2. sthāvaraviṣavijñānīyakalpaḥ

Larger type: Suśrutasaṃhitā · indented: Ḍalhaṇa's Nibandhasaṅgraha
athātaḥ sthāvaraviṣavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
anne pāne ca prāyeṇa sthāvaraviṣāvacāraṇāttadvijñānīyārambho yujyata ityāha- athāta ityādi||1-2||
sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva dvividhaṃ viṣamucyate | daśādhiṣṭhānamādyaṃ tu dvitīyaṃ ṣoḍaśāśrayam ||3||
tatra viṣasya cikitsāviśeṣārthaṃ svarūpabhedenāśrayabhedena ca dvaividhyaṃ pratipādayati- sthāvaramityādi| ādyaṃ prathamam; ‘adanīyam ādyaṃ’ ityanye, tannecchati gayī||3||
mūlaṃ patraṃ phalaṃ puṣpaṃ tvak kṣīraṃ sāra eva ca | niryāso dhātavaścaiva kandaśca daśamaḥ smṛtaḥ ||4||
tānyeva sthāvarasya daśādhiṣṭhānāni nirdiśannāha- mūlamityādi||4||
tatra, klītakāśvamāraguñjāsugandhagargarakakaraghāṭavidyucchikhāvijayānītyaṣṭau mūlaviṣāṇi; viṣapatrikālambāvaradārukarambhamahākarambhāṇi pañca patraviṣāṇi; kumudvatīveṇukākarambhamahākarambhakarkoṭakareṇukakhadyotakacarmarībhagandhāsarpaghātinandanasārapākānīti dvādaśa phalaviṣāṇi; vetrakādambavallījakarambhamahākarambhāṇi pañca puṣpaviṣāṇi; antrapācakakartarīyasaurīyakakaraghāṭakarambhanandananārācakāni sapta tvaksāraniryāsaviṣāṇi; kumudaghnīsnuhījālakṣīrīṇi trīṇi kṣīraviṣāṇi; phenāśma(bhasma) haritālaṃ ca dve dhātuviṣe; kālakūṭavatsanābhasarṣapapālakakardamakavairāṭakamustakaśṛṅgīviṣaprapuṇḍarīkamūlakahālāhalamahāviṣakarkaṭakānīti trayodaśa kandaviṣāṇi; ityevaṃ pañcapañcāśat sthāvaraviṣāṇi bhavanti ||5||
gayī tu gargarakasthāne `anantā’ iti paṭhati| viṣapatriketyādi| gayī tu nārācasthāne vallījaṃ paṭhati| kumudvatītyādi| gayī tu pālakasthāne balāhamiti paṭhati| mūlādiviṣāṇāṃ yatnaparairapi jñātumaśakyatvāttāni himavatpradeśe kirātaśabarādibhyo jñeyāni||5||
catvāri vatsanābhāni mustake dve prakīrtite | ṣaṭ caiva sarṣapāṇyāhuḥ śeṣāṇyekaikameva tu ||6||
teṣāṃ kandaviṣāṇāmavāntarabhedān darśayannāha- catvārītyādi||6||
udveṣṭanaṃ mūlaviṣaiḥ pralāpo moha eva ca | jṛmbhāṅgodveṣṭanaśvāsā jñeyāḥ patraviṣeṇa tu ||7|| muṣkaśophaḥ phalaviṣairdāho'nnadveṣa eva ca | bhavet puṣpaviṣaiśchardirādhmānaṃ moha eva ca ||8|| tvaksāraniryāsaviṣairupayuktairbhavanti hi | āsyadaurgandhyapāruṣyaśirorukkaphasaṃsravāḥ ||9|| phenāgamaḥ kṣīraviṣairviḍbhedo gurujihvatā | hṛtpīḍanaṃ dhātuviṣairmūrcchā dāhaśca tāluni ||10|| prāyeṇa kālaghātīni viṣāṇyetāni nirdiśet |11|
tatra navānāṃ mūlādyadhiṣṭhānānāṃ samāsena cikitsārthaṃ sāmānyaṃ lakṣaṇaṃ nirdiśannāha- udveṣṭanamityādi| udveṣṭanam aṅgamoṭanam| jṛmbhāṅgodveṣṭanetyādi| udveṣṭanaṃ pūrvaṃ vyākhyātam| muṣkaśopha ityādi| eṣāṃ navānāṃ sāmānyaṃ dharmamuddiśannāha- prāyeṇetyādi| upayogadivasādanyo divasapakṣamāsādiḥ kālaḥ, teṣu ghnantītyevaṃśīlāni kālaghātīni||7-10||-
kandajāni tu tīkṣṇāni teṣāṃ vakṣyāmi vistaram ||11|| sparśājñānaṃ kālakūṭe vepathuḥ stambha eva ca | grīvāstambho vatsanābhe pītaviṇmūtranetratā ||12|| sarṣape vātavaiguṇyamānāho granthijanma ca | grīvādaurbalyavāksaṅgau pālake'numatāviha ||13|| prasekaḥ kardamākhyena viḍbhedo netrapītatā | vairāṭakenāṅgaduḥkhaṃ śirorogaśca jāyate ||14|| gātrastambho vepathuśca jāyate mustakena tu | śṛṅgīviṣeṇāṅgasādadāhodaravivṛddhayaḥ ||15|| puṇḍarīkeṇa raktatvamakṣṇorvṛddhistathodare | vaivarṇyaṃ mūlakaiśchardirhikkāśophapramūḍhatāḥ ||16|| cireṇocchvasiti śyāvo naro hālāhalena vai | mahāviṣeṇa hṛdaye granthiśūlodgamau bhṛśam ||17|| karkaṭenotpatatyūrdhvaṃ hasan dantān daśatyapi |18|
kandajānītyādi| tīkṣṇāni tīkṣṇaviṣāṇi, ataḥ sadyaḥprāṇaharāṇi| vistaramiti pratyekaṃ lakṣaṇaṃ kathayāmīti tātparyārthaḥ| sparśājñānamityādi| aṅgasādaḥ aṅgaglāniḥ| puṇḍarīkeṇetyādi| pramūḍhatā prakarṣeṇācaitanyam| cireṇocchvasitītyādi| hāsaṃ kurvan puruṣo dantān khādati||11-17||-
kandajānyugravīryāṇi pratyuktāni trayodaśa ||18|| sarvāṇi kuśalairjñeyānyetāni daśabhirguṇaiḥ |19|
mūlādiviṣebhyaḥ kandajānāṃ dharmāntareṇa viśeṣaṃ nirdiśannāha- kandajānītyādi| ugravīryāṇi utkaṭaśaktīni; gayī tu agravīryāṇīti paṭhati, vyākhyānayati ca- agrāṇi urūṇi 1 vīryāṇi guṇaviśeṣā yeṣāṃ tāni tathāvidhāni| pratyuktāni pratyekamuktāni||18||-
rūkṣamuṣṇaṃ tathā tīkṣṇaṃ sūkṣmamāśuvyavāyi ca ||19|| vikāśi viśadaṃ caiva laghvapāki ca tat smṛtam | tadraukṣyāt kopayedvāyumauṣṇyāt pittaṃ saśoṇitam ||20|| matiṃ ca mohayettaikṣṇyānmarmabandhān chinatti ca | śarīrāvayavān saukṣmyāt praviśedvikaroti ca ||21|| āśutvādāśu taddhanti vyavāyāt prakṛtiṃ bhajet | kṣapayecca vikāśitvāddoṣāndhātūnmalānapi ||22|| vaiśadyādatiricyeta duścikitsyaṃ ca lāghavāt | durharaṃ cāvipākitvāttasmāt kleśayate ciram ||23||
tānyeva daśaguṇāni nirdiśannāha- rūkṣamityādi| tīkṣṇaṃ rājikāmaricādivat| sūkṣmaṃ sūkṣmamārgānupraveśi| āśu śīghraṃ prahaṇanakāri| vyavāyī sakalaṃ dehaṃ vyāpya paścāt pākayāyi| vikāśi prasarpadapasarpaddhātubandhaśaithilyakāri| viśadam apicchilam| laghu laghuguṇayuktam| apākīti āhāravadudarānalena paktumaśakyam| teṣvapi daśasu guṇeṣu madhye kuto guṇāt kiṃ karotītyāha- tadraukṣyādityādi| vikaroti śarīrāvayavān vikārākāraṃ nayatītyarthaḥ| vyavāyāt prakṛtiṃ bhajediti vyavāyāt akhiladehavyāptilakṣaṇāt, prakṛtiṃ svabhāvam akhiladehavyāptirūpaṃ bhajet| vikāśitvāditi hiṃsanaśīlatvāt; kṣapayed vināśayet| kasadhāturgatyartho'pi vipūrvo hiṃsārthaḥ| vaiśadyādatiricyeta na sajjeta kvacidapi saktaṃ na bhavedityarthaḥ| `asaktagati vaiśadyāt’ iti kecit paṭhanti, tatrāpi sa evārthaḥ| duścikitsyaṃ ca lāghavāditi idaṃ hi laghutvādutplutya mano dhāvati asthiraṃ ca bhavati, tasmāt saṃśamanabheṣajāprāptyā duścikitsyaṃ bhavati| saṃśamanenāsādhyatāṃ viṣasya nirdiśya saṃśodhanenāpyāha- durharaṃ ceti|- cakāro bhinnakrame, na paraṃ lāghavāt durharamapākitvācca; tasmādevāpākitvācciraṃ kleśayati paraṃ yadviṣaṃ dvitriguṇamadaśaguṇaṃ vā; pūrvadaśaguṇaṃ sadyo vyāpādakameva||19-23||
sthāvaraṃ jaṅgamaṃ yacca kṛtrimaṃ cāpi yadviṣam | sadyo vyāpādayettattu jñeyaṃ daśaguṇānvitam ||24|| yat sthāvaraṃ jaṅgamakṛtrimaṃ vā dehādaśeṣaṃ yadanirgataṃ tat |25|
kandajameva daśaguṇānvitaṃ na bhavati kintvanyadapīti darśayannāha- sthāvaramityādi| sthāvaraṃ jaṅgamaṃ kṛtrimaṃ vā dehādaśeṣaṃ yadanirhṛtaṃ sadyo vyāpādayet taddaśaguṇānvitaṃ jñeyam| yadyapi kandajāni parityajyānyeṣāṃ guṇasāmastyābhāvena kālaghātitvamuktaṃ, tathā'pyamīṣāṃ madhye yeṣāṃ daśaguṇatvaṃ tānyāśughātīni bhavanti||24||-
jīrṇaṃ viṣaghnauṣadhibhirhataṃ vā dāvāgnivātātapaśoṣitaṃ vā ||25|| svabhāvato vā guṇaviprahīnaṃ viṣaṃ hi dūṣīviṣatāmupaiti | vīryālpabhāvānna nipātayettat kaphāvṛtaṃ varṣagaṇānubandhi ||26||
sthāvaramapi daśaguṇametaiḥ kāraṇairhatavīryaṃ sat sañjñāntaraṃ labhate ityāha- jīrṇamityādi| jīrṇādibhirhetubhirguṇaviprahīnaṃ guṇairdvitryādibhirhīnaṃ daśaguṇamevaṃ vā mandaśaktikaṃ dūṣīviṣatāṃ prāpnoti| tāmeva guṇahīnatāṃ kāryeṇa darśayannāha- vīryālpetyādi| na nipātayet na mārayet sadyaścireṇa vā; mandībhūtoṣṇādiguṇaviśeṣeṇa vilīnaśleṣmaṇā''vṛtatvānna mārayedityarthaḥ| varṣagaṇānubandhi cirakālānubandhītyarthaḥ||25-26||
tenārdito bhinnapurīṣavarṇo vigandhavairasyamukhaḥ pipāsī | mūrcchan vaman gadgadavāgviṣaṇṇo bhavecca duṣyodaraliṅgajuṣṭaḥ ||27|| āmāśayasthe kaphavātarogī pakvāśayasthe'nilapittarogī | bhavennaro dhvastaśiroruhāṅgo vilūnapakṣastu yathā vihaṅgaḥ ||28|| sthitaṃ rasādiṣvathavā yathoktān karoti dhātuprabhavān vikārān | kopaṃ ca śītāniladurdineṣu yātyāśu,... |30|
tena gareṇa ye doṣā bhavanti tān darśayannāha- tenārdita ityādi| kecit `vaman’ ityatra `bhraman’ iti paṭhanti| gadgadavākyaḥ aspaṣṭavacanaḥ| etat sarvasthānagatasya sāmānyaṃ lakṣaṇam| sthānaviśeṣeṇa viśiṣṭaṃ nirdiśannāha- āmāśayastha ityādi| vyastaśiroruhāṅgo vyastakeśaśarīraḥ| `bhavet samuddhvastaśiroruhāṅga’ iti kecit; tatra samyak uddhvastaśiroruhāṇyaṅgāni yasya sa tathā| yathoktān vyādhisamuddeśīyoktān| dhātuprabhavān vikārān annāśraddhārocakādīn karoti||27-28||-
...pūrvaṃ śṛṇu tatra rūpam ||29|| nidrā gurutvaṃ ca vijṛmbhaṇaṃ ca viśleṣaharṣāvathavā'ṅgamardaḥ |30|
nidretyādi| viśleṣaḥ sandhīnāṃ prasāraṇādāvapravṛttiḥ| harṣo romaharṣaḥ| aṅgamardo vedanāviśeṣaḥ||29||-
tataḥ karotyannamadāvipākāvarocakaṃ maṇḍalakoṭhamohān ||30|| dhātukṣayaṃ pādakarāsyaśophaṃ dakodaraṃ chardimathātisāram | vaivarṇyamūrcchāviṣamajvarān vā kuryāt pravṛddhāṃ prabalāṃ tṛṣāṃ vā ||31|| unmādamanyajjanayettathā'nyadānāhamanyat kṣapayecca śukram | gādgadyamanyajjanayecca kuṣṭhaṃ tāṃstān vikārāścaṃ bahuprakārān ||32||
tata ityādi| tataḥ pūrvarūpāt parataḥ| annamadāvipākāviti annena bhuktena mado harṣakṣayo'nnamadaḥ, avipākaḥ pākābhāvaḥ| tāṃstān vikārān pūrvoktān āmāśaye kaphavātajān, pakvāśaye pittānilajān, rasādidhātugatāṃśca vikārān janayet||30-32||
dūṣitaṃ deśakālānnadivāsvapnairabhīkṣṇaśaḥ | yasmāddūṣayate dhātūn tasmāddūṣīviṣaṃ smṛtam ||33||
dūṣīviṣaniruktimuddiśannāha- dūṣitamityādi| deśa ānūpaḥ prabhūtānilaśītavarṣaḥ, kālaḥ śītāniladurdinādiḥ, annaṃ surātilakulatthādi, annasyopalakṣaṇatvād vyavāyavyāyāmakrodhādibhirapītyarthaḥ| abhīkṣṇaśaḥ punaḥ punaḥ||33||
sthāvarasyopayuktasya vege tu prathame nṛṇām | śyāvā jihvā bhavetstabdhā mūrcchā śvāsaśca jāyate ||34|| dvitīye vepathuḥ sādo dāhaḥ kaṇṭharujastathā | viṣamāmāśayaprāptaṃ kurute hṛdi vedanām ||35|| tāluśoṣaṃ tṛtīye tu śūlaṃ cāmāśaye bhṛśam | durvarṇe harite śūne jāyete cāsya locane ||36|| pakvāmāśayayostodo hikkā kāso'ntrakūjanam | caturthe jāyate vege śirasaścātigauravam ||37|| kaphapraseko vaivarṇyaṃ parvabhedaśca pañcame | sarvadoṣaprakopaśca pakvādhāne ca vedanā ||38|| ṣaṣṭhe prajñāpraṇāśaśca bhṛśaṃ cāpyatisāryate | skandhapṛṣṭhakaṭībhaṅgaḥ sannirodhaśca saptame ||39||
sthāvarasya prathamādivegalakṣaṇaṃ darśayannāha- sthāvarasyopayuktasyetyādi| sannirodhaḥ samyaṅnirodhaḥ, `ucchvāsasya’ iti śeṣaḥ||34-39||
prathame viṣavege tu vāntaṃ śītāmbusecitam | agadaṃ madhusarpirbhyāṃ pāyayeta samāyutam ||40|| dvitīye pūrvavadvāntaṃ pāyayettu virecanam | tṛtīye'gadapānaṃ tu hitaṃ nasyaṃ tathā'ñjanam ||41|| caturthe snehasammiśraṃ pāyayetāgadaṃ bhiṣak | pañcame kṣaudramadhukakvāthayuktaṃ pradāpayet ||42|| ṣaṣṭhe'tīsāravat siddhiravapīḍaśca saptame | mūrdhni kākapadaṃ kṛtvā sāsṛgvā piśitaṃ kṣipet ||43||
teṣāmeva yathākramaṃ cikitsitamuddiśannāha- prathama ityādi| agadaṃ madhusarpirbhyāmityatrānyatra cāviśeṣeṇāgadaśrutyā dūṣīviṣārireva prayoktavyaḥ| dvitīya ityādi| tacca virecanaṃ ghṛtamadhuśītaviṣaghnauṣadhisampṛktaṃ; gayī tu vāntaṃ naraṃ virecanaṃ pāyayet pūrvavat, tena madhuyuktameveti vyākhyānayati| tṛtīya ityādi| agado'tra dūṣīviṣārirmadhusarpiryukto dātavyaḥ| nasyaṃ viṣaghnaṃ sañjñāprabodhanaṃ ca| añjanamapi viṣaghnaṃ cakṣuṣyaṃ sañjñāprabodhanaṃ tathā atīkṣṇaṃ 2 ca| caturtha ityādi| agado'trāpi dūṣīviṣāriḥ| sneho'tra gavyaṃ ghṛtaṃ, viṣaghnatvāttasya; snehagrahaṇena pūrvaprastutaṃ madhu nivartate| pañcama ityādi| agadamiha dūṣīviṣārināmādhyāharaṇīyam| ṣaṣṭha ityādi| saptame vege'sādhyarūpe'pi pratyākhyāya pratikriyāṃ kuryāt| cakāro'yaṃ bhinnakrame, tena saptame ceti yojanāt ṣaṣṭhe'pyavapīḍaḥ| vāśabdaścānuktasamuccaye, tenānuktaṃ saśoṇitacarmadānaṃ śākhālalāṭasirātāḍanādijaṅgamaviṣoktaṃ ca samuccīyate||40-43||
vegāntare tvanyatame kṛte karmaṇi śītalām | yavāgūṃ saghṛtakṣaudrāmimāṃ dadyādviṣāpahām ||44|| koṣātakyo'gnikaḥ pāṭhāsūryavallyamṛtābhayāḥ | śirīṣaḥ kiṇihī śelurgiryāhvā rajanīdvayam ||45|| punarnave hareṇuśca trikaṭuḥ sārive balā | eṣāṃ yavāgūrniṣkvāthe kṛtā hanti viṣadvayam ||46||
idānīṃ vegāntareṣu kālaghātinaḥ pratīkāravidhimāha- vegāntara ityādi| prakṛtādvegādanyo vego vegāntaram| anyatame ekatame| kṛte karmaṇi prathamādivegeṣūkte ityarthaḥ| kośātakya ityādi| kośātakī ghoṣakaḥ; agnikaḥ ajamodaḥ, `moraṭa’ ityanye; sūryavallī paṭolasadṛśapatrā, yasyāḥ patrarasenāktaṃ māṃsaṃ svinnamiva bhavati, anye sūryāvartamāhuḥ; kiṇihī kaṭabhī, śeluḥ śleṣmātakaḥ, giryāhvā śvetasyandaḥ, punarnave sitapītapuṣpe, kośātakyādīnāṃ kvāthena ṣaḍaṅgakalpanākalpitena yavāgūḥ kalpanīyā| `sārive balā’ ityatra `sārivotpale’ ityanye paṭhanti||44-46||
madhukaṃ tagaraṃ kuṣṭhaṃ bhadradāru hareṇavaḥ | punnāgailailavālūni nāgapuṣpotpalaṃ sitā ||47|| viḍaṅgaṃ candanaṃ patraṃ priyaṅgurdhyāmakaṃ tathā | haridre dve bṛhatyau ca sārive ca sthirā sahā ||48|| kalkaireṣāṃ ghṛtaṃ siddhamajeyamiti viśrutam | viṣāṇi hanti sarvāṇi śīghramevājitaṃ kvacit ||49||
madhukamityādi| punnāgaḥ tuṅgaḥ pūrvadeśe prasiddhaḥ; elavālukaṃ svanāmaprasiddhaṃ; nāgapuṣpaṃ nāgakeśaraṃ; dhyāmakaṃ kattṛṇaṃ; sthirā śālaparṇī| madhukādīnāṃ kalkaṃ pādikaṃ, caturguṇaṃ jalaṃ dattvā ghṛtaṃ sādhayet, tasyājeyamiti sañjñā| sarvāṇi sthāvarajaṅgamakṛtrimāṇi| ajitaṃ kvacinna jitamajitaṃ; kvacit kasminnapi sthāvarādāvityarthaḥ||47-49||
dūṣīviṣārtaṃ susvinnamūrdhvaṃ cādhaśca śodhitam | pāyayetāgadaṃ nityamimaṃ dūṣīviṣāpaham ||50|| pippalyo dhyāmakaṃ māṃsī śāvaraḥ paripelavam | suvarcikā sasūkṣmailā toyaṃ kanakagairikam ||51|| kṣaudrayukto'gado hyeṣa dūṣīviṣamapohati | nāmnā dūṣīviṣāristu na cānyatrāpi vāryate ||52||
dhātudūṣakasya dūṣīviṣasya cikitsāṃ vaktumāha- dūṣīviṣārtamityādi| dūṣīviṣasya viṣatve'pi svedo na niṣidhyate; yena mandavīryatayā kaphāvaraṇādviṣavegenānubandhitvamasya 3, ataḥ svedena kaphasyāvarakasyopaśāntāvapahāryaṃ 4 viṣaṃ koṣṭhagataṃ śodhanena sakalameva hriyate| anye `dūṣīviṣārtaṃ susnigdhaṃ’ iti paṭhanti; teṣāmapi snigdhaśrutyā svedo'pyākṣiptaḥ| kathañcidevānirhṛtasya viṣāvaśeṣasya saṃśamanārthamanyatrāpi sthāvarajaṅgamaviṣadūṣitadhātūnāṃ vā prasādanārthaṃ saṃśamanamuddiśannāha- pāyayetetyādi| dhyāmakaṃ kattṛṇaṃ; śāvaro rodhraḥ; paripelavaṃ vanyakaḥ, kaivartamustakamanye; toyaṃ bālakaṃ; suvarṇagairikaṃ dakṣiṇāpathe prasiddham| anyatrāpi sthāvarajaṅgamayostīkṣṇayorapītyarthaḥ; anyeṣu vakṣyamāṇeṣu jvarādiṣvapītyanye||50-52||
jvare dāhe ca hikkāyāmānāhe śukrasaṅkṣaye | śophe'tisāre mūrcchāyāṃ hṛdroge jaṭhare'pi ca ||53|| unmāde vepathau caiva ye cānye syurupadravāḥ | yathāsvaṃ teṣu kurvīta viṣaghnairauṣadhaiḥ kriyām ||54||
dūṣīviṣeṇa ye upadravāḥ syustaccikitsitamāha- jvara ityādi| ye cānye upadravāstajjāḥ| yathāsvaṃ yadyasya vihitaṃ tadityarthaḥ| tacca viṣaghnairoṣadhairyuktaṃ kartavyam||53-54||
sādhyamātmavataḥ sadyo yāpyaṃ saṃvatsarotthitam | dūṣīviṣamasādhyaṃ tu kṣīṇasyāhitasevinaḥ ||55||
idānīṃ sādhyayāpyapratyākhyeyatvaṃ darśayannāha- sādhyamityādi||55||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ kalpasthāne sthāvaraviṣavijñānīyo nāma dvitīyo'dhyāyaḥ ||2||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ kalpasthāne dvitīyo'dhyāyaḥ||2||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 `bhūrīṇi’ iti pā.
  2. 2 `abhīkṣṇaṃ’ iti pā.
  3. 3 `kaphāvaraṇādvarṣagaṇānubandhitvamasya’ iti pā.
  4. 4 `pittadūṣitadhātūnāṃ vā prasādanārthaṃ’ iti pā.