athāta ityādi||1-2||
jaṅgamasya viṣasyoktānyadhiṣṭhānāni ṣoḍaśa | samāsena mayā yāni vistarasteṣu vakṣyate ||3|| tatra, dṛṣṭiniḥśvāsadaṃṣṭrānakhamūtrapurīṣaśukralālārtavamukhasandaṃśa- viśardhitatuṇḍāsthipittaśūkaśavānīti 2||4||
tānyevādhiṣṭhānāni nirdiśannāha- tatra dṛṣṭiniḥśvāsetyādi| niḥśvāsaḥ phūtkāraḥ, viśardhitaṃ pāyukṛtaḥ kutsitaśabdaḥ, śūkaṃ kīṭaloma, kīṭānāṃ sarpāṇāṃ ca vigataprāṇānāṃ dehaḥ śavaḥ| vṛddhavāgbhaṭastu 3 tuṇḍaviśardhitasthāne ala(āra)śoṇite paṭhati||3-4||
tatra, dṛṣṭiniḥśvāsaviṣā divyāḥ sarpāḥ, bhaumāstu daṃṣṭrāviṣāḥ, mārjāraśvavānaramakaramaṇḍūkapākamatsyagodhāśambūkapracalākagṛhagodhikācatuṣpādakīṭāstathā'nye daṃṣṭrānakhaviṣāḥ, cipiṭapicciṭakakaṣāyavāsikasarṣapakatoṭakavarcaḥkīṭakauṇḍinyakāḥ śakṛnmūtraviṣāḥ, mūṣikāḥ śukraviṣāḥ, lūtā lālāmūtrapurīṣamukhasandaṃśanakhaśukrārtavaviṣāḥ 4, vṛścikaviśvambharavaraṭīrājīvamatsyocciṭiṅgāḥ samudravṛścikāścāla(ra)viṣāḥ, citraśiraḥsarāvakurdiśatadārukārimedakasārikāmukhā mukhasandaṃśaviśardhitamūtrapurīṣaviṣāḥ, makṣikākaṇabhajalāyukā mukhasandaṃśaviṣāḥ, viṣahatāsthi sarpakaṇṭakavaraṭīmatsyāsthi cetyasthiviṣāṇi, śakulīmatsyaraktarājivarakī(ṭī)matsyāśca pittaviṣāḥ, sūkṣmatuṇḍocciṭiṅgavaraṭīśatapadīśūkavalabhikāśṛṅgibhramarāḥ śūkatuṇḍaviṣāḥ, kīṭasarpadehā gatāsavaḥ śavaviṣāḥ; śeṣāstvanuktā mukhasandaṃśaviṣeṣveva gaṇayitavyāḥ ||5||
tatretyādi| divi bhavā divyāḥ, bhūmau bhavā bhaumāḥ; etacca prāyikaṃ, sarve'pi sarpā daṃśāyatanaviṣāḥ; tathā hi sāvitre,- “sarva eva sarpā daṃśaviṣā bhavanti, maladaśanadaṃṣṭrācakṣurlālāniḥśvāsendriyamūtrapurīṣapucchaiḥ 5 ”(?) iti| mārjāretyādi| atra mārjāroktyaiva vyālā vyāghrādayo'bhipretāḥ| makaro jalajanturityeke, anye āgneyakīṭapaṭhitaṃ makarākāratvena makaraṃ, karkaṭavṛścikaṃ makaramanye| pākamatsyo'pi āgneyeṣveva paṭhitaḥ kīṭaviśeṣaḥ| godhā pañcanakhī pavitrā saumyakīṭapaṭhitā; kṛṣṇaśabdasya lopāt kṛṣṇagodhāṃ viduranye| pracalākaṃ saumyakīṭapaṭhitaṃ kīṭaviśeṣamāhuḥ| gṛhagodhikā koṣṭhāgārī koṣṭhagṛhakārikā| catuṣpadakīṭāḥ pratisūryakādayaḥ| tathā'nye maśakamakṣikādayaśca kīṭāḥ| cipiṭapicciṭaketyādi ete kīṭaviśeṣā deśāntare lokato jñeyāḥ| vṛściketyādi| āraśabdenātra 6 vṛścikalāṅgūlādisthitaḥ kaṇṭako bhaṇyate, tasya ca sthūlaśūkarūpatvācchūkagrahaṇenaiva grahaṇaṃ, ata eva dṛṣṭiniḥśvāsetyādisūtre pṛthaṅnodāhṛtamāragrahaṇam 7| gayadāsaścātra `ālālaviṣā’ iti paṭhati, vyākhyānayati ca- ālālaṃ lālā| citraśira ityādi| varakīmatsyayoḥ sthāne kecidekameva varaṭī(kī)matsyaṃ paṭhanti| gatāsavo gataprāṇāḥ||5||
bhavanti cātra- rājño'rideśe ripavastṛṇāmbumārgānnadhūmaśvasanān viṣeṇa | sandūṣayantyebhiratipraduṣṭān vijñāya liṅgairabhiśodhayettān ||6||
rājña ityādi| arideśe praviṣṭasya rājño'pi ripavaḥ śatravaḥ tṛṇādīn sandūṣayanti| annam annarakṣāyāmuktamapi deśādiprasaṅgeṇātra punaruktam| śvasano vāyuḥ| ebhirliṅgaiḥ vakṣyamāṇairityarthaḥ||6||
duṣṭaṃ jalaṃ picchilamugragandhi phenānvitaṃ rājibhirāvṛtaṃ ca | maṇḍūkamatsyaṃ mriyate vihaṅgā mattāśca sānūpacarā bhramanti ||7|| majjanti ye cātra narāśvanāgāste chardimohajvaradāhaśophān | ṛ(ga)cchanti teṣāmapahṛtya doṣān 8 duṣṭaṃ jalaṃ śodhayituṃ yateta ||8||
duṣṭamityādi| rājibhiḥ kṛṣṇābhiḥ| vihaṅgā ityādi sānūpacarā anūpacarasahitā vihaṅgāḥ pakṣiṇo viṣavegena mattāḥ santo bhramanti| ṛcchanti prāpnuvanti| yateta yatnaṃ kurvīta||7-8||
dhavāśvakarṇāsanapāribhadrān sapāṭalān siddhakamokṣakau ca | dagdhvā sarājadrumasomavalkāṃstadbhasma śītaṃ vitaret saraḥsu ||9|| bhasmāñjaliṃ cāpi ghaṭe nidhāya viśodhayedīpsitamevamambhaḥ |10|
tadeva duṣṭavāripraśodhanauṣadhaṃ darśayannāha- dhavāśvetyādi| aśvakarṇaḥ pūrvadeśe prasiddho gandhamuṇḍaḥ aśvatthasadṛśaḥ, asano bījakaḥ, pāribhadraḥ phalabhadro raktakusumaḥ kaṇṭakī rohiṇīsadṛśapatraḥ pūrvadeśe prasiddhaḥ, rājadrumaḥ kiramālakaḥ, somavalkaḥ kaṭvalaḥ| vitaret niḥkṣipet| saraḥsviti bahuvacanamavahajjalopalakṣaṇaṃ; vahajjalānāṃ dūṣaṇameva duṣkaraṇam| sāmānyajanārthaṃ sarasāṃ saṃśodhanamabhidhāya viśiṣṭajanārthamuddhṛtajalasya śodhanaṃ darśayannāha- bhasmāñjalimityādi| añjaliṃ catuḥpalaṃ, taṃ ca ghaṭe droṇapramite jale, nidhāya niḥkṣipya, īpsitaṃ vāñchitaṃ śodhayet| jejjaṭācāryastu ghaṭaṃ gargarīmāha||9||-
kṣitipradeśaṃ viṣadūṣitaṃ tu śilātalaṃ 9 tīrthamatheriṇaṃ vā ||10|| spṛśanti gātreṇa tu yena yena govājināgoṣṭrakharā narā vā | tacchūnatāṃ yātyatha dahyate ca viśīryate romanakhaṃ tathaiva ||11|| tatrāpyanantāṃ saha sarvagandhaiḥ piṣṭvā surābhirviniyojya mārgam | siñcet payobhiḥ sumṛdanvataistaṃ viḍaṅgapāṭhākaṭabhījalairvā ||12||
kṣitipradeśamityādi| tīrthaṃ nadyādighaṭṭam| īriṇam ūṣaram| anantāṃ sarvagandhaiḥ saha saṃyojya surābhiḥ piṣṭvā mārgaṃ siñcediti sambandhaḥ| surābhiriti bahuvacanānmadhuguḍapiṣṭakṛtābhiḥ| anantā utpalasārivā| sarvagandhaiḥ elādiparipaṭhitaiḥ| payobhiḥ kṣīraiḥ| mṛdanvitaistaṃ mārgaṃ siñcet, viḍaṅgādijalairvā mārgaṃ siñcet| mṛdiha kṛṣṇā prādhānyakalpanayā| anye tvevaṃ paṭhanti- “tatrāpyanantāṃ saha sarvagandhairvacāṃ tu piṣṭvā surayā'numārgam| siñcettathā mṛtsahitābhiradbhirmārgo'sti nānyo yadi tena gacchet” iti| `payobhistu mṛdanvitaiḥ’ ityatra `valmīkamṛdanvitābhiḥ’ iti kecit paṭhanti, viṣaghnatvādvalmīkasya||10-12||
tṛṇeṣu bhakteṣu ca dūṣiteṣu sīdanti mūrcchanti vamanti cānye | viḍbhedamṛcchantyathavā mriyante teṣāṃ cikitsāṃ praṇayedyathoktām ||13|| viṣāpahairvā'pyagadairvilipya vādyāni citrāṇyapi vādayeta | tāraḥ sutāraḥ sasurendragopaḥ sarvaiśca tulyaḥ kuruvindabhāgaḥ ||14|| pittena yuktaḥ kapilānvayena vādyapralepo vihitaḥ praśastaḥ | vādyasya śabdena hi yānti nāśaṃ viṣāṇi ghorāṇyapi yāni santi 10||15||
tṛṇeṣvityādi| sīdanti aṅgaglāniyuktā bhavanti| praṇayedityādi| aṅgasādādiṣu yathoktāṃ cikitsāṃ viṣāpahairdravyairyuktāṃ vitaret| agadairvā dundubhisvanīyoktaiḥ, vādyāni bherīpaṭahādīni vilipya vādayet| aparamapi vādyalepamāha- tāra ityādi| tāro rūpyaṃ, sutāraḥ pāradaḥ; surendraṃ suvarṇaṃ, kuṭajamanye; gopā sārivā; kuruvindo mustā, niśānapāṣāṇa ityanye, uttamalohitaratnaṃ kuruvinda ityeke||13-15||
dhūme'nile vā viṣasamprayukte khagāḥ śramārtāḥ prapatanti bhūmau | kāsapratiśyāyaśirorujaśca bhavanti tīvrā nayanāmayāśca ||16|| lākṣāharidrātiviṣābhayābdahareṇukailādalavakrakuṣṭham | priyaṅgukāṃ cāpyanale nidhāya dhūmānilau cāpi viśodhayeta ||17||
lākṣetyādi| lākṣādidravyaṃ vahnau nidhāya dhūmaṃ viśodhayeta, cūrṇamanile vikīrya punaranilamiti| priyaṅgukāmityatra `madhūlikāṃ’ kecit paṭhanti, guḍūcikāmiti ca vivṛṇvanti||16-17||
prajāmimāmātmayonerbrahmaṇaḥ sṛjataḥ kila | akarodasuro vighnaṃ kaiṭabho nāma darpitaḥ ||18|| tasya kruddhasya vai vaktrādbrahmaṇastejaso nidheḥ | krodho vigrahavān bhūtvā nipapātātidāruṇaḥ ||19|| sa taṃ dadāha garjantamantakābhaṃ mahābalam | tato'suraṃ ghātayitvā tattejo'vardhatādbhutam ||20|| tato viṣādo devānāmabhavattaṃ nirīkṣya vai | viṣādajananatvācca viṣamityabhidhīyate ||21|| tataḥ sṛṣṭvā prajāḥ śeṣaṃ tadā taṃ krodhamīśvaraḥ | vinyastavān sa bhūteṣu sthāvareṣu careṣu ca ||22||
cikitsopayogi 11 viṣasya mūrtisvarūpamāha- prajāmityādi| ātmayoneḥ ātmā paramapuruṣo yoniḥ kāraṇaṃ yasya sa tathā tasya; eteneśvarādikāraṇaṃ nirasya svayambhūtvamuktam| kiletyāgamasaṃvāde| tata ityādi| vigrahavān śarīravān| niḥpapāta niḥsṛtaḥ| sa tamityādi|- sa krodhaḥ puruṣarūpaḥ, taṃ kaiṭabhaṃ, dadāha bhasmīkṛtavān| kiṃviśiṣṭaṃ kaiṭabhaṃ? garjantamityādiviśeṣaṇayuktam| tattejaḥ tasya mūrtimataḥ krodhasya teja ityarthaḥ| tata ityādi| vākkāyacittāvasādo viṣādaḥ| tata ityādi| vinyastavān viniḥkṣiptavān||18-22||
yathā'vyaktarasaṃ toyamantarīkṣānmahīgatam | teṣu teṣu pradeśeṣu rasaṃ taṃ taṃ niyacchati ||23|| evameva viṣaṃ yadyaddravyaṃ vyāpyāvatiṣṭhate | svabhāvādeva taṃ tasya rasaṃ samanuvartate ||24||
viṣasya nānāvīryahetubhūtamuddiśannāha- yathā'vyaktarasamityādi| yathā jalamekarasamapyantarīkṣāt patitaṃ bhūmigataṃ teṣu teṣu pradeśeṣvākāśaguṇabhūyiṣṭhādiṣu rasaṃ taṃ taṃ niyacchati niścayena dadāti, evameva viṣaṃ yadyaddravyaṃ vyāpyāvatiṣṭhate svabhāvādeva tasya tasya rasaṃ samanuvartate||23-24||
viṣe yasmādguṇāḥ sarve tīkṣṇāḥ prāyeṇa santi hi | viṣaṃ sarvamato jñeyaṃ sarvadoṣaprakopaṇam ||25|| te tu vṛttiṃ prakupitā jahati svāṃ viṣārditāḥ | nopayāti viṣaṃ pākamataḥ prāṇān ruṇaddhi ca ||26|| śleṣmaṇā''vṛtamārgatvāducchvāso'sya nirudhyate | visañjñaḥ sati jīve'pi tasmāttiṣṭhati mānavaḥ ||27||
viṣe yasmādityādi| yasmādviṣe ye guṇāḥ santi te sarve svabhāvataḥ sarvadehadhātuvirodhena tīkṣṇā āśukāriṇaḥ, prāyeṇa tejorūpakrodhātmakatvādviṣasya; ataḥ sarvameva viṣaṃ sarvadoṣaprakopaṇam| te tu vṛttimityādi| te prakupitā vātādayo viṣārditā viṣapīḍitāḥ santaḥ, svāṃ vṛttiṃ vātaḥ praspandanādikāṃ, rāgapaktyādikāṃ pittaṃ, sandhisaṃśleṣādikāṃ kaphaḥ, tyajanti; tena ca pittasya paktyabhāvādviṣaṃ pākaṃ na yāti, ato'pakvaṃ viṣaṃ prāṇān ruṇaddhi, viṣavilīnena śleṣmaṇā niruddhocchvāsatvājjīve'pi prāṇe'pi sati visañjño vigatasamyagjñāno mānavastiṣṭhati||25-27||
śukravat sarvasarpāṇāṃ viṣaṃ sarvaśarīragam | kruddhānāmeti cāṅgebhyaḥ śukraṃ nirmanthanādiva ||28|| teṣāṃ baḍiśavaddaṃṣṭrāstāsu sajjati cāgatam | anudvṛttā viṣaṃ tasmānna muñcanti ca bhoginaḥ ||29||
śukravadityādi| sarvasarpāṇāṃ viṣaṃ sarvaśarīragam| kruddhānāmityādi kruddhānāṃ sarpāṇāmaṅgebhyo'vayavebhyo viṣamāgacchati; kimiva? śukraṃ nirmanthanādiva, nirmanthanaṃ viśiṣṭastrīvarāṅgaviloḍanahetureva harṣa ucyate| teṣāmityādi| baḍiśaṃ matsyabandhanayantram| sajjati saṅgaṃ yāti, sambaddhaṃ bhavatītyarthaḥ| anudvṛttā ananuyojitā, anucchalitā 12 iti yāvat; karṣaṇakṛtaparāvṛttyā hi daṃṣṭrāṇāmadhomukhateti| bhoginaḥ sarpāḥ||28-29||
yasmādatyarthamuṣṇaṃ ca tīkṣṇaṃ ca paṭhitaṃ viṣam | ataḥ sarvaviṣeṣūktaḥ pariṣekastu śītalaḥ ||30|| mandaṃ kīṭeṣu nātyuṣṇaṃ bahuvātakaphaṃ viṣam | ataḥ kīṭaviṣe cāpi svedo na pratiṣidhyate ||31|| kīṭairdaṣṭānugraviṣaiḥ sarpavat samupācaret |32|
yasmādityādi| kīṭeṣu viṣaṃ mandaṃ nātyuṣṇaṃ bahuvātakaphaṃ bhavati; apiśabdāt kīṭeṣvapi keṣucidugraviṣeṣu na svedaḥ, api tu śītalameva cikitsitam| tathā ca vakṣyati,- `kīṭairdaṣṭānugraviṣaiḥ sarpavatsamupācaret’- iti||30-31||-
svabhāvādeva tiṣṭhettu prahārādaṃśayorviṣam ||32|| vyāpya sāvayavaṃ dehaṃ digdhaviddhāhidaṣṭayoḥ | laulyādviṣānvitaṃ māṃsaṃ yaḥ khādenmṛtamātrayoḥ ||33|| yathāviṣaṃ sa rogeṇa kliśyate mriyate'pi vā | ataścāpyanayormāṃsamabhakṣyaṃ mṛtamātrayoḥ ||34|| muhūrtāttadupādeyaṃ prahārādaṃśavarjitam |35|
idānīṃ digdhaviddhāhidaṣṭayoḥ prahāradaṃśadeśamāṃsamabhakṣyaṃ muhūrtācca tadupādeyamuddiśannāha- svabhāvādityādi| digdhaviddhāhidaṣṭayoḥ `prāṇinoḥ’ iti śeṣaḥ| atra digdhaviddho viṣaliptakāṇḍādihataḥ, ahidaṣṭaḥ sarpadaṣṭaḥ| yathāviṣaṃ viṣānusāreṇetyarthaḥ||32-34||-
savātaṃ gṛhadhūmābhaṃ purīṣaṃ yo'tisāryate ||35|| ādhmāto'tyarthamuṣṇāsro vivarṇaḥ sādapīḍitaḥ | udvamatyatha phenaṃ ca viṣapītaṃ tamādiśet ||36|| na cāsya hṛdayaṃ vahnirviṣajuṣṭaṃ dahatyapi | taddhi sthānaṃ cetanāyāḥ svabhāvādvyāpya tiṣṭhati ||37||
idānīṃ viṣapītasya prāṇaiḥ parityajyamānasya mṛtasya ca lakṣaṇamāha- savātamityādi| asraṃ nayanajalam| vivarṇaḥ atyarthaṃ kṛṣṇaśyāmapītavarṇaḥ| sādaḥ aṅgaglāniḥ| vivarṇa iti mṛtasya lakṣaṇaṃ, śeṣaṃ sarvaṃ mriyamāṇasya lakṣaṇam| asya viṣapānamṛtasya viṣajuṣṭaṃ hṛdayaṃ vahnirapi na dahati; kuto hṛdayameva viṣajuṣṭaṃ? hi yasmāttadviṣaṃ cetanāsthānaṃ hṛdayaṃ svabhāvādvyāpya tiṣṭhati; ata eva ca viṣapānamṛtasya hṛdayamadāhyaṃ viṣavyāptatvāt||35-37||
aśvatthadevāyatanaśmaśānavalmīkasandhyāsu catuṣpatheṣu | yāmye sapitrye parivarjanīyā ṛkṣe narā marmasu ye ca daṣṭāḥ ||38||
idānīṃ varjyaprahārādaṃśahṛdayaprasaṅgena viśiṣṭadeśādidvāreṇa varjanīyān daṣṭānāha- aśvatthetyādi| yāmye bharaṇyāṃ, pitrye maghāyāṃ, ṛkṣe nakṣatre||38||
darvīkarāṇāṃ viṣamāśughāti sarvāṇi coṣṇe dviguṇībhavanti | ajīrṇapittātapapīḍiteṣu bālapramehiṣvatha garbhiṇīṣu ||39|| vṛddhāturakṣīṇabubhukṣiteṣu rūkṣeṣu bhīruṣvatha durdineṣu |40|
darvīkarāṇāmityādi| darvīkarāṇāṃ phaṇināṃ, sarvāṇi aśeṣaviṣāṇi, uṣṇe uṣṇakāle, dviguṇībhavanti dviguṇaśaktīni bhavanti; `sarvāṇi cordhvaṃ dviguṇībhavanti’ iti kecit paṭhanti, ūrdhvam ūrdhvadeśe ityarthaḥ| ajīrṇapittādiṣvapi dviguṇatvamāha- ajīrṇetyādi||39||-
śastrakṣate yasya na raktameti rājyo latābhiśca na sambhavanti ||40|| śītābhiradbhiśca na romaharṣo viṣābhibhūtaṃ parivarjayettam | jihvā sitā yasya ca keśaśāto nāsāvabhaṅgaśca sakaṇṭhabhaṅgaḥ ||41|| kṛṣṇaḥ saraktaḥ śvayathuśca daṃśe hanvoḥ sthiratvaṃ ca sa varjanīyaḥ | vartirghanā yasya nireti vaktrādraktaṃ sravedūrdhvamadhaśca yasya ||42|| daṃṣṭrānipātāḥ sakalāśca yasya taṃ cāpi vaidyaḥ parivarjayettu | unmattamatyarthamupadrutaṃ vā hīnasvaraṃ vā'pyathavā vivarṇam ||43|| sāriṣṭamatyarthamaveginaṃ ca jahyānnaraṃ tatra na karma kuryāt ||44||
śastretyādi| latābhirabhihate'ṅge rājyo rekhā nocchalanti| jihvetyādi| sitā śvetā, asitā kṛṣṇā vā bhavatītyarthaḥ| keśaśātaḥ keśacyavanam| nāsāvabhaṅgo nāsāsrotovaiguṇyaṃ, taccānunāsikavākyatvena jñeyam| kaṇṭhabhaṅgaḥ svarasādaḥ| daṃśo bhakṣitasthānam| hanvoḥ mukhasandhyoḥ| sthiratvam acalanam| vartirityādi vartiḥ kaphavartiḥ| unmattetyādi| unmattaṃ vātulam| atyarthamupadrutam upadravabahulam| sāriṣṭaṃ maraṇalakṣaṇasahitam| aveginaṃ laharīvarjitam| jahyāt tyajet||40-44||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ kalpasthāne jaṅgamaviṣavijñānīyo nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ ||3||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ kalpasthāne tṛtīyo'dhyāyaḥ||3||
pāṭhāntarāḥ
- 1 `jaṅgamaviṣavijñānīyamadhyāyaṃ’ iti pā. ↩
- 2 `...gudāsthi...’ iti pā. ↩
- 3 `jaṅgamasya tvāśrayāḥ ṣoḍaśadṛṣṭiniḥśvāsasparśadaṃṣṭrāmukhanakhāsthimūtrapurīṣaśukrārtavalālāśūkapittaśoṇitaśavāni’ iti| (vṛ. vā. u. a. 40) ↩
- 4 `lālānakhaśukramūtrapurīṣārtavamukhasandaṃśaviṣāḥ’ iti pā. ↩
- 5 `manodaśana...’ iti `malo daśana...’ iti ca pā. ↩
- 6 `alaśabdenātra’ iti pā. ↩
- 7 ‘... mālagrahaṇam’ iti pā. ↩
- 8 `rogān’ iti pā. ↩
- 9 `śilāsthalī’ iti pā. ↩
- 10 `tatra’ iti pā. ↩
- 11 etatpūrva `samādhimantrabhedena’ ityadhikaṃ paṭhyate hastalikhitapustake ↩
- 12 `ananumoditā’ iti pā. ↩