāyata iti śabdena viṣajñānaṃ; mayūrakaṇṭhapratima iti rūpeṇa viṣajñānaṃ; tīkṣṇadhūmaśceti gandhena viṣajñānaṃ; rasena viṣajñānaṃ vinaśyanti makṣikāvāyasādaya ityanenābhihitam| evaṃ śabdādibhiḥ pañcabhi(caturbhi)rviṣajñānaṃ pratipādyāpareṇāpi prakāreṇa cakorādipakṣimṛgacakṣurādivikāreṇa viṣajñānamuddiśati- cakorasyetyādi| akṣivairāgyaṃ rūpagrahaṇe'lasatvamiti gayī, vigatarāge akṣiṇī bhavata iti saṅgrahāruṇau| jīvajīvakaḥ pakṣiviśeṣaḥ, `krurica’ iti loke| madamṛcchati harṣaṃ yātītyarthaḥ| hṛṣyenmayūra udvigna iti udvignaḥ calitaḥ san mayūro hṛṣyet tuṣyedityarthaḥ; vijiriha calanārtho na bhayārthaḥ; parasparavirodhāt| krośataḥ śukasārike iti bhayādrodanaśabdaṃ kuruta ityarthaḥ| haṃsaḥ kṣveḍati cātyarthamiti atiśayena śabdāyata ityarthaḥ| bhṛṅgarājastu kūjatīti bhṛṅgarājo bhramarako dhūmyāṭasadṛśaḥ pakṣirāja iti loke, kūjati avyaktaṃ śabdāyate| pṛṣataḥ citrabinduḥ, `cittala’ iti loke||28-33||-
upakṣiptasya cānnasya bāṣpeṇordhvaṃ prasarpatā ||34|| hṛtpīḍā bhrāntanetratvaṃ śiroduḥkhaṃ ca jāyate | tatra nasyāñjane kuṣṭhaṃ lāmajjaṃ naladaṃ madhu ||35|| kuryācchirīṣarajanīcandanaiśca pralepanam | hṛdi candanalepastu tathā sukhamavāpnuyāt ||36||
viṣadūṣitasyānnasya bhoktuṃ dattasya bāṣpoṣmaṇā'ntargatena bāhyena ca kiṃ syāttadāha- upakṣiptasyetyādi| upakṣiptasya bhoktuṃ dattasyānnasya bāṣpeṇordhvaṃ prasarpatā gacchatā hṛtpīḍādikaṃ jāyate| naladaṃ māṃsī, lāmajjam uśīrabhedaḥ| antaḥpraviṣṭe bāṣpe nasyāñjanayorviṣayaḥ| kuryādityādi| candanaṃ raktaṃ śuklaṃ vā| etau lepau bāhyena bāṣpasparśena jāte hṛtpīḍādau jñeyau| upakṣiptasyetyatra `ukhākṣiptasya’ iti kecit paṭhanti; ukhā sthālī||34-36||
pāṇiprāptaṃ pāṇidāhaṃ nakhaśātaṃ karoti ca | atra pralepaḥ śyāmendragopāsomotpalāni ca ||37||
pāṇiprāptamityādi- nakhaśātaṃ nakhapātanam| śyāmā śyāmālatā, priyaṅgurityapare; indrā indravāruṇī; gopā sugandhamūlā sārivā; `indragopa’ ityanye paṭhanti, tatrendragopaḥ kīṭaviśeṣaḥ; somā guḍūcī, somalatetyanye; utpalaṃ nīlotpalam||37||
sa cet pramādānmohādvā tadannamupasevate | aṣṭhīlāvattato jihvā bhavatyarasavedinī ||38|| tudyate dahyate cāpi śleṣmā cāsyāt prasicyate | tatra bāṣperitaṃ karma yacca syāddāntakāṣṭhikam ||39||
sa cedityādi| aṣṭhīlā dīrghavartulapāṣāṇaviśeṣaḥ, anye punaḥ aṣṭhīlavaditi paṭhanti, aṣṭhīlaśabdo'kārānto'pyastīti mantavyam| bāṣperitaṃ karmeti yat saviṣabāṣpasamparke `kuryācchirīṣarajanī’ ityādibhiḥ proktaṃ karma; dāntakāṣṭhikamiti dhātakīpuṣpādibhiḥ pratisāraṇaṃ; 6 tacca pratisāraṇamapracchite śophe vidheyam||38-39||
mūrcchāṃ chardimatīsāramādhmānaṃ dāhavepathū | indriyāṇāṃ ca vaikṛtyaṃ kuryādāmāśayaṃ gatam ||40|| tatrāśu madanālābubimbīkośātakīphalaiḥ | chardanaṃ dadhyudaśvidbhyāmathavā taṇḍulāmbunā ||41||
mūrcchāmityādi| alābuḥ tiktālābuḥ; kośātakī ghoṣakaḥ, ghuseṇḍiketi loke| udaśvit takram||40-41||
dāhaṃ mūrcchāmatīsāraṃ tṛṣṇāmindriyavaikṛtam | āṭopaṃ pāṇḍutāṃ kārśyaṃ kuryāt pakvāśayaṃ gatam ||42|| virecanaṃ sasarpiṣkaṃ tatroktaṃ nīlinīphalam | dadhnā dūṣīviṣāriśca peyo vā madhusaṃyutaḥ ||43||
dāhamityādi| āṭopaṃ vātādīnāmapravṛttim| tatroktamiti tatra viṣabheṣajakalpe| nīlinīphalaṃ nīlāñjanikāphalaṃ, yasya śrīphaleti loke prasiddhiḥ| pippalyo dhyāmakamityādidūṣīviṣārirvakṣyamāṇaḥ; dūṣīviṣāriścākṣapramāṇaḥ, dadhi pānayogyapramāṇaṃ jñeyaṃ, madhu aṣṭamāṣakapramitaṃ prakṣipya dadhnā dūṣīviṣāriḥ pātavyaḥ| vāśabdaśca prathamoktavirecanayogāpekṣayā samuccaye||42-43||
dravadravyeṣu sarveṣu kṣīramadyodakādiṣu | bhavanti vividhā rājyaḥ phenabudbudajanma ca ||44|| chāyāścātra na dṛśyante dṛśyante yadi vā punaḥ | bhavanti yamalāśchidrāstanvyo vā vikṛtāstathā ||45||
dravadravyeṣu kṣīrādiṣu yat sthūlaṃ lakṣaṇaṃ tadāha- dravadravyeṣvityādi| vividhā rājyo nānāprakārā lekhāḥ| vividhā rājyaḥ śrīvāgbhaṭena vyākhyātāḥ, tathā ca,- “nīlā rājī rase tāmrā kṣīre dadhani dṛśyate| śyāvā pītā'sitā takre ghṛte pānīyasannibhā|| kālī madyāmbhasoḥ kṣaudre harittaile'ruṇopamā” iti| phenetyādi phenasya budbudasya cotpattirityarthaḥ| yamalā yugmāḥ| chidrāḥ sasuṣirāḥ| tanvyaḥ sūkṣmāḥ| gayī tu tanvya ityatra `anyā’ iti paṭhitvā vyākhyāti- anyatareṣāṃ paśūnāmiva chāyāḥ| vikṛtāḥ saumyasyāpi raudrāḥ, raudrasyāpi saumyāḥ||44-45||
śākasūpānnamāṃsāni klinnāni virasāni ca | sadyaḥ paryuṣitānīva vigandhāni bhavanti ca ||46|| gandhavarṇarasairhīnāḥ sarve bhakṣyāḥ phalāni ca | pakvānyāśu viśīryante pākamāmāni yānti ca ||47||
śāketyādi| cakāro'nuktasamuccayārthaḥ; tena tiktāni ca bhavantītyarthaḥ| gandhavarṇarasairityādi| gandhavarṇarasairityatra sparśagrahaṇaṃ luptanirdiṣṭaṃ draṣṭavyaṃ, tena sparśenāpi hīnā bhavantītyarthaḥ| pakvānyāśu viśīryanta iti pakvāni phalānyāśu śīghraṃ viśīryante pūtibhāvaṃ gacchanti||46-47||
viśīryate kūrcakastu dantakāṣṭhagate viṣe | jihvādantauṣṭhamāṃsānāṃ śvayathuścopajāyate ||48|| athāsya dhātakīpuṣpapathyājambūphalāsthibhiḥ | sakṣaudraiḥ pracchite śophe kartavyaṃ pratisāraṇam ||49|| athavā'ṅkoṭhamūlāni tvacaḥ saptacchadasya vā | śirīṣamāṣakā vā'pi sakṣaudrāḥ pratisāraṇam ||50||
viśīryata ityādi| kūrcako dantakāṣṭhasyāgrimo bhāgaḥ| viśīryate truṭyati| athāsya dhātakītyādyeko yogaḥ, pratisāraṇaṃ gharṣaṇaṃ; athavā'ṅkoṭhetyādirdvitīyo yogaḥ; śirīṣamāṣakā vā'pītyādistṛtīyo yogaḥ; saptacchadatvacaḥ pṛthagyoga iti gayī, tadā catvāro yogāḥ| śirīṣamāṣakāḥ śirīṣabījāni||48-50||
jihvānirlekhakavalau dantakāṣṭhavadādiśet |51|
jihvetyādi| jihvānirlekhanasya kavalasya ca viṣadūṣitasya liṅgāni cikitsitaṃ ca dantakāṣṭhasyeva brūyāt|51|-
picchilo bahulo'bhyaṅgo vivarṇo vā viṣānvitaḥ ||51|| sphoṭajanmarujāsrāvatvakpākaḥ svedanaṃ jvaraḥ | daraṇaṃ cāpi māṃsānāmabhyaṅge viṣasaṃyute ||52|| tatra śītāmbusiktasya kartavyamanulepanam | candanaṃ tagaraṃ kuṣṭhamuśīraṃ veṇupatrikā ||53|| somavallyamṛtā śvetā padmaṃ kālīyakaṃ tvacam | kapittharasamūtrābhyāṃ pānametacca yujyate ||54||
picchila ityādi| abhyaṅgaḥ abhyatrābhyañjanadravyaṃ tailādi| bahalo ghanaḥ| veṇupatrikā vaṃśapatrāṇi; anye veṇupatrikāṃ vaṃśasadṛśapatrikāṃ dravyāntaramāhuḥ| somavallī guḍūcī| amṛtā amṛtāsaṅgaḥ kharparikātutthakaṃ, uttarapadalopāt| śvetā śvetasyandaḥ| kālīyakaṃ dāruharidrā| tvacaṃ varāṅgam| idamanulepanaṃ śītatoyena| mūtraṃ gomūtram| etacceti candanādikam||51-54||
utsādane parīṣeke kaṣāye cānulepane | śayyāvastratanutreṣu jñeyamabhyaṅgalakṣaṇaiḥ ||55||
utsādana ityādi| tanutre sannāhe| utsādanādiṣu saptasu abhyaṅgalakṣaṇānuvādena liṅgaṃ tathā cikitsitamapi tatroktameva veditavyam||55||
keśaśātaḥ śiroduḥkhaṃ khebhyaśca rudhirāgamaḥ | granthijanmottamāṅgeṣu viṣajuṣṭe'valekhane ||56|| pralepo bahuśastatra bhāvitāḥ kṛṣṇamṛttikāḥ | ṛṣyapittaghṛtaśyāmāpālindītaṇḍulīyakaiḥ ||57|| gomayasvaraso vā'pi hito vā mālatīrasaḥ | raso mūṣikaparṇyā vā dhūmo vā'gārasambhavaḥ ||58||
keśaśāta ityādi| ṛṣyapittaghṛtaśyāmādisvarasaiḥ saptāhaṃ bhāvitayā kṛṣṇamṛdā bahuśaḥ pralepo hita ityarthaḥ| ṛṣyo nīlāṇḍaḥ `roru’ iti prasiddhaḥ| kālakhaṇḍalagnanalikāmadhyagatajalaṃ 7 pittam| śyāmā priyaṅguḥ, pālindī trivṛt, mūṣikaparṇī dravantī, dravyāntaramityanye| pralepaśabdo gomayasya raso vetyatra hitaśabdena saha sambandhanīyaḥ; tena gomayarasādipralepo vā hito bhavatīti sambandhaḥ syāt||56-58||
śiro'bhyaṅgaḥ śirastrāṇaṃ snānamuṣṇīṣameva ca | srajaśca viṣasaṃsṛṣṭāḥ sādhayedavalekhanāt ||59||
idānīṃ śirogatāvalekhanaprasaṅgena śirogatānāmanyeṣāmapi liṅgaṃ cikitsitaṃ ca darśayannāha- śiro'bhyaṅga ityādi| avalekhanāditi avalekhanoktaliṅgacikitsitāt||59||
mukhālepe mukhaṃ śyāvaṃ yuktamabhyaṅgalakṣaṇaiḥ | padminīkaṇṭakaprakhyaiḥ kaṇṭakaiścopacīyate ||60|| tatra kṣaudraghṛtaṃ pānaṃ pralepaścandanaṃ ghṛtam | payasyā madhukaṃ phañjī bandhujīvaḥ punarnavā ||61||
mukhālepa ityādi| payasyā arkapuṣpī| phañjī bhārgī| bandhujīvo madhyāhnapuṣpakaḥ| tatra mukhālepe atulyayormadhughṛtayoḥ pānaṃ, śvetacandanaghṛtādibhiḥ punarnavāntairlepaḥ||60-61||
asvāsthyaṃ kuñjarādīnāṃ lālāsrāvo'kṣiraktatā | sphikpāyumeḍhramuṣkeṣu yātuśca sphoṭasambhavaḥ ||62|| tatrābhyaṅgavadeveṣṭā yātṛvāhanayoḥ kriyā |63|
idānīṃ kuñjarādīnāṃ viṣajuṣṭānāṃ lakṣaṇaṃ cikitsitaṃ coddiśannāha- asvāsthyamityādi| yātuḥ ārohakasya| yātṛvāhanayoḥ kriyeti atra yātṛśabda ārohakaparyāyaḥ||62||-
śoṇitāgamanaṃ khebhyaḥ śirorukkaphasaṃsravaḥ ||63|| nasyadhūmagate liṅgamindriyāṇāṃ ca vaikṛtam | tatra dugdhairgavādīnāṃ sarpiḥ sātiviṣaiḥ śṛtam ||64|| pāne nasye ca saśvetaṃ hitaṃ samadayantikam |65|
śoṇitāgamanamityādi| saśvetaṃ vacāsahitaṃ; gayī tu śvetāṃ kaṭabhīmāha| samadayantikaṃ mallikāsahitam| gavādīnāṃ kṣīrairativiṣākalkasiddhaṃ ghṛtaṃ pāne hitaṃ nasye ca| madayantikāvacākalkena siddhaṃ hitamityarthaḥ||63-64||-
gandhahānirvivarṇatvaṃ puṣpāṇāṃ mlānatā bhavet ||65|| jighrataśca śiroduḥkhaṃ vāripūrṇe ca locane | tatra bāṣperitaṃ karma mukhālepe ca yat smṛtam ||66||
gandhahānirityādi||65-66||
karṇatailagate śrotravaiguṇyaṃ śophavedane | karṇasrāvaśca tatrāśu kartavyaṃ pratipūraṇam ||67|| svaraso bahuputrāyāḥ saghṛtaḥ kṣaudrasaṃyutaḥ | somavalkarasaścāpi suśīto hita iṣyate ||68||
karṇetyādi| bahuputrā śatāvarī; bahupatrāyā iti kecit paṭhanti, te ca vyākhyānayanti- bahupatrā mayūraśikhā| somavalkaḥ kaṭphalaḥ, tadrasaḥ karṇapūraṇe||67-68||
aśrūpadeho dāhaśca vedanā dṛṣṭivibhramaḥ | añjane viṣasaṃsṛṣṭe bhavedāndhyamathāpi ca ||69|| tatra sadyo ghṛtaṃ peyaṃ tarpaṇaṃ ca samāgadham | añjanaṃ meṣaśṛṅgasya niryāso varuṇasya ca ||70|| muṣkakasyājakarṇasya pheno gopittasaṃyutaḥ | kapitthameṣaśṛṅgyośca puṣpaṃ bhallātakasya vā ||71|| ekaikaṃ kārayet puṣpaṃ bandhūkāṅkoṭayorapi |72|
aśrūpadeha ityādi| upadeho malavṛddhiḥ| sadyo ghṛtamityatra jejjaṭastu sadya eva ghṛtaṃ peyamiti vyākhyānayati| samāgadhamiti āvartitakṣīrasādhitapippalīkalkasiddhaṃ ghṛtaṃ tarpaṇamiti vṛddhavāgbhaṭaḥ| tarpaṇam akṣitarpaṇaṃ, tadeva sapippalīkaṃ peyaṃ pānārham| tathaiva meṣaśṛṅgīrasenāñjanam| evaṃ varuṇādīnāṃ rasena pṛthak pṛthagañjanam| muṣkakaḥ kālamuṣkakaḥ| ajakarṇaḥ sarjaḥ pūrvadeśe prasiddhaḥ| phenaḥ samudraphenaḥ| gopittaṃ gorocanā| kapitthādīnāṃ pratyekaṃ puṣpamañjanaṃ, na samuditānām||69-71||-
śophaḥ srāvastathā svāpaḥ pādayoḥ sphoṭajanma ca ||72|| bhavanti viṣajuṣṭābhyāṃ pādukābhyāmasaṃśayam | upānatpādapīṭhāni pādukāvat prasādhayet ||73||
śopha ityādi| svāpaḥ sparśājñānam| upānadityādi| pādukāvat prasādhayet lakṣaṇataḥ pratīkārataśca||72-73||
bhūṣaṇāni hatārcīṃṣi na vibhānti yathā purā | svāni sthānāni hanyuśca dāhapākāvadāraṇaiḥ ||74|| pādukābhūṣaṇeṣūktamabhyaṅgavidhimācaret |75|
bhūṣaṇānītyādi| hatārcīṃṣi tejorahitāni||74||-
viṣopasargo bāṣpādirbhūṣaṇānto ya īritaḥ ||75|| samīkṣyopadravāṃstasya vidadhīta cikitsitam | mahāsugandhimagadaṃ yaṃ pravakṣyāmi taṃ bhiṣak ||76|| pānālepananasyeṣu vidadhītāñjaneṣu ca | virecanāni tīkṣṇāni kuryāt pracchardanāni ca ||77|| sirāśca vyadhayet kṣipraṃ prāptaṃ visrāvaṇaṃ yadi | mūṣikā'jaruhā vā'pi haste baddhā tu bhūpateḥ ||78|| karoti nirviṣaṃ sarvamannaṃ viṣasamāyutam |79|
āvasthikīṃ kriyāṃ nirdiśannāha- viṣopasarga ityādi| upadravān vīkṣya cikitsitaṃ vidadhītetyāha- mahāsugandhimityādi| mahāsugandhistu `candanāgaruṇī kuṣṭhaṃ’ ityādi yāvat `mahāsugandhināmaiṣa pañcāśītyaṅgasambhavaḥ’ iti| vidadhītāñjaneṣu ceti bahuvacanādguḍikācūrṇarasakriyārūpeṣu; cakāreṇa pariṣekakavalādiṣvapi| āśayānurodhena cikitsāṃ nirdiśannāha- virecanānītyādi| prāptaṃ yuktam| idānīṃ prabhāvakṛtaṃ cikitsitaṃ nirdiśannāha- mūṣiketyādi| ajaruhālakṣaṇamuśanasā proktam- “kandaḥ śvetaḥ sapiḍako bhede cāñjanasannibhaḥ| gandhalepanapānaistu viṣaṃ jarayate nṛṇām|| daṣṭānāṃ viṣapītānāṃ ye cānye viṣamohitāḥ| viṣaṃ jarayate teṣāṃ tasmādajaruhā smṛtā|| mūṣikā lomaśā kṛṣṇā bhavet sā'pi ca tadguṇā”- iti||75-78||-
hṛdayāvaraṇaṃ nityaṃ kuryācca mitramadhyagaḥ ||79|| pibeddhṛtamajeyākhyamamṛtākhyaṃ ca buddhimān | sarpirdadhi payaḥ kṣaudraṃ pibedvā śītalaṃ jalam ||80|| mayūrānnakulān godhāḥ pṛṣatān hariṇānapi | satataṃ bhakṣayeccapi rasāṃsteṣāṃ pibedapi ||81||
śarīre viṣavyāptipratiṣedhamabhidhāyedānīṃ cite viṣavyāptipratiṣedhamāha- hṛdayāvaraṇamityādi| hṛdayāvaraṇaṃ hṛdayapracchādanaṃ hṛdayarakṣākāribhirmūṣikājaruhāmṛtājeyapurāṇaghṛtadūṣīviṣārimahāsugandhiśimbīyūṣatīkṣṇaviṣaghnadhāraṇādibhiḥ| madhukaṃ kuṣṭhamityādikamajeyākhyaṃ, apāmārgasya bījāni pippalīrityādyamṛtaṃ ghṛtaṃ, sarpirādīni pratyekaṃ catvāri pañca vā hṛdayāvaraṇāni pibediti||79-81||
godhānakulamāṃseṣu hariṇasya ca buddhimān | dadyāt supiṣṭāṃ pālindīṃ madhukaṃ śarkarāṃ tathā ||82|| śarkarātiviṣe deye māyūre samahauṣadhe | pārṣate cāpi deyāḥ syuḥ pippalyaḥ samahauṣadhāḥ ||83|| sakṣaudraḥ saghṛtaścaiva śimbīyūṣo hitaḥ sadā | viṣaghnāni ca seveta bhakṣyabhojyāni buddhimān ||84||
godhādimāṃsānāṃ saṃskārayaugikaṃ viśeṣaṃ nirdiśannāha- godhetyādi| madhukamakṣamātraṃ dadyāt| pālindī trivṛt| śarkaretyādi| mayūrasya māṃse tasya rase ca supiṣṭe śarkarātiviṣe saśuṇṭhyau deye| pārṣata ityādi| pṛṣatasya māṃse rase ca pippalyaḥ sanāgarāḥ supiṣṭā deyāḥ| sakṣaudra ityādi| anuktāni coddiśannāha- viṣaghnānītyādi| viṣaghnāni viṣaghnairdravyaiḥ saha siddhāni||82-84||
pippalīmadhukakṣaudraśarkarekṣurasāmbubhiḥ | chardayedguptahṛdayo bhakṣitaṃ yadi vai viṣam ||85||
āvṛtaguptahṛdayasya pītaviṣasya śeṣaṃ nirdiśannāha- pippalītyādi| śarkarekṣurasāmbūni trīṇi dravāṇi, pippalīmadhukaṃ kalkaṃ, kṣaudramiti prakṣepaḥ| guptahṛdayo viṣaghnaiḥ pracchāditahṛdayaḥ||85||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ kalpasthāne'nnapānarakṣākalpo nāma prathamo'dhyāyaḥ ||1||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutaṭīkāyāṃ kalpasthāne prathamo'dhyāyaḥ||1||
pāṭhāntarāḥ
- 1 `asambhrāntaṃ’ iti pā. ↩
- 2 `dakṣaṃ vyasanavarjitam’ iti pā. ↩
- 3 `pākapariniṣṭhitatattvajñaiḥ’ iti pā. ↩
- 4 `dhyāmaḥ’ iti pā. ↩
- 5 `dhyāmo malinavastravarṇaḥ’ iti pā. ↩
- 6 asyāgre `dantakāṣṭhakarmaṇaḥ sāhacaryāt pratisāraṇaṃ kavalagaṇḍūṣau ca’ ityadhikaṃ paṭhyate kvacitpustake ↩
- 7 `kālakhaṇḍalagnasthagikāmadhyagatanā(nī)lajalaṃ iti pā. ↩