jaṅgamaviṣāśrayeṣu mahāviṣatvena sarpasyaivātra prādhānyāttaddaṣṭavijñānaṃ pratipādayitukāmaḥ prāha- athāta ityādi||1-2||
dhanvantariṃ mahāprājñaṃ sarvaśāstraviśāradam | pādayorupasaṅgṛhya suśrutaḥ paripṛcchati ||3||
pādayorupasaṅgṛhya pādapatanaṃ kṛtvetyarthaḥ||3||
sarpasaṅkhyāṃ vibhāgaṃ ca daṣṭalakṣaṇameva ca | jñānaṃ ca viṣavegānāṃ bhagavan ! vaktumarhasi ||4||
kiṃ paripṛcchatītyāha- sarpasaṅkhyāmityādi| saṅkhyā gaṇanā, vibhāgo viśeṣabhāgaḥ pṛthakkaraṇam| arhasi yogyo bhavasi||4||
tasya tadvacanaṃ śrutvā prābravīdbhiṣajāṃ varaḥ | asaṅkhyā vāsukiśreṣṭhā 2 vikhyātāstakṣakādayaḥ ||5|| mahīdharāśca nāgendrā hutāgnisamatejasaḥ | ye cāpyajasraṃ garjanti varṣanti ca tapanti ca ||6|| sasāgaragiridvīpā yairiyaṃ dhāryate mahī | kruddhā niḥśvāsadṛṣṭibhyāṃ ye hanyurakhilaṃ jagat ||7|| namastebhyo'sti no teṣāṃ kāryaṃ kiñciccikitsayā | ye tu daṃṣṭrāviṣā bhaumā ye daśanti ca mānuṣān ||8|| teṣāṃ saṅkhyāṃ pravakṣyāmi yathāvadanupūrvaśaḥ |9|
tasya tadvacanamityādi| vāsukiśreṣṭhā vāsukiḥ śreṣṭho yeṣāṃ te tathā| asti no teṣāṃ kāryaṃ kiñciccikitsayeti teṣāṃ takṣakādīnāṃ cikitsayā kiñcit kāryaṃ nāsti| ye tu daṃṣṭretyādi| anupūrvaśaḥ anukrameṇa||5-8||-
aśītistveva sarpāṇāṃ bhidyate pañcadhā tu sā ||9|| darvīkarā maṇḍalino rājimantastathaiva ca | nirviṣā vaikarañjāśca trividhāste punaḥ smṛtāḥ ||10|| darvīkarā maṇḍalino rājimantaśca pannagāḥ | teṣu darvīkarā jñeyā viṃśatiḥ ṣaṭ ca pannagāḥ 3||11|| dvāviṃśatirmaṇḍalino rājimantastathā daśa | nirviṣā dvādaśa jñeyā vaikarañjāstrayastathā ||12|| vaikarañjodbhavāḥ sapta citrā 4 maṇḍalirājilāḥ |13|
aśītirityādi| sā aśītiḥ| darvīkarāḥ phaṇāvantaḥ, maṇḍalinaḥ phaṇāvarjitā vividhamaṇḍalaiścitritāḥ, rājimanto rekhāyuktāḥ phaṇāvarjitā īṣadviṣā gamālādayaḥ, nirviṣā viṣarahitāḥ dundubhigaurāhikādayaḥ; kecit `nir’ śabdamīṣadarthe vyākhyānayanti, tena nirviṣā īṣadviṣāḥ; yathā- anudarā kanyeti| vaikarañjāḥ saṅkīrṇajātāḥ, pṛthagjātīyasarpiṇīpṛthagjātīyasarpābhyāṃ jātā vaikarañjāḥ 5| eṣveva nirviṣavaikarañjayorantarbhāvāt kathamaśītiḥ pūryata ityāha- teṣvityādi| citrā maṇḍalirājilā vaikarañjodbhavāḥ sapta bhavanti; tatra maṇḍalinaścatvāraḥ, rājilāstrayaḥ| atrāyameva pāṭho nyāyyaḥ, jejjaṭagayadāsaprabhṛtibhiraṅgīkṛtatvāt||9-12||-
pādābhimṛṣṭā duṣṭā vā kruddhā grāsārthino'pi vā ||13|| te daśanti mahākrodhāstrividhaṃ 6 bhīmadarśanāḥ |14|
saṅkṣepeṇa vibhāgaṃ pratipādya daṣṭasya daṃśanapūrvakatvāddaṃśanalakṣaṇaṃ pratipādayitukāmo daṃśasya kāraṇāni nirdiśannāha- pādābhimṛṣṭā ityādi| abhimṛṣṭā marditāḥ, duṣṭāḥ svabhāvaduṣṭāḥ, kruddhāḥ kupitāḥ, apiśabdo'trānuktasamuccaye, tenātyāsannabhītaśaṅkitakrāntādayo grāhyāḥ| te daśanti mahākrodhāstrividhaṃ bhīmadarśanā iti sarpā mahākrodhāḥ pracaṇḍakopāḥ, ata eva bhīmadarśanāḥ; trividhaṃ yathā bhavatyevaṃ daśanti bhakṣayanti||13||-
sarpitaṃ raditaṃ cāpi tṛtīyamatha nirviṣam | sarpāṅgābhihataṃ kecidicchanti khalu tadvidaḥ ||14|| padāni yatra dantānāmekaṃ dve vā bahūni vā | nimagnānyalparaktāni yānyudvṛtya karoti hi ||15|| cañcumālakayuktāni vaikṛtyakaraṇāni ca | saṅkṣiptāni saśophāni vidyāttat sarpitaṃ bhiṣak ||16|| rājyaḥ salohitā yatra nīlāḥ pītāḥ sitāstathā | vijñeyaṃ raditaṃ tattu 7 jñeyamalpaviṣaṃ ca tat ||17|| aśophamalpaduṣṭāsṛk prakṛtisthasya dehinaḥ | padaṃ padāni vā vidyādaviṣaṃ taccikitsakaḥ ||18|| sarpaspṛṣṭasya bhīrorhi bhayena kupito'nilaḥ | kasyacit kurute śophaṃ sarpāṅgābhihataṃ tu tat ||19||
etadeva daṃśatraividhyamuddiṣṭaṃ nirdiśannāha- sarpitamityādi| teṣāṃ lakṣaṇamāha- padānītyādi| padāni kṣatāni| ekamityādi| padeṣu yathottaraṃ viṣabāhulyam| nimagnāni anudgatāni| yānyudvṛtya karoti hi yāni padānyudvṛtya unmoṭhya sarpaḥ karoti| cañcumālakayuktānīti upari piḍakāsadṛśairācitānītyarthaḥ; gayī tu cañcumālikāḥ sarpadaṣṭasthānasya pārśve vaṭaprarohāgratulyā viṣotpannā aṅkurā bhavantīti vyākhyānayati| vaikṛtyakaraṇāni vikārabhāvavidhāyakāni| saṅkṣiptānītyādi| saṅkṣiptāni sūkṣmāṇi| sarpitam atyavagāḍham| rājya ityādi| rājyo rekhāḥ, raditaṃ vilikhitamanavagāḍham, ata evālpaviṣam| aśophamityādi| prakṛtisthasyeti kāyavākcitteṣu svena bhāvenāvasthitasya| padaṃ padāni veti ekaṃ padaṃ bahūni vā padānītyarthaḥ| sarpaspṛṣṭasyetyādi| tuśabdaścārthe, tena kaṇṭakādividdhe'pi śaṅkāviṣaṃ bhavati||14-19||
vyādhitodvignadaṣṭāni jñeyānyalpaviṣāṇi tu | tathā'tivṛddhabālābhidaṣṭamalpaviṣaṃ 8 smṛtam ||20|| suparṇadevabrahmarṣiyakṣasiddhaniṣevite | viṣaghnauṣadhiyukte ca deśe na kramate viṣam ||21||
sarpāvasthāviśeṣato'lpaviṣatvamuddiśannāha- vyādhitetyādi| daṣṭāni bhakṣyasthānāni| viśiṣṭadevasevite viśiṣṭauṣadhisevite ca deśe'viṣatvamuddiśannāha- suparṇetyādi| suparṇo garuḍaḥ| bhūtāḥ svanāmaprasiddhāḥ||20-21||
rathāṅgalāṅgalacchatrasvastikāṅkuśadhāriṇaḥ | jñeyā darvīkarāḥ sarpāḥ phaṇinaḥ śīghragāminaḥ ||22|| maṇḍalairvividhaiścitrāḥ pṛthavo mandagāminaḥ | jñeyā maṇḍalinaḥ sarpā jvalanārkasamaprabhāḥ 9||23|| snigdhā vividhavarṇābhistiryagūrdhvaṃ ca rājibhiḥ | citritā iva ye bhānti rājimantastu te smṛtāḥ ||24||
idānīṃ cikitsopayogidarvīkarādiliṅgamuddiśannāha- rathāṅgetyādi| rathāṅgaṃ cakraṃ, lāṅgalaṃ halaṃ, dhāriṇa iti yato rathāṅgādīnāmākṛtiṃ dhārayanti| maṇḍalairityādi| pṛthavo vistīrṇāḥ||22-24||
muktārūpyaprabhā ye ca kapilā ye ca pannagāḥ | sugandhayaḥ suvarṇābhāste jātyā brāhmaṇāḥ smṛtāḥ ||25|| kṣatriyāḥ snigdhavarṇāstu pannagā bhṛśakopanāḥ | sūryacandrākṛticchatralakṣma teṣāṃ tathā'mbujam ||26|| kṛṣṇā vajranibhā 10 ye ca lohitā varṇatastathā | dhūmrāḥ pārāvatābhāśca vaiśyāste pannagāḥ smṛtāḥ ||27|| mahiṣadvīpivarṇābhāstathaiva paruṣatvacaḥ | bhinnavarṇāśca ye kecicchūdrāste parikīrtitāḥ ||28||
idānīṃ brāhmaṇādijātiparijñānāyāha- muktārūpyetyādi| sūryādivatteṣāṃ lakṣma cihnaṃ, tathā ambujaḥ śaṅkhaḥ| tathā ca vṛddhavāgbhaṭaḥ- “bhoge'rdhacandraśrīvatsaśaṅkhacakrahalāṅkitāḥ”- iti| dvīpī citrakaḥ||25-28||
kopayantyanilaṃ jantoḥ phaṇinaḥ sarva eva tu | pittaṃ maṇḍalinaścāpi kaphaṃ cānekarājayaḥ ||29|| apatyamasavarṇābhyāṃ dvidoṣakaralakṣaṇam | jñeyau doṣaiśca dampatyo... |31|
apatyamityādi| asamānavarṇābhyāṃ sarpasarpiṇībhyāṃ yat apatyaṃ vaikarañjākhyaṃ, taddvidoṣakaralakṣaṇaṃ jñeyaṃ; dvidoṣakarāṇi lakṣaṇāni yatra taddvidoṣakaralakṣaṇaṃ; etena vaikarañjasya dvidoṣakartṛtvamuktam| apatye yau dvidoṣau tau kayorityāha- jñeyāviti|- jñeyau jñātavyau| dampatyoḥ pitṛmātrorityarthaḥ||29||-
...rviśeṣaścātra vakṣyate ||30|| rajanyāḥ paścime yāme sarpāścitrāścaranti hi | śeṣeṣūktā maṇḍalino divā darvīkarāḥ smṛtāḥ ||31||
eṣāṃ madhye ke kasmin kāle vicarantītyāha- viśeṣa ityādi| paścime yāme caturthe prahara ityarthaḥ| citrā atra rājimantaḥ| śeṣeṣu prahareṣu `rajanyā eva’ iti śeṣaḥ||30-31||
darvīkarāstu taruṇā vṛddhā maṇḍalinastathā | rājimanto vayomadhyā jāyante mṛtyuhetavaḥ ||32||
teṣāṃ darvīkarādīnāmugraviṣatve vayo'vasthāmuddiśannāha- darvīkarā ityādi| darvīkarādayo mṛtyuhetavo jāyante bhavantītyarthaḥ||32||
nakulākulitā bālā vāriviprahatāḥ kṛśāḥ | vṛddhā muktatvaco bhītāḥ sarpāstvalpaviṣāḥ smṛtāḥ ||33||
teṣāmevālpaviṣatve hetumāha- nakulākulitā ityādi| nakulena ākulitāḥ kadarthitāḥ; vāriviprahatā vāriṇā jalena viśeṣeṇa prahatā abhibhūtāḥ; muktatvaco muktakañcukāḥ, tathā bhītāḥ sarpā alpaviṣā bhavanti||33||
tatra, darvīkarāḥ- kṛṣṇasarpo, mahākṛṣṇaḥ, kṛṣṇodaraḥ śvetakapoto, mahākapoto, balāhako, mahāsarpaḥ, śaṅkhakapālo 11, lohitākṣo, gavedhukaḥ, parisarpaḥ, khaṇḍaphaṇaḥ, kakudaḥ, padmo, mahāpadmo, darbhapuṣpo, dadhimukhaḥ, puṇḍarīko, bhrūkuṭīmukho, viṣkiraḥ, puṣpābhikīrṇo, girisarpaḥ, ṛjusarpaḥ, śvetodaro, mahāśirā, alagarda, āśīviṣa iti (1); maṇḍalinastu- ādarśamaṇḍalaḥ, śvetamaṇḍalo, raktamaṇḍalaḥ, citramaṇḍalaḥ, pṛṣato, rodhrapuṣpo, milindako, gonaso, vṛddhagonasaḥ, panaso, mahāpanaso, veṇupatrakaḥ, śiśuko madanaḥ, pālindiraḥ, piṅgalaḥ 12, tantukaḥ puṣpapāṇḍuḥ, ṣaḍaṅgo, agniko babhruḥ, kaṣāyaḥ, kaluṣaḥ pārāvato, hastābharaṇaḥ, citrakaḥ, eṇīpada iti (2); rājimantastu- puṇḍarīko rājicitro, aṅgularājiḥ, bindurājiḥ, kardamakaḥ, tṛṇaśoṣakaḥ, sarṣapakaḥ śvetahanuḥ, darbhapuṣpaścakrako, godhūmakaḥ, kikkisāda iti (3); nirviṣāstu- galagolī, śūkapatro, ajagaro, divyako, varṣāhikaḥ, puṣpaśakalī, jyotīrathaḥ, kṣīrikāpuṣpako, ahipatāko, andhāhiko, gaurāhiko, vṛkṣeśaya iti (4); vaikarañjāstu trayāṇāṃ darvīkarādīnāṃ vyatikarājjātāḥ, tadyathā- mākuliḥ, poṭagalaḥ, snigdharājiriti | tatra, kṛṣṇasarpeṇa gonasyāṃ vaiparītyena vā jāto mākuliḥ; rājilena gonasyāṃ vaiparītyena vā jātaḥ poṭagalaḥ; kṛṣṇasarpeṇa rājimatyāṃ vaiparītyena vā jātaḥ snigdharājiriti | teṣāmādyasya pitṛvadviṣotkarṣo, dvayormātṛvadityeke (5) |34|
tajjātameva vyatikaraṃ vivṛṇvannāha- tatra kṛṣṇasarpeṇetyādi| vaiparītyena veti gonasena puṃsā kṛṣṇasarpiṇyāṃ striyāmityarthaḥ| rājilenetyādi| vaiparityaṃ pūrvavyākhyāvajjñeyam| kṛṣṇasarpeṇetyādi| eṣāṃ madhye ye'prasiddhāḥ sarpabhedāste sarve nānādeśavāsibhyaḥ sarpahelikādibhyo jñeyāḥ| teṣāṃ vyatikarajānāṃ samatayā dvividhatve prāpte dampatyorekasya viṣamutkarṣaṃ 13 bhavatīti darśayannāha- teṣāmityādi| ādyasya mākuleḥ, pitṛvat kṛṣṇasarpavat| dvayoḥ poṭagalasnigdharājikayoḥ; tatra poṭagalasya mātā gonasī, snigdharājikasya mātā rājimatī|(1-5)|34|
trayāṇāṃ vaikarañjānāṃ punardivyelakarodhrapuṣpakarājicitrakapoṭagalapuṣpābhikīrṇadarbhapuṣpavellitakāḥ sapta; teṣāmādyāstrayo rājilavat, śeṣā maṇḍalivat, evameteṣāṃ sarpāṇāmaśītirvyākhyātā ||34||
vaikarañjebhyastribhyo jātānāṃ divyelakaprabhṛtīnāṃ viṣaṃ keṣāmanuyāyi bhavatīti darśayannāha- trayāṇāmityādi||34||
tatra mahānetrajihvāsyaśirasaḥ pumāṃsaḥ, sūkṣmanetrajihvāsyaśirasaḥ striyaḥ, ubhayalakṣaṇā mandaviṣā akrodhā napuṃsakā iti ||35||
sarpāṇāṃ puruṣādilakṣaṇamuddiśannāha- tatretyādi||35||
tatra sarveṣāṃ sarpāṇāṃ sāmānyata eva daṣṭalakṣaṇaṃ vakṣyāmaḥ | kiṃ kāraṇaṃ? viṣaṃ hi niśitanistriṃśāśanihutavahadeśyamāśukāri muhartamapyupekṣitamāturamatipātayati, na cāvakāśo'sti vāksamūhamupasartuṃ pratyekamapi daṣṭalakṣaṇe'bhihite sarvatra 14 traividhyaṃ bhavati, tasmāt traividhyameva vakṣyāmaḥ; etaddhyāturahitamasammohakaraṃ ca, api cātraiva sarvasarpavyañjanāvarodhaḥ ||36||
niśitanistriṃśaḥ tīkṣṇaḥ khaṅgaḥ, aśaniḥ vajraṃ, hutavaho vahniḥ, deśyaṃ tulyaṃ; āśukāri śīghravyāpakam| atipātayati śīghraṃ mārayatītyarthaḥ| na cāvakāśa ityādi avakāśaḥ kālavilambaḥ| upasartum anusartum| pratyekamapītyādi| tasmāt pratisarpadaṣṭalakṣaṇaṃ na kṛtamiti bhāvaḥ| etattraividhyamasammohakaraṃ ceti abhrāntijanakaṃ, `vaidyasya’ iti śeṣaḥ;| taduktaṃ,- “muhyanti vistare mandāḥ” iti||36||
tatra, darvīkaraviṣeṇa tvaṅnayananakhadaśanavadanamūtrapurīṣadaṃśakṛṣṇatvaṃ raukṣyaṃ śiraso gauravaṃ sandhivedanā kaṭīpṛṣṭhagrīvādaurbalyaṃ jṛmbhaṇaṃ vepathuḥ svarāvasādo ghurghurako jaḍatā śuṣkodgāraḥ kāsaśvāsau hikkā vāyorūrdhvagamanaṃ śūlodveṣṭanaṃ tṛṣṇā lālāsrāvaḥ phenāgamanaṃ sroto'varodhastāstāśca vātavedanā bhavanti; maṇḍaliviṣeṇa tvagādīnāṃ pītatvaṃ śītābhilāṣaḥ paridhūpanaṃ dāhastṛṣṇā mado mūrcchā jvaraḥ śoṇitāgamanamūrdhvamadhaśca māṃsānāmavaśātanaṃ śvayathurdaṃśakothaḥ pītarūpadarśanamāśukopastāstāśca pittavedanā bhavanti; rājimadviṣeṇa śuklatvaṃ tvagādīnāṃ śītajvaro romaharṣaḥ stabdhatvaṃ gātrāṇāmādaṃśaśophaḥ sāndrakaphaprasekaśchardirabhīkṣṇamakṣṇoḥ kaṇḍūḥ kaṇṭhe śvayathurghurghuraka ucchvāsanirodhastamaḥpraveśastāstāśca kaphavedanā bhavanti ||37||
darvīkarādisarpagaṇabhedānāṃ sāmānyalakṣaṇopadeśena viśiṣṭalakṣaṇamavabudhyate, tatsāmānyaṃ trividhalakṣaṇamuddiśannāha- tatra darvīkaretyādi| darvīkaraviṣeṇa tvaṅnakhādikṛṣṇatvādilakṣaṇāni bhavantīti sambandhaḥ| svarāvasādaḥ svarabhaṅgaḥ, ghurghurako mārjāraśabdānukārī avyakto dhvaniviśeṣaḥ, jaḍatā niḥspandatā, śūlodveṣṭanaṃ śūlena kṛtvā'ṅgamoṭanaṃ tāstā vātavedanāḥ todanabhedanādikāḥ| maṇḍalītyādi| paridhūpanaṃ sarvāṅgasantāpaḥ, madaḥ pūgaphalakhādaneneva mattatvaṃ, māṃsānāmavaśātanaṃ śaṭitatvādgalanaṃ, daṃśakothaḥ daṃśasya pūtibhāvaḥ, pītarūpadarśanaṃ sarvaṃ vastu pītābhaṃ paśyati, tāstāśca pittavedanā ūṣacoṣādikāḥ| rājimadviṣeṇetyādi| ādaṃśaśopha āsamantato daṃśasya śophā ityarthaḥ, prasekaḥ kṣaraṇaṃ, ghurghurakaḥ avyaktaḥ śabdaviśeṣaḥ, tama andhakāraḥ; tāstāḥ kaṇḍvādyāḥ||37||
puruṣābhidaṣṭa ūrdhvaṃ prekṣate, adhastāt striyā sirāścottiṣṭhanti lalāṭe, napuṃsakābhidaṣṭastiryakprekṣī bhavati, garbhiṇyā pāṇḍumukhodhmātaśca, sūtikayā kukṣiśūlārtaḥ sarudhiraṃ mehatyupajihvikā cāsya bhavati, grāsārthinā'nnaṃ kāṅkṣati, vṛddhena cirānmandāśca vegāḥ, bālenāśu mṛdavaśca, nirviṣeṇāviṣaliṅgaṃ, andhāhikenāndhatvamityeke, grasanāt ajagaraḥ śarīraprāṇaharo na viṣāt | tatra sadyaḥprāṇaharāhidaṣṭaḥ patati śāstrāśanihata iva bhūmau, srastāṅgaḥ svapiti ||38||
adhunā puruṣādyabhidaṣṭalakṣaṇamāha- puruṣābhidaṣṭa ityādi| prekṣate iti pūrvasmādadhastādityanena ca sambandhanīyam| napuṃsakābhidaṣṭa ityādi| sūtikā prasūtā| mehati mūtrayati| vṛddhena daṣṭasya cirakālena vegāste ca mandā bhavanti| bālenetyādi| andhena ahinā daṣṭasyāndhatvaṃ ca dṛśyate ityeke, anye punaraviṣaprakaraṇādaviṣa evāyamityāhuḥ| andhāhiḥ jalabilaśāyīti 15 prasiddhaḥ, apare punaraparamevāndhāhimāhuḥ| grasanādityādi| grasanāt gilanāt; śarīraprāṇaharaḥ śarīraharaḥ prāṇaharaśca bhavati, na viṣāt||38||
tatra sarveṣāṃ sarpāṇāṃ viṣasya sapta vegā bhavanti | tatra, darvīkarāṇāṃ prathame vege viṣaṃ śoṇitaṃ dūṣayati, tat praduṣṭaṃ kṛṣṇatāmupaiti, tena kārṣṇyaṃ pipīlikāparisarpaṇamiva cāṅge bhavati; dvitīye māṃsaṃ dūṣayati, tenātyarthaṃ kṛṣṇatā śopho granthayaścāṅge bhavanti; tṛtīye medo dūṣayati, tena daṃśakledaḥ śirogauravaṃ 16 svedaścakṣurgrahaṇaṃ ca; caturthe koṣṭhamanupraviśya kaphapradhānān doṣān dūṣayati, tena tandrāprasekasandhiviśleṣā bhavanti; pañcame'sthīnyanupraviśati prāṇamagniṃ ca dūṣayati, tena parvabhedo hikkā dāhaśca bhavati; ṣaṣṭhe majjānamanupraviśati grahaṇīṃ cātyarthaṃ dūṣayati, tena gātrāṇāṃ gauravamatīsāro hṛtpīḍā mūrcchā ca bhavati; saptame śukramanupraviśati vyānaṃ cātyarthaṃ kopayati kaphaṃ ca sūkṣmasrotobhyaḥ pracyāvayati, tena śleṣmavartiprādurbhāvaḥ kaṭīpṛṣṭhabhaṅgaḥ sarvaceṣṭāvighāto lālāsvedayoratipravṛttirucchvāsanirodhaśca bhavati | maṇḍalināṃ prathame vege viṣaṃ śoṇitaṃ dūṣayati, tat praduṣṭaṃ pītatāmupaiti, tatra paridāhaḥ pītāvabhāsatā cāṅgānāṃ bhavati; dvitīye māṃsaṃ dūṣayati, tenātyarthaṃ pītatā paridāho daṃśe śvayathuśca bhavati; tṛtīye medo dūṣayati, tena pūrvavaccakṣurgrahaṇaṃ tṛṣṇā daṃśakledaḥ svedaśca; caturthe koṣṭhamanupraviśya jvaramāpādayati; pañcame paridāhaṃ sarvagātreṣu karoti, ṣaṣṭhasaptamayoḥ pūrvavat | rājimatāṃ prathame vege viṣaṃ śoṇitaṃ dūṣayati tat praduṣṭaṃ pāṇḍutāmupaiti, tena romaharṣaḥ śuklāvabhāsaśca puruṣo bhavati; dvitīye māṃsaṃ dūṣayati, tena pāṇḍutā'tyarthaṃ jāḍyaṃ śiraḥśophaśca bhavati; tṛtīye medo dūṣayati, tena cakṣurgrahaṇaṃ daṃśakledaḥ svedo ghrāṇākṣisrāvaśca bhavati; caturthe koṣṭhamanupraviśya manyāstambhaṃ śirogauravaṃ cāpādayati; pañcame vāksaṅgaṃ śītajvaraṃ ca karoti; ṣaṣṭhasaptamayoḥ pūrvavaditi ||39||
vego viṣavego viṣagatiḥ| tatra darvīkarāṇāmityādi| cakṣurgrahaṇaṃ dṛṣṭyavarodhaḥ| pañcame ityādi| grahaṇī pittadharā kalā| pūrvavaditi darvīkāraviṣasya ṣaṣṭhasaptamayorvegayoryāni lakṣaṇāni tāni bhavantītyarthaḥ 17| evaṃ rājimatāmapi ṣaṣṭhasaptamavegayoratideśārtho boddhavyaḥ||39||
bhavanti cātra- dhātvantareṣu yāḥ sapta kalāḥ samparikīrtitāḥ | tāsvekaikāmatikramya vegaṃ prakurute viṣam ||40||
kutaḥ punaḥ saptaiva vegā ityāha- bhavantītyādi| dhātvantareṣu dhātumadhyeṣu, dhātugrahaṇamāśayopalakṣaṇaṃ; tenāyamarthaḥ- dhātvāśayāntaramaryādā yāḥ kalāḥ sapta prāguktā garbhavyākaraṇe tāsvekaikāmatikramya saptasu dhātuṣu sapta vegā bhavanti| tadyathā- rasaraktayorantarasthāṃ kalāmatikramya rakte prathamavegaḥ, raktamāṃsayorantarasthāṃ kalāmatikramya dvitīyaḥ, māṃsamedasorantarasthāṃ kalāmatikramya tṛtīyaḥ, medaḥkaphayorantarasthāṃ kalāmatikramya caturthaḥ, kaphapurīṣayorantarasthāṃ kalāmatikramya pañcamaḥ, purīṣapittayorantarasthāṃ kalāmatikramya ṣaṣṭhaḥ, pittaśukrayorantarasthāṃ kalāmatikramya saptama iti| yaiva kalā purīṣadharā saivāsthidhareti pañcame asthanyanupraviśatītyaviruddhaṃ; evaṃ yaiva pittadharā saiva majjadhareti ṣaṣṭhe majjānamanupraviśatītyaviruddham||40||
yenāntareṇa tu kalāṃ kālakalpaṃ bhinatti hi | samīraṇenohyamānaṃ tattu vegāntaraṃ smṛtam ||41||
vegamabhidhāya vegāntaramāha- yenāntareṇetyādi| yenāntareṇa yena kālena, kalām uktalakṣaṇāṃ, kālakalpaṃ mṛtyusadṛśaṃ viṣaṃ, bhinatti vidārayati, samīraṇenohyamānaṃ vāyunā preryamāṇaṃ tattu vegāntaraṃ bhūtasya bhaviṣyataśca vegasya madhyabhūtaḥ kālastāvatpramāṇa ityarthaḥ||41||
śūnāṅgaḥ prathame vege paśurdhyāyati duḥkhitaḥ | lālāsrāvo dvitīye tu kṛṣṇāṅgaḥ 18 pīḍyate hṛdi ||42|| tṛtīye ca śiroduḥkhaṃ kaṇṭhagrīvaṃ ca bhajyate | caturthe vepate mūḍhaḥ khādan dantān jahātyasūn ||43|| kecidvegatrayaṃ prāhurantaṃ caiteṣu tadvidaḥ | dhyāyati prathame vege pakṣī muhyatyataḥ param ||44|| dvitīye vihvalaḥ proktastṛtīye 19 mṛtyumṛcchati | kecidekaṃ vihaṅgeṣu viṣavegamuśanti hi | mārjāranakulādīnāṃ viṣaṃ nātipravartate 20||45||
manuṣyasya saptaviṣavegaprasaṅgena paśupakṣiṣvapi vegaprasaṅkhyāmuddiśannāha- śūnāṅga ityādi| hṛṣṭāṅga uddharṣitaśarīraḥ, kecidvegatrayamityāhuḥ| kecidācāryā `dhyāyati prathame’ ityādipāṭhaṃ na paṭhanti||42-45||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ kalpasthāne sarpadaṣṭaviṣavijñānīyaṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ ||4||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ kalpasthāne caturtho'dhyāyaḥ||4||
pāṭhāntarāḥ
- 1 `adhyāyaṃ’ iti pā. ↩
- 2 `vāsukimukhā’ iti pā. ↩
- 3 `rājimantastathaiva ca’ iti pā. ↩
- 4 `citramaṇḍalirājilāḥ’ iti pā. ↩
- 5 `vyatikarajāḥ’ iti pā. ↩
- 6 `taddhi trividhamucyate’ iti pā. ↩
- 7 `tvakṣu’ iti pā. ↩
- 8 `tathā'tivṛddhātibāladaṣṭaṃ’ iti pā. ↩
- 9 `jvalanārkasamā viṣe’ iti pā. ↩
- 10 `vajraprabhā’ iti pā. ↩
- 11 `śaṅkhakāmalo’ iti pā. ↩
- 12 `piṅgalatantukaḥ’ iti pā. ↩
- 13 `viṣamutkarṣādbhavati’ iti pā. ↩
- 14 `sarvatraividhyaṃ’ iti pā. ↩
- 15 `jaladhiśāyi’ iti pā. ↩
- 16 `śirograhaṇaṃ’ iti pā. ↩
- 17 asyāgre `phaṇimaṇḍalīviṣajñānaṃ ca pṛthaguktaṃ tvagādikṛṣṇatvapītatvādisāmānyalakṣaṇadvāreṇa’ ityadhikaṃ paṭhyate hastalikhitapustake ↩
- 18 `hṛṣṭāṅgaḥ’ iti pā. ↩
- 19 `pakṣī kūjan maraṇamṛcchati’ iti pā. ↩
- 20 `nātiprasarpati’ iti pā. ↩