athātaḥ sarpadaṣṭaviṣacikitsitaṃ kalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
athāta ityādi||1-2||
sarvairevāditaḥ sarpaiḥ śākhādaṣṭasya dehinaḥ | daṃśasyopari badhnīyādariṣṭāścaturaṅgule ||3|| plotacarmāntavalkānāṃ mṛdunā'nyatamena vai | na gacchati viṣaṃ dehamariṣṭābhirnivāritam ||4||
sarpadaṣṭacikitsitaṃ dvividhaṃ sāmānyaṃ viśiṣṭaṃ ca; tatra sāmānyameva prathamaṃ nirdiśannāha- sarvairityādi| śākhā hastapādakam| ariṣṭā vastrādibhirmantrapuraskṛtairbandhaḥ| plotetyādi| plotaṃ vastraṃ, carmāntaṃ carmaikadeśaḥ, valkaṃ vṛkṣāditvak, mṛdunā komalena, anyatamena ekatamena, plotena carmāntena valkalena vetyarthaḥ||3-4||
daheddaṃśamathotkṛtya yatra bandho na jāyate | ācūṣaṇacchedadāhāḥ sarvatraiva tu pūjitāḥ ||5||
ariṣṭāmabhidhāya dāhamuddiśannāha- dahedityādi| utkṛtya chittvā| dahediti atra `maṇḍalidaṃśaṃ varjayitvā’ iti śeṣaḥ| na jāyate na sambhavati| sarvatraiva sarvasmin dehe| pūjitāḥ ślāghitāḥ| dāhasya punarupādānamutkartanamantareṇāpi dāhavidhānārtham||5||
pratipūrya mukhaṃ vastrairhitamācūṣaṇaṃ bhavet | sa daṣṭavyo'thavā 1 sarpo loṣṭo vā'pi hi tatkṣaṇam ||6||
pratipūryetyādi| vastrairityupalakṣaṇaṃ, tena kṛṣṇavalmīkamṛtpāṃśunā'pi pratipūryācūṣaṇaṃ hitaṃ, viṣaharatvādvalmīkasya| sa daṣṭavya ityādi| daṣṭena puruṣeṇa hastābhyāmupasaṅgṛhya pucche vaktre ca sarpaḥ samyag daṣṭavyaḥ, tadabhāve loṣṭo vā daṣṭavyaḥ| tadbhakṣaṇaṃ tu tatraiva saṅkramaṇaheturityarthaḥ||6||
atha maṇḍalinā daṣṭaṃ na kathañcana dāhayet | sa pittabāhulyaviṣāddaṃśo dāhādvisarpate ||7||
kenaciddaṣṭe dāhaniṣedhamāha- atha maṇḍalinā daṣṭamityādi||7||
ariṣṭāmapi mantraiśca badhnīyānmantrakovidaḥ | sā tu rajjvādibhirbaddhā viṣapratikarī matā ||8||
na kevalaṃ plotādibhiḥ paramariṣṭetyāha- ariṣṭāmityādi| mantrakovido mantrajñaḥ puruṣaḥ| kevalairapi mantrairariṣṭāṃ badhnīyāt| na paraṃ mantrairevāriṣṭetyāha- sā tvityādi| sā punarariṣṭā mantrarahitairapi rajjvādibhirbaddhā viṣapratikarī viṣapratīkārahetuḥ 2| etena mantratantrābhyāṃ tu viṣapratīkāraḥ||8||
devabrahmarṣibhiḥ proktā mantrāḥ satyatapomayāḥ | bhavanti nānyathā kṣipraṃ viṣaṃ hanyuḥ sudustaram ||9|| viṣaṃ tejomayairmantraiḥ satyabrahmatapomayaiḥ | yathā nivāryate kṣipraṃ prayuktairna tathauṣadhaiḥ ||10||
mantrasya śaktiṃ darśayannāha- devabrahmarṣibhirityādi| devarṣivihitatvena satyamayāḥ, brahmarṣivihitatvena tapomayāḥ| proktāḥ kathitā na tu kṛtāḥ, mantrāṇāṃ nityatvāt| anye tu `satyabrahmatapomayā’ iti paṭhitvā vyākhyānayanti- devā indrādayaḥ, brahmā svanāmaprasiddhaḥ, ṛṣayaḥ devarṣi-brahmarṣi-rājarṣayaḥ| tatra devakṛtatvena satyapratyayāḥ, brahmakṛtatvena brahmamayāḥ, trividharṣikṛtatvena tapomayāḥ; mantrāḥ kurukullābheruṇḍādayaḥ paratantrābhihitā iha nopadiṣṭāḥ||9-10||
mantrāṇāṃ grahaṇaṃ kāryaṃ strīmāṃsamadhuvarjinā | mitāhāreṇa 3 śucinā kuśāstaraṇaśāyinā ||11|| gandhamālyopahāraiśca balibhiścāpi devatāḥ | pūjayenmantrasiddhyarthaṃ japahomaiśca yatnataḥ ||12||
mantragrahaṇavidhānamāha- mantrāṇāmityādi| atra madhu madyaṃ kṣaudraṃ cobhayamapi varjanīyam| yatāhāreṇa saṃyatāhāreṇa haviṣyaikāhāreṇetyarthaḥ| śucinā bāhyābhyantarapavitreṇa| mālyaṃ mālā, upahāro dhūpadīpādikaṃ pūjopakaraṇaṃ, baliḥ sapaśunaivaidyam| homaśceti cakāreṇa dhyānenāpītyanuktaṃ samuccīyate||11||12||
mantrāstvavidhinā proktā hīnā vā svaravarṇataḥ | yasmānna siddhimāyānti tasmādyojyo'gadakramaḥ ||13||
vidhihīnagṛhītasya hīnasvarādervā mantrasyāsiddhāvagadakramo yojya ityāha- mantrāstvityādi| avidhinā strīmāṃsamadhuvarjanādividhiṃ vinā; proktā `guruṇā’ iti śeṣaḥ||13||
samantataḥ sirā daṃśādvidhyettu kuśalo bhiṣak | śākhāgre vā lalāṭe vā vyadhyāstā visṛte viṣe ||14|| rakte nirhriyamāṇe tu kṛtsnaṃ nirhriyate viṣam | tasmādvisrāvayedraktaṃ sā hyasya paramā kriyā ||15|| samantādagadairdaṃśaṃ pracchayitvā pralepayet | candanośīrayuktena vāriṇā pariṣecayet ||16||
yato raktameva prāpya viṣaṃ vikārakāryatastadapakarṣaṇāyāha- samantata ityādi| samantataḥ sarvatra| vāśabdo'tra samuccayārthe| visṛte prasṛte| pralepayed raktasecanāvaśiṣṭavipraśamāya mahāgadādibhiḥ| candanetyādi| candanośīrakvāthenetyarthaḥ, anye tu candanośīrakalkamiśritajalenetyāhuḥ||14-16||
pāyayetāgadāṃstāṃstān kṣīrakṣaudraghṛtādibhiḥ | tadalābhe hitā vā syāt kṛṣṇā valmīkamṛttikā ||17|| kovidāraśirīṣārkakaṭabhīrvā'pi bhakṣayet |18|
pāyayetetyādi| raktāvasecanapūrvaṃ hṛdayāvaraṇārthaṃ tāṃstān mahāgadādīnakṣamātrāparimitān kṣīrādibhiryathādoṣaṃ pātuṃ prayojayet| ādiśabdāddadhitakrayorgrahaṇam| kovidāraḥ kāñcanāraḥ| kaṭabhī śvetasyandaḥ||17||-
na pibettailakaulatthamadyasauvīrakāṇi ca ||18|| dravamanyattu yatkiñcit pītvā pītvā tadudvamet | prāyo hi vamanenaiva sukhaṃ nirhriyate viṣam ||19||
viṣe kānapi dravān nirasyannāha- na pibettailakaulatthetyādi| kulatthānāmayaṃ kaulattho yūṣaḥ, sauvīrakaṃ kāñjikam||18-19||
phaṇināṃ viṣavege tu prathame śoṇitaṃ haret | dvitīye madhusarpirbhyāṃ pāyayetāgadaṃ bhiṣak ||20|| nasyakarmāñjane yuñjyāttṛtīye viṣanāśane | vāntaṃ caturthe pūrvoktāṃ yavāgūmatha dāpayet ||21|| śītopacāraṃ kṛtvā''dau bhiṣak pañcamaṣaṣṭhayoḥ | pāyayecchodhanaṃ 4 tīkṣṇaṃ yavāgūṃ cāpi kīrtitām ||22|| saptame tvavapīḍena śirastīkṣṇena śodhayet | tīkṣṇamevāñjanaṃ dadyāt, tīkṣṇaśastreṇa mūrdhni ca ||23|| kṛtvā kākapadaṃ carma sāsṛgvā piśitaṃ 5 kṣipet |24|
ata ūrdhvaṃ darvīkarādivegaviśeṣeṇa vaiśeṣikaṃ cikitsitamāha- phaṇināmityādi| śoṇitaṃ harediti sirayā pracchannena śṛṅgeṇa vā| agadaṃ darvīkaraviṣoditam| vāntaṃ caturtha ityādi| vamana miha sārvakārmikādibhiragadaiḥ| pūrvoktāṃ yavāgūmiti sthāvaraviṣaviṣaye kṛtavamanādikarmaṇāṃ kośātakyādidravyaiḥ kṛtāmannasaṃsarjanārtham| evaṃ pañcamaṣaṣṭhayoḥ śodhane kṛte'nnasaṃsarjanārthaṃ kīrtitāṃ yavāgūm| saptame tu pratyākhyāyāvapīḍanādikam||20-23||-
pūrve maṇḍalināṃ vege darvīkaravadācaret ||24|| agadaṃ madhusarpirbhyāṃ dvitīye pāyayeta ca | vāmayitvā yavāgūṃ ca pūrvoktāmatha dāpayet ||25|| tṛtīye śodhitaṃ tīkṣṇairyavāgūṃ pāyayeddhitām | caturthe pañcame cāpi darvīkaravadācaret ||26|| kākolyādirhitaḥ ṣaṣṭhe peyaśca madhuro'gadaḥ 6| hito'vapīḍe tvagadaḥ saptame viṣanāśanaḥ ||27||
pūrve maṇḍalināmityādi| pūrve maṇḍalināṃ vege darvīkaravadityanenātidiṣṭaṃ śoṇitamokṣaṇaṃ jalaukābhiḥ| agadaṃ maṇḍaliviṣoditameva| dvitīye vāmayitveti vamanadravyakvāthena| śodhitaṃ viriktaṃ, tīkṣṇaiḥ virecanadravyaiḥ| peyaścetyatra cakāreṇa śodhanaṃ tīkṣṇamapi samuccīyate| madhuro'gada iti mahāgadādiṣu yo'tīkṣṇaḥ sa peyaḥ| saptame vege pratyākhyāya viṣapratyanīkāgadāvapīḍenopacaret||24-27||
pūrve rājimatāṃ vege'lābubhiḥ śoṇitaṃ haret 7| agadaṃ madhusarpirbhyāṃ saṃyuktaṃ pāyayeta ca ||28|| vāntaṃ dvitīye tvagadaṃ pāyayedviṣanāśanam | tṛtīyādiṣu triṣvevaṃ vidhirdārvīkaro hitaḥ ||29|| ṣaṣṭhe'ñjanaṃ tīkṣṇatamamavapīḍaśca saptame |30|
pūrve rājimatāmityādi| avapīḍo'tra sārvakārmikāgadena| avapīḍaśceti cakāreṇa naṣṭasañjñavidhānaṃ vakṣyamāṇaṃ sūcyate|||28-29||-
garbhiṇībālavṛddhānāṃ sirāvyadhanavarjitam ||30|| viṣārtānāṃ yathoddiṣṭaṃ vidhānaṃ śasyate mṛdu |31|
cikitsitasya kvacideva kañcidviśeṣamuddiśannāha- garbhiṇītyādi||30||-
raktāvasekāñjanāni naratulyānyajāvike ||31|| triguṇaṃ mahiṣe soṣṭre gavāśve dviguṇaṃ tu tat 8| caturguṇaṃ tu nāgānāṃ,... |33|
saptavegaprasaṅgena paśuvegaviśeṣasyoktatvāccikitsite mātrāyāṃ viśeṣamuddiśannāha- raktetyādi| raktāvasekasya mahatī mātrā prasthapramāṇā; prasthaścātra sārdhatrayodaśapalapramāṇaḥ||31||-
...kevalaṃ sarvapakṣiṇām ||32|| pariṣekān pradehāṃśca suśītānavacārayet | māṣakaṃ tvañjanasyeṣṭaṃ dviguṇaṃ nasyato hitam | pāne caturguṇaṃ pathyaṃ vamane'ṣṭaguṇaṃ punaḥ ||33||
pakṣiṇāṃ cikitsitamuddiśannāha- kevalamityādi| pariṣekapradehau kevalaṃ naraviṣaharadravyeṇa kāryau, natu raktāvasekāñjanānītyarthaḥ| añjanādīnāṃ pramāṇamāha- māṣakamityādi| idamañjanādipramāṇaṃ gayadāsajejjaṭābhyāmaṅgīkṛtam| vayaṃ tu vṛddhavāgbhaṭoktasuśrutoktavākyadarśanādañjanādiṣu viṣaviṣaye mahatīṃ mātrāṃ manyāmahe| tathā ca tayorvākyam,- “gulmodāvartavīsarpasarpadaṃśābhipīḍitaiḥ| unmattaiḥ kṛcchramūtraiśca mahatī śīghrameva sā”- iti; suśrute ca,- “ahorātrādasanduṣṭā yā mātrā parijīryati| sā ca kuṣṭhaviṣonmādagrahāpasmāranāśinī”- iti; tantrāntare'pi- “viṣajuṣṭahatā ye ca kāsaśvāsahatāśca ye| taruṇā balavantaśca vāmayeduttamena tān”- iti| etaduddeśena kalkādīnāṃ mahatyā mātrayā'tra yuktiravasīyate| mahatyā mātrayā ca kalkamodakacūrṇānāṃ palaṃ mātrāpramāṇam| tathā ca,- kalkamodakacūrṇānāṃ karṣa(pala)madyācca lehataḥ| karṣadvayaṃ palaṃ vā'pi vayorogāgnyapekṣayā”- iti| kvāthasya palacatuṣṭayaṃ pramāṇaṃ; tathā ca- “kvāthadravyapale vāri dviraṣṭaguṇamiṣyate| caturbhāgāvaśeṣaṃ tu peyaṃ palacatuṣṭayam”- iti| vamanaviṣaye kvāthasya nava prasthāḥ pramāṇaṃ; tathā ca, “nava prasthā tu jyeṣṭhā syānmadhyamā ṣaṭ prakīrtitā| niṣkvāthasya trayaḥ prasthā māgadhāstu kanīyasī”- iti| vamanaviṣaye kalkasya palatrayaṃ pramāṇam| tathā ca,- “tripalaṃ jyeṣṭhamākhyātaṃ kanīyastu palaṃ bhavet| madhyamaṃ dve pale vidyāditi me niścitā matiḥ”- iti| nasyāñjanayośca mātrā nasyāñjanavidhāveva yā mahatī pratipāditeti||32-33||
deśaprakṛtisātmyartuviṣavegabalābalam | pradhārya nipuṇaṃ buddhyā tataḥ karma samācaret ||34||
deśetyādi| deśo bhūmiḥ āturaśca; tatra bhūdeśaḥ aśvatthadevatāyatanaśmaśānādikaḥ, āturaśarīre ca marmadeśaḥ; prakṛtiḥ kāyikī mānasī ca; tatra kāyikī vātādikṛtā, mānasī ca sattvadijā| pradhārya ālocya, buddhyā nipuṇaṃ yathā bhavatyevaṃ karma samācaret||34||
vegānupūrvyā karmoktamidaṃ viṣavināśanam 9| karmāvasthāviśeṣeṇa viṣayorubhayoḥ śṛṇu ||35||
vegānupūrvyetyādi| vegānupūrvyā vegānāmanukrameṇetyarthaḥ| ubhayoḥ sthāvarajaṅgamayoḥ||35||
vivarṇe kaṭhine śūne saruje'ṅge viṣānvite 10| tūrṇaṃ visravaṇaṃ kāryamuktena vidhinā tataḥ ||36||
vivarṇe ityādi| tūrṇaṃ tvaritam| visrāvaṇaṃ raktamokṣaṇam||36||
kṣudhārtamanilaprāyaṃ tadviṣārtaṃ 11 samāhitaḥ | pāyayeta rasaṃ sarpiḥ śuktaṃ 12 kṣaudraṃ tathā dadhi ||37||
kṣudhārtamityādi| tadviṣārtamiti 13 vātādhikaviṣavedanārtam| atra māṃsarasādipānaṃ viṣavegaprāptau satyāṃ sukhena vamanārtham||37||
tṛḍdāhagharmasammohe paittaṃ paittaviṣāturam 14| śītaiḥ saṃvāhanasnānapradehaiḥ samupācaret ||38||
tṛḍdāhetyādi| gharma ityuṣṇakāle, sammohe mūrcchāyām| paittaṃ pittaprakṛtim| paittaṃ pittajanakaṃ viṣam| saṃvāhanaṃ sukhakaraḥ sparśaḥ| pradehaḥ pralepaḥ||38||
śīte śītaprasekārtaṃ ślaiṣmikaṃ kaphakṛdviṣam | vāmayedvamanaistīkṣṇaistathā mūrcchāmadānvitam ||39||
kaphaviṣāturasya cikitsāmāha- śīte ityādi| śīte śītakāle| ślaiṣmikaṃ puruṣam||39||
koṣṭhadāharujādhmānamūtrasaṅgaruganvitam | virecayecchakṛdvāyusaṅgapittāturaṃ naram ||40||
āmāśayagatasya kaphasya vamanamuddiśya pacyamānapakvāśayagatayoḥ pittavātayorvirecanaśabdena virekabastī nirdiśannāha- koṣṭhetyādi| koṣṭhadāhādau tu virecanaśabdo virecana eva vartate||40||
śūnākṣikūṭaṃ nidrārtaṃ vivarṇāvilalocanam | vivarṇaṃ cāpi paśyantamañjanaiḥ samupācaret ||41||
śūnākṣikūṭamityādi| akṣikūṭo bhruvoradhobhāgaḥ| āvilaṃ dūṣikāsrābhyāṃ malinaṃ, vivarṇaṃ vividhavarṇam||41||
śiroruggauravālasyahanustambhagalagrahe | śiro virecayet kṣipraṃ manyāstambhe ca dāruṇe ||42|| naṣṭasañjñaṃ vivṛttākṣaṃ bhagnagrīvaṃ virecanaiḥ | cūrṇaiḥ pradhamanaistīkṣṇairviṣārtaṃ samupācaret ||43|| tāḍayecca sirāḥ kṣipraṃ tasya śākhālalāṭajāḥ | tāsvaprasicyamānāsu mūrdhni śastreṇa śastravit ||44|| kuryāt kākapadākāraṃ vraṇamevaṃ sravanti tāḥ | saraktaṃ carma māṃsaṃ vā nikṣipeccāsya mūrdhani ||45|| carmavṛkṣakaṣāyaṃ vā kalkaṃ 15 vā kuśalo bhiṣak | vādayeccāgadairliptvā dundubhīṃstasya pārśvayoḥ ||46|| labdhasañjñaṃ punaścainamūrdhvaṃ cādhaśca śodhayet | niḥśeṣaṃ nirhareccaivaṃ viṣaṃ paramadurjayam ||47|| alpamapyavaśiṣṭaṃ hi bhūyo vegāya kalpate | kuryādvā sādavaivarṇyajvarakāsaśirorujaḥ ||48|| śophaśoṣapratiśyāyatimirārucipīnasān | teṣu cāpi yathādoṣaṃ pratikarma prayojayet ||49|| viṣārtopadravāṃścāpi yathāsvaṃ samupācaret |50|
naṣṭasañjñamityādi| vivṛtākṣaṃ vyāvartitanetram| saraktamiti| saraktaṃ hi māṃsādikaṃ śirasi nikṣiptaṃ viṣasaṅkrāmaṇaṃ bhavati| carmavṛkṣaḥ pūrvadeśe nauvṛkṣaḥ| kaṣāyo'tra niryāsaḥ| asāvapi prayogo viṣasaṅkramaṇahetuḥ| dundubhīn niḥsvānān| evaṃ ca paramadurjayaṃ viṣaṃ nirharet; kuta ityāha- alpamityādi| bhūyaḥ punarapi vegāya kalpate vegārthaṃ bhavati| sādaḥ aṅgaglāniḥ| pratiśyāyasthāne jejjaṭācāryaḥ staimityaṃ paṭhati, atra staimityaṃ niścalatā||42-49||-
athāriṣṭāṃ vimucyāśu 16 pracchayitvā'ṅkitaṃ tayā 17||50|| dahyāttatra viṣaṃ skannaṃ bhūyo vegāya kalpate |51|
ariṣṭāsthāpanabandhanaviṣadūṣitaśoṇitasya cikitsāṃ dūṣyaviṣapratyanīkāmuddiśannāha- athāriṣṭāmityādi| atha anantaram| tayā aṅkitaṃ deśaṃ pracchayitvā dihyāt `agadaiḥ’ iti śeṣaḥ; anyathā tatra viṣaṃ skannaṃ styānībhūtaṃ bhūyo vegāya kalpate punarvegārthaṃ prādurbhavatītyarthaḥ||50||-
evamauṣadhibhirmantraiḥ kriyāyogaiśca yatnataḥ ||51|| viṣe hṛtaguṇe dehādyadā doṣaḥ prakupyati | tadā pavanamudvṛttaṃ snehādyaiḥ samupācaret ||52|| tailamatsyakulatthāmlavarjyairviṣaharāyutaiḥ 18| pittajvaraharaiḥ pittaṃ kaṣāyasnehabastibhiḥ ||53|| kaphamāragvadhādyena sakṣaudreṇa gaṇena tu | śleṣmaghnairagadaiścaiva tiktai rūkṣaiśca bhojanaiḥ ||54||
evamityādi| auṣadhibhiḥ mahāgadādinirdiṣṭābhiḥ, mantraiḥ kurukullādinirdiṣṭaiḥ, kriyāyogaiḥ dūṣyabhūtaśoṇitaharabahiḥparimārjanasecanālepanādibhiḥ; tathaivāntaḥparimārjanairvamanavirecanāsthāpanaśirovirecanākhyaiḥ| viṣe hṛtaguṇe apahṛtaviṣādajananatīkṣṇādiguṇe| doṣaḥ anilādiḥ| udvṛttam uccalitaṃ parasthānamiti yāvat| snehādyairiti ādyaśabdānmṛdusaṃśodhanasvādubhojanāṅgavimardanādibhiḥ| pittajvaraharairityādi samupācaredityanuvartate| kaphamāragvadhādyenetyādi||51-54||
vṛkṣaprapātaviṣamapatitaṃ mṛtamambhasi | udbaddhaṃ ca mṛtaṃ sadyaścikitsennaṣṭasañjñavat ||55||
vṛkṣetyādi| prapāto nadītaṭādiḥ, viṣamo nimnonnatapradeśaḥ, vṛkṣādipatitaṃ prāṇinaṃ; mṛtamambhasi ambhasi mṛtaṃ, udbaddhamullambitaṃ ca mṛtaṃ, sadyo jhaṭiti, naṣṭasañjñavaccikitset| tatra mṛtaśabdo mṛtyusamīpe vartamāno gṛhyate; na punarmṛta eva, tasya niṣphalacikitsitatvāt| kecidācāryā amuṃ pāṭhaṃ na manyante, ye tu manyante tanmatānusāreṇa likhito'yamityadoṣaḥ||55||
gāḍhaṃ baddhe'riṣṭayā pracchite vā tīkṣṇairlepaistadvidhairvā'vaśiṣṭaiḥ 19| śūne gātre klinnamatyarthapūti jñeyaṃ māṃsaṃ tadviṣāt pūti kaṣṭam ||56||
gāḍhamityādi| gāḍhamariṣṭayā baddhe, athavā pracchite, tīkṣṇairlepaistadvidhaiḥ śarīravartibhiḥ, avaśiṣṭaiḥ anuddhṛtaiḥ, jñeyaṃ jñātavyaṃ, tanmāṃsaṃ 20, viṣāt pūti pūtisañjñakaṃ, kaṣṭaṃ kṛcchrasādhyam||56||
sadyo viddhaṃ nisravet kṛṣṇaraktaṃ pākaṃ yāyāddahyate cāpyabhīkṣṇam | kṛṣṇībhūtaṃ klinnamatyarthapūti śīrṇaṃ māṃsaṃ yātyajasraṃ kṣatācca ||57|| tṛṣṇā mūrcchā bhrāntidāhau jvaraśca yasya syustaṃ digdhaviddhaṃ vyavasyet |58|
sadyo viddhamityādi| abhīkṣṇaṃ punaḥ punaḥ, klinnam ārdrībhūtaṃ, atyarthaṃ pūti atiśayena durgandhaṃ, śīrṇaṃ śaṭitam, ajasram anavarataṃ, bhrāntiḥ vastūnāmanyathā pratītiḥ, syuḥ bhaveyuḥ, digdhaviddhaṃ viṣaliptabāṇatāḍitaṃ, vyavasyet jānīyāt||57||-
pūrvoddiṣṭaṃ lakṣaṇaṃ sarvametajjuṣṭaṃ yasyālaṃ viṣeṇa vraṇāḥ syuḥ ||58|| lūtādaṣṭā digdhaviddhā viṣairvā juṣṭā prāyaste vraṇāḥ pūtimāṃsāḥ 21|59|
pūrvoddiṣṭamityādi| yasya prāṇino'lamatyarthaṃ śatrūṇāmavacāritena viṣeṇa juṣṭā vraṇāḥ syurbhaveyuḥ, tasya etat sarvaṃ pūrvoddiṣṭaṃ lakṣaṇaṃ bhavati; kuta ityāha- lūtādaṣṭā ityādi| ye vraṇā lūtādaṣṭadigdhaviddhādayaste prāyaḥ pūtimāṃsā bhavantītyarthaḥ||58||-
teṣāṃ yuktyā pūtimāṃsānyapohya vāryokobhiḥ śoṇitaṃ cāpahṛtya ||59|| hṛtvā doṣān kṣipramūrdhvaṃ tvadhaśca samyak siñcet kṣīriṇāṃ tvakkaṣāyaiḥ | antarvastraṃ dāpayecca pradehān śītairdravyairājyayuktairviṣaghnaiḥ ||60||
eṣāṃ pūrvoktānāṃ cikitsāmāha- teṣāmityādi| vāryokobhiḥ jalaukobhirityarthaḥ| kṣīriṇāṃ nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣagardabhāṇḍānām| śītairityādi| śītavīryasparśairviṣaghnaiḥ pittavisarpoktairityarthaḥ| ājyamiśraiḥ śatadhautaghṛtayuktaiḥ||59-60||
bhinne tvasthnā duṣṭajātena kāryaḥ pūrvo mārgaḥ paittike yo viṣe ca |61|
bhinne ityādi| duṣṭajātena duṣṭajīvasambhūtena asthiviṣāṇāmasthnetyarthaḥ| asthnā duṣṭajātenetyupalakṣaṇaṃ, tena tatsadṛśaśakṛnmūtraśukrasparśapardanagudāsthiśūkaśavaiḥ saviṣakaṇṭakairvṛścikakaṇṭakaiśca kṛte vraṇe| pūrvo mārgaḥ anantaroktaḥ `teṣāṃ yuktyā pūtimāṃsānyapohya’ ityādikaḥ; na paraṃ duṣṭāsthyādibhirbhinne vraṇe pūrvo mārgaḥ anantarokto'pi yo vraṇastasminnapi pūrvo mārgaḥ kāryaḥ|61|-
trivṛdviśalye madhukaṃ haridre raktā narendro lavaṇaśca vargaḥ ||61|| kaṭutrikaṃ caiva sucūrṇitāni śṛṅge nidadhyānmadhusaṃyutāni | eṣo'gado hanti viṣaṃ prayuktaḥ pānāñjanābhyañjananasyayogaiḥ ||62|| avāryavīryo viṣavegahantā 22 mahāgado nāma mahāprabhāvaḥ |63|
idānīmagadakośamāha- trivṛdviśalyetyādi| viśalyā kāṣṭhapāṭalā, raktā mañjiṣṭhā, narendraḥ kiramālakaḥ| avāryavīryaḥ apratihatavīryaḥ||61-62||-
viḍaṅgapāṭhatriphalājamodāhiṅgūni vakraṃ trikaṭūni caiva ||63|| sarvaśca vargo lavaṇaḥ susūkṣmaḥ sacitrakaḥ kṣaudrayuto nidheyaḥ | śṛṅge gavāṃ śṛṅgamayena caiva pracchāditaḥ pakṣamupekṣitaśca ||64|| eṣo'gadaḥ sthāvarajaṅgamānāṃ jetā 23 viṣāṇāmajito hi nāmnā |65|
viḍaṅgapāṭhetyādi| vakraṃ tagaram||63-64||-
prapauṇḍarīkaṃ suradāru mustā kālānusāryā kaṭurohiṇī ca ||65|| sthauṇeyakadhyāmakaguggulūni 24 punnāgatālīśasuvarcikāśca | kuṭannaṭailāsitasindhuvārāḥ śaileyakuṣṭhe tagaraṃ priyaṅguḥ ||66|| rodhraṃ jalaṃ kāñcanagairikaṃ ca samāgadhaṃ candanasaindhavaṃ ca | sūkṣmāṇi cūrṇāni samāni kṛtvā śṛṅge nidadhyānmadhusaṃyutāni ||67|| eṣo'gadastārkṣya iti pradiṣṭo viṣaṃ nihanyādapi takṣakasya |68|
prapauṇḍarīkamityādi| kālānusāryā kālānusārivā| dhyāmakaṃ kattṛṇaṃ, kuṭannaṭaḥ śyonākaḥ, sitasindhuvāraḥ śvetanirguṇḍī||65-67||-
māṃsīhareṇutriphalāmuraṅgīraktālatāyaṣṭikapadmakāni ||68|| viḍaṅgatālīśasugandhikailātvakkuṣṭhapatrāṇi sacandanāni | bhārgī paṭolaṃ kiṇihī sapāṭhā mṛgādanī karkaṭikā puraśca ||69|| pālindyaśokau kramukaṃ surasyāḥ prasūnamāruṣkarajaṃ ca puṣpam | sūkṣmāni cūrṇāni samāni śṛṅge nyaset sapittāni samākṣikāṇi 25||70|| varāhagodhāśikhiśallakīnāṃ 26 mārjārajaṃ pārṣatanākule ca | yasyāgado'yaṃ sukṛto gṛhe syānnāmnarṣabho nāma nararṣabhasya ||71|| na tatra sarpāḥ kuta eva kīṭāstyajanti vīryāṇi viṣāṇi caiva | etena bheryaḥ paṭahāśca digdhā nānadyamānā viṣamāśu hanyuḥ ||72|| digdhāḥ patākāśca nirīkṣya sadyo viṣābhibhūtā hyaviṣā bhavanti |73|
māṃsītyādi| muraṅgī śobhāñjanakaḥ, raktā latā mañjiṣṭhā, sugandhikā sarpagandhikā, kiṇihī kaṭabhī, mṛgādanī karkaṭikā, indravāruṇīphalamityanye, puraḥ gugguluḥ, pālindī trivṛt, kālavallītyapare, kramukaṃ pūgaphalaṃ, rubukamityanye paṭhanti sa cairaṇḍaḥ, surasyāḥ prasūnaṃ tulasīpuṣpaṃ, śikhī mayūraḥ, kukkuṭa ityanye, pṛṣatānāmidaṃ pārṣataṃ, pṛṣataḥ cittalaḥ| yasya nararṣabhasya narādhipasya, gṛhe'yamagado nāmnā sañjñayā, ṛṣabho nāma ṛṣabha iti prasiddhaḥ, sukṛtaḥ syāt śobhano niṣpādito bhavet||68-72||-
lākṣā hareṇurnaladaṃ priyaṅguḥ śigrudvayaṃ yaṣṭikapṛthvikāśca ||73|| cūrṇīkṛto'yaṃ rajanīvimiśro sarpirmadhubhyāṃ 27 sahito nidheyaḥ | śṛṅge gavāṃ pūrvavadāpidhānastataḥ prayojyo'ñjananasyapānaiḥ ||74|| sañjīvano nāma gatāsukalpāneṣo'gado jīvayatīha martyān |75|
lākṣetyādi| pṛthvikā elā, hiṅgupatriketyanye| pūrvavadāpidhānaḥ gośṛṅgikāpidhānaḥ||73-74||-
śleṣmātakīkaṭphalamātuluṅgyaḥ śvetā girihvā kiṇihī sitā ca ||75|| sataṇḍulīyo'gada eṣa mukhyo viṣeṣu darvīkararājilānām |76|
śleṣmātakītyādi| śleṣmātakī `bahuvāraḥ’ iti loke, kaṭphalaṃ kāśmarī, mātuluṅgo bījapūrakaḥ, śvetā girihvā śvetasyandā, kiṇihī nīlasyandā, sitā śarkarā| ayaṃ darvīkararājilaviṣadaṣṭāgadaḥ||75||-
drākṣā sugandhā nagavṛttikā ca śvetā samaṅgā 28 samabhāgayuktā ||76|| deyo dvibhāgaḥ surasācchadasya kapitthabilvādapi dāḍimācca | tathā'rdhabhāgaḥ 29 sitasindhuvārādaṅkoṭhamūlādapi gairikācca ||77|| eṣo'gadaḥ kṣaudrayuto nihanti viśeṣato maṇḍalināṃ viṣāṇi |78|
drākṣetyādi| sugandhā sarpasugandhā nākulīti yāvat, nagavṛttikā śallakī, śvetā śvetasyandaḥ| deyo dvibhāga ityādi| ardhabhāgaḥ ardhapalaṃ sindhuvārādibhyaḥ| kecittu sugandhā nagamṛttiketi paṭhanti, tatrāyamarthaḥ- śobhanagandhavatī parvatasya mṛttikā, parvatamṛttikāyāḥ sāmānyato viṣaharatvāt| sāmānyena sarvatra viṣaharo'yamagadaḥ, viśeṣato maṇḍaliviṣaharo bhavati| ayaṃ tu maṇḍaliviṣaharo nāmāgadaḥ||76-77||-
vaṃśatvagārdrā''malakaṃ kapitthaṃ kaṭutrikaṃ haimavatī sakuṣṭhā ||78|| karañjabījaṃ tagaraṃ śirīṣapuṣpaṃ ca gopittayutaṃ nihanti | viṣāṇi lūtondurapannagānāṃ kaiṭaṃ ca lepāñjananasyapānaiḥ ||79|| purīṣamūtrānilagarbhasaṅgānnihanti vartyañjananābhilepaiḥ | kācārmakothān paṭalāṃśca ghorān puṣpaṃ ca hantyañjananasyayogaiḥ ||80||
vaṃśatvagārdretyādi| vaṃśatvagārdrā ārdravaṃśasya tvak, haimavatī vacā| kothaḥ pūtibhāvaḥ klinnavartmādiṣu| ayaṃ tu sārvakārmiko'gadaḥ||78-80||
samūlapuṣpāṅkuravalkabījāt kvāthaḥ śirīṣāt trikaṭupragāḍhaḥ | salāvaṇaḥ kṣaudrayuto'tha pīto viśeṣataḥ kīṭaviṣaṃ nihanti ||81||
samūlapuṣpāṅkuretyādi| aṅkuro navapatrāṅkuraḥ, pravāla ityarthaḥ| saha lāvaṇena lavaṇasamūhena vartate iti salāvaṇaḥ| kecidīdṛśaṃ paṭhanti- `tvakpatrapuṣpāṇi phalaṃ samūlaṃ piṣṭvā śirīṣasya kaṭutrikaṃ ca| salāvaṇaṃ kṣaudrayutaṃ vilīḍhaṃ viśeṣataḥ kīṭaviṣaṃ nihanti’| ayamagadaḥ pañcaśirīṣanāmā||81||
kuṣṭhaṃ trikaṭukaṃ dārvī madhukaṃ lavaṇadvayam | mālatī nāgapuṣpaṃ ca sarvāṇi madhurāṇi ca ||82|| kapittharasapiṣṭo'yaṃ śarkarākṣaudrasaṃyutaḥ | viṣaṃ hantyagadaḥ sarvaṃ mūṣikāṇāṃ viśeṣataḥ ||83||
kuṣṭhaṃ trikaṭukamityādi| lavaṇadvayaṃ saindhavaṃ sauvarcalaṃ ca| mālatī jātī, nāgapuṣpaṃ nāgakeśaraṃ, sarvāṇi madhurāṇi kākolyādīni| ayamapi sārvakāmikanāmā'gadaḥ||82-83||
somarājīphalaṃ 30 puṣpaṃ kaṭabhī sindhuvārakaḥ | corako varuṇaḥ kuṣṭhaṃ sarpagandhā sasaptalā ||84|| punarnavā śirīṣasya puṣpamāragvadhārkajam | śyāmā'mbaṣṭhā viḍaṅgāni tathā'mrāśmantakāni ca ||85|| bhūmī kurabakaścaiva gaṇa ekasaraḥ smṛtaḥ | ekaśo dvitriśo vā'pi prayoktavyo viṣāpahaḥ ||86||
somarājīphalamityādi| somarājī bākucī, sindhuvāraḥ śvetapuṣpā nirguṇḍī, corako granthiparṇānukārī, sarpagandhā nākulī, saptalā yavatiktābhedaḥ, śyāmā śyāmalatā, priyaṅgurityanye, ambaṣṭhā pāṭhā, aśmantako vṛkṣo'mloṭakānusārī, bhūmiḥ kṛṣṇamṛttikā, kurabakaḥ snigdhapatraḥ sitakusumaḥ svanāmaprasiddhaḥ| gaṇa ekasaraḥ smṛta iti ayamauṣadhagaṇa ekasaraḥ ekasarasañjñakaḥ smṛtaḥ| ekaśo dvitriśo vā'pi prayoktavyo viṣāpaha iti sa cauṣadhagaṇa ekaikaśaḥ ekamekaṃ dvau dvau trīn trīn vā prayoktavyaḥ, prayuktaśca viṣāpaho bhavati||84-86||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ kalpasthāne sarpadaṣṭaviṣacikitsitaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ ||5||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ kalpasthāne pañcamo'dhyāyaḥ||5||
pāṭhāntarāḥ
- 1 `sandaṣṭavya’ iti pā. ↩
- 2 `viṣapratibandhahetuḥ’ iti pā. ↩
- 3 `jitāhāreṇa’ iti pā. ↩
- 4 `dāpayet’ iti pā. ↩
- 5 `māṃsakaṃ’ iti pā. ↩
- 6 `madhuro gaṇaḥ’ iti pā. ↩
- 7 `atha rājimatāṃ vege prathame śoṇitaṃ haret’ iti pā. ↩
- 8 `gavāśvayośca dviguṇaṃ triguṇaṃ mahiṣoṣṭrayoḥ’ iti pā. ↩
- 9 `vegānupūrvamityetat karmoktaṃ viṣanāśanam’ iti pā. ↩
- 10 `viṣārdite’ iti pā. ↩
- 11 `tadviṣātiṃsamanvitam’ iti pā. ↩
- 12 `takraṃ’ iti pā.| `pāyayeddadhi takraṃ vā sarpiḥ kṣaudraṃ tathā rasam’ iti pā. ↩
- 13 `tadviṣārtiriti vātādhikaviṣavedanā’ iti pā. ↩
- 14 `paitte viṣāturam’ iti pā. ↩
- 15 `cūrṇaṃ’ iti pā. ↩
- 16 `vimucyāpsu’ iti pā. ↩
- 17 `tathā’ iti pā. ↩
- 18 `mārutanāśanaiḥ’ iti pā. ↩
- 19 `viśeṣaiḥ’ iti pā. ↩
- 20 `tanmāṃsaṃ viṣapūtisañjñakaṃ’ iti pā. ↩
- 21 `juṣṭā ye syurye vraṇāḥ pūtimāṃsāḥ’ iti pā. ↩
- 22 `viṣavegahārī’ iti pā. ↩
- 23 `hantā’ iti pā. ↩
- 24 `sthauṇeyakadhyāmakapadmakāni’ iti pā. ↩
- 25 `cūrṇānyathaiṣāṃ nihitāni śṛṅge nyasecca pittāni samākṣikāṇi’ iti pā. ↩
- 26 `varāhagodhāśikhiśalyakānāṃ’ iti pā. ↩
- 27 `vargo vidheyo madhusarpiṣā''ktaḥ’ iti pā. ↩
- 28 `śvetā ca piṣṭā palikaiśca bhāgaiḥ’ iti pā. ↩
- 29 `tathā'rdhabhāgo'sitasindhuvārāt’ iti pā. ↩
- 30 `somarājīphalaṃ mukhyaṃ kadalī sindhuvārakaḥ’ iti pā. ↩