athāta ityādi| dundubhisvano'sminnadhyāye'stīti dundubhisvanīyastaṃ; dundubhiratra nisvānaḥ||1-2||
dhavāśvakarṇaśirīṣatiniśapalāśapicumardapāṭalipāribhadrakāmrodumbarakarahāṭakārjunakakubhasarja- kapītanaśleṣmātakāṅkoṭhāmalakapragrahakuṭajaśamīkapitthāśmantakārkacirabilvamahāvṛkṣāruṣkarāralu- madhukamadhuśigruśākagojīmūrvābhūrjatilvakekṣurakagopaghoṇṭārimedānāṃ bhasmānyāhṛtya gavāṃ mūtreṇa kṣārakalpena parisrāvya vipacet, dadyāccātra pippalīmūlataṇḍulīyakavarāṅgacocamañjiṣṭhākarañjikāhastipippalīmaricaviḍaṅgagṛhadhūmānantā- somasaralābāhlīkaguhākośāmraśvetasarṣapavaruṇalavaṇaplakṣaniculakavañjulavakrālavardhamānaputraśreṇī- saptaparṇaṭuṇṭukailavālukanāgadantyativiṣābhayābhadradārukuṣṭhaharidrāvacācūrṇāni lohānāṃ ca samabhāgāni, tataḥ kṣāravadāgatapākamavatārya lohakumbhe nidadhyāt ||3|| anena dundubhiṃ limpet patākāṃ toraṇāni ca | śravaṇāddarśanāt sparśāt viṣāt 2 sampratimucyate ||4|| eṣa kṣārāgado nāma śarkarāsvaśmarīṣu ca | arśaḥsu vātagulmeṣu 3 kāsaśūlodareṣu ca ||5|| ajīrṇe grahaṇīdoṣe bhaktadveṣe 4 ca dāruṇe | śophe 5 sarvasare cāpi deyaḥ śvāse ca dāruṇe ||6|| sadā sarvaviṣārtānāṃ sarvathaivopayujyate | eṣa takṣakamukhyānāmapi darpāṅkuśo'gadaḥ ||7||
dhavāśvakarṇatiniśetyādi| aśvakarṇaḥ pūrvadeśe prasiddhaḥ, tiniśaḥ syandanaḥ, palāśaḥ kiṃśukaḥ, picumardo nimbaḥ, pāribhadrako raktakusumaḥ kaṇṭakī phalabhadrākhyaḥ, arjunaḥ svanāmaprasiddho vṛkṣaviśeṣaḥ, kakubhaḥ sugandhamūlo viṭapaviśeṣaḥ, sarjakaḥ svanāmaprasiddho vṛkṣaviśeṣaḥ, kapītano gardabhāṇḍaḥ, śleṣmātako bahuvāraḥ, pragrahaḥ kiramālakaḥ, mahāvṛkṣaḥ sehuṇḍaḥ, aruṣkaro bhallātakaḥ, madhukaṃ yaṣṭīmadhu, madhuśigruḥ śākaviṭapaḥ, raktaśobhāñjanaka ityapare, śāko mahāpatraḥ `śrīparṇa’ iti loke, gojī gojihvā, ikṣurakaḥ kokilākṣakaḥ, gopaghoṇṭā karkoṭī, arimedo rāmakaḥ; eṣāṃ dhavādīnāmarimedāntānāṃ samūladalakāṇḍaśākhānāṃ samena bhāgena gṛhītānāṃ bhasmānyāhṛtya gavāṃ mūtreṇa kṣāraṣaḍguṇena kṣārakalpena parisrāvya ekaviṃśativārān gālayitvetyarthaḥ, vipacet sādhayet, tāvadyāvadaccho raktaḥ picchilaśca bhavati| dadyāccātretyādi| mūlaṃ pippalīmūlaṃ, varāṅgaṃ vanavāsikātvak, cocaṃ dvitīyā sthūlā tvak yāṃ śālmalakamityācakṣate, karañjikā naktamālaḥ, anantā utpalasārivā, somaḥ somavalkaḥ kaṭphalākhyaḥ, bāhlīkaṃ kuṅkumaṃ, guhā śālaparṇī, plakṣaḥ parkaṭī, niculako jalavetasaḥ, vakraṃ tagaraṃ, ālaṃ haritālaṃ, vardhamāna eraṇḍaḥ, putraśreṇī dravantī, ṭuṇṭukaḥ śyonākaḥ, elavālukaḥ svanāmaprasiddhaḥ, nāgadantī indravāruṇībhedaḥ, jejjaṭācāryamate tu dantī; eṣāṃ pippalyādīnāṃ cūrṇāni lohānāṃ ca sarveṣāṃ yathālābhaṃ kṣārodakāt triṃśattamabhāgena, atra asmin kṣārodake, dadyāt nikṣipedityarthaḥ| tadanu punarvipaced yāvannātidravaṃ nātisāndraṃ ca bhavati| gayadāsastu śirīṣapicumardakakubhāruṣkaramadhukekṣurakān parityajya triṃśadeva paṭhati; pippalyādiṣvāvāpeṣu ca maricasomaguhālavaṇavakrālān parityajya triṃśaddravyāṇi paṭhati||3-7||
viḍaṅgatriphalādantībhadradāruhareṇavaḥ | tālīśapatramañjiṣṭhākeśarotpalapadmakam ||8|| dāḍimaṃ mālatīpuṣpaṃ rajanyau sārive sthire | priyaṅgustagaraṃ kuṣṭhaṃ bṛhatyau cailavālukam ||9|| sacandanagavākṣībhiretaiḥ siddhaṃ viṣāpaham | sarpiḥ kalyāṇakaṃ hyetadgrahāpasmāranāśanam ||10|| pāṇḍvāmayagaraśvāsamandāgnijvarakāsanut | śoṣiṇāmalpaśukrāṇāṃ vandhyānāṃ ca praśasyate ||11||
viḍaṅgatriphaletyādi| idaṃ kalyāṇakaṃ ghṛtaṃ bhūtavidyāyāṃ paṭhitatvāt kecinna paṭhanti||8-11||
apāmārgasya bījāni śirīṣasya ca māṣakān | śvete dve kākamācīṃ ca gavāṃ mūtreṇa peṣayet ||12|| sarpiretaistu saṃsiddhaṃ viṣasaṃśamanaṃ param | amṛtaṃ nāma vikhyātamapi sañjīvayenmṛtam ||13||
apāmārgasyetyādi| śirīṣasya ca māṣakāniti māṣakā iva māṣakāḥ tān, bījānītyarthaḥ| śvete dve iti śvetā mahāśvetā ca kaṭabhīdvayamityarthaḥ; anye tu śvete dve śvetasyandaḥ śvetavaceti bhāṣante| atra śrutatvād ghṛtād gomūtraṃ caturguṇaṃ deyam||12-13||
candanāguruṇī kuṣṭhaṃ tagaraṃ tilaparṇikam | prapauṇḍarīkaṃ 6 naladaṃ saralaṃ devadāru ca ||14|| bhadraśriyaṃ yavaphalāṃ bhārgī nīlīṃ sugandhikām | kāleyakaṃ padmakaṃ ca madhukaṃ nāgaraṃ 7 jaṭām ||15|| punnāgailailavālūni gairikaṃ dhyāmakaṃ balām | toyaṃ sarjarasaṃ māṃsīṃ śatapuṣpāṃ hareṇukām ||16|| tālīśapatraṃ kṣudrailāṃ priyaṅguṃ sakuṭannaṭam | śilāpuṣpaṃ saśaileyaṃ patraṃ kālānusārivām ||17|| kaṭutrikaṃ 8 śītaśivaṃ kāśmaryaṃ kaṭurohiṇīm | somarājīmativiṣāṃ pṛthvikāmindravāruṇīm 9||18|| uśīraṃ varuṇaṃ mustaṃ kustumburu nakhaṃ tathā | śvete haridre sthauṇeyaṃ lākṣāṃ ca lavaṇāni ca ||19|| kumudotpalapadmāni puṣpaṃ cāpi tathā'rkajam | campakāśokasumanastilvakaprasavāni ca ||20|| pāṭalīśālmalīśailuśirīṣāṇāṃ tathaiva ca | kusumaṃ tṛṇamūlyāśca surabhīsindhuvārajam 10||21|| dhavāśvakarṇapārthānāṃ puṣpāṇi tiniśasya ca | gugguluṃ kuṅkumaṃ bimbīṃ sarpākṣīṃ gandhanākulīm ||22|| etat sambhṛtya sambhāraṃ sūkṣmacūrṇāni 11 kārayet | gopittamadhusarpirbhiryuktaṃ śṛṅge nidhāpayet ||23|| bhagnaskandhaṃ vivṛtākṣaṃ mṛtyordaṃṣṭrāntaraṃ gatam | anenāgadamukhyena manuṣyaṃ 12 punarāharet ||24|| eṣo'gnikalpaṃ durvāraṃ kruddhasyāmitatejasaḥ | viṣaṃ nāgapaterhanyāt prasabhaṃ vāsukerapi ||25|| mahāsugandhināmā'yaṃ pañcāśītyaṅgasaṃyutaḥ | rājā'gadānāṃ sarveṣāṃ rājño haste bhavet sadā ||26|| snātānuliptastu 13 nṛpo bhavet sarvajanapriyaḥ | bhrājiṣṇutāṃ ca labhate 14 śatrumadhyagato'pi san ||27||
candanāguruṇītyādi| tilaparṇikaṃ `hulahula’ iti loke, gayī tu tailaparṇikaḥ saralarasaḥ navanītakhoṭiriti prasiddhaḥ, naladam uśīrabhedaḥ lāmajjakaṃ, bhadraśriyaṃ śvetacandanaṃ, yavaphalā dugdhikā, nīlī nīlāñjanikā śāradaṃ phalaṃ, sugandhikā sarpasugandhā, kāleyakaṃ pītacandanaṃ, jaṭā dvitīyā māṃsī, punnāgaḥ svanāmaprasiddhaḥ, elā sthūlailā, elavālukaṃ svanāmaprasiddhaṃ, dhyāmakaṃ kattṛṇaṃ, toyaṃ bālakaṃ, hareṇuḥ reṇukā, kṣudrailā sūkṣmailā, kuṭannaṭaḥ vanyakaḥ, `phañjīmadanaka’ iti loke, śilāpuṣpaṃ śilā manaḥśilā, puṣpaṃ puṣpakāsīsaṃ, kālānusārivā tagarabhedaḥ, kāśmarī śrīparṇī, śītaśīvaṃ karpūraṃ, śamītyapare, somarājī bākucī, pṛthvikā śyāmavarṇaḥ sthūlajīrakaḥ, hiṅgupatriketyapare, śvete iti kaṭabhīdvayaṃ, śvetāmiti kecit paṭhanti tatra śvetā vacā, sthauṇeyaṃ granthiparṇakaṃ, lavaṇāni pañcaiva, prasavaśabdenātra kusumāni phalāni ca grāhyāṇi prasavasyobhayavācitvāt, tṛṇaśūnyāḥ ketakyāḥ, mallikāyā ityapare, surasīsindhuvārābhyāṃ jātaṃ kusumamityarthaḥ, sindhuvāro nirguṇḍībhedaḥ, aśvakarṇaḥ sarjabhedaḥ, tiniśaḥ syandanaḥ, bimbī kundurikā, sarpākṣī raktapuṣpā pūrvadeśe prasiddhā, gandhanākulī sugandhamūlā rāsnā, śilāpuṣpamityatra tilapuṣpamiti kecit paṭhanti tacca prasiddhaṃ, tanmate śṛṅgeṇādhāreṇa pañcāśītiḥ pūryate| aṣṭau lavaṇānīti jejjaṭācāryaḥ, tannecchati gayī, yataḥ pañcāśīteraṅgānāmādhikyaṃ syāt| `kumudotpalapadmāni puṣpaṃ vā'pi tathā'rkajaṃ’ ityatra sthāne `pāṭalākāśmarīśeluśirīṣaprasavāni ca’ iti gayadāsācāryaḥ paṭhati| eṣo'gnikalpamityādi| eṣaḥ agadaḥ, agnikalpaṃ durvāraṃ viṣaṃ vāsukerapi kruddhasya amitatejaso nāgapateḥ prasabhaṃ haṭhena hanyāditi sambandhaḥ| rājā'gadānāṃ sarveṣāṃ rājño haste bhavet sadeti yato'yaṃ sarvāgadānāṃ rājā ata eva rājño haste sadā nityaṃ bhavitumarhati; tena hastasthitāgadena pāṇinā spṛṣṭamannapānaṃ nirviṣaṃ bhavati; hastasthāpanaprayojanamidam| snātānulipta ityādi| snānānulepanābhyāṃ vaśīkaraṇam||14-27||
uṣṇavarjyo vidhiḥ kāryo viṣārtānāṃ vijānatā | muktvā kīṭaviṣaṃ taddhi śītenābhipravardhate ||28||
viṣārtānāṃ śodhanāṅgatvenāpi svedo na kriyata ityarthamāha- uṣṇavarjya ityādi||28||
annapānavidhāvuktamupadhārya śubhāśubham | śubhaṃ deyaṃ viṣārtebhyo viruddhebhyaśca vārayet ||29|| phāṇitaṃ śigrusauvīramajīrṇādhyaśanaṃ tathā | varjayecca samāsena navadhānyādikaṃ gaṇam ||30|| divāsvapnaṃ vyavāyaṃ ca vyāyāmaṃ krodhamātapam | surātilakulatthāṃśca varjayeddhi viṣāturaḥ ||31||
upadhārya jñātvetyarthaḥ, śubhāśubhaṃ hitāhitaṃ, vārayedviṣārtāneva| phāṇitamityādi| kulatthāṃścetyatra cakāreṇa piṇyākamūlakalasunakalāyakusumbhātasīśiśumārakūrmaniṣpāvajambvāmrātakacūtādikāni ca varjayet||29-31||
prasannadoṣaṃ prakṛtisthadhātumannābhikāṅkṣaṃ 15 samasūtrajihvam | prasannavarṇendriyacittaceṣṭaṃ 16 vaidyo'vagacchedaviṣaṃ manuṣyam ||32||
aviṣaśca kīdṛśa ityāha- prasannadoṣamityādi| prasannadoṣaṃ svabhāvāvasthitavātādikaṃ, prakṛtisthadhātuṃ dadhatīti dhātavo rasādayo malāśca| annābhikāṅkṣaṃ bhojanābhilāṣiṇaṃ, etena samāgnitvamuktam| samasūtrajihvamiti samasūtrā jihvā yasya sa tathā tam| etaduktaṃ bhavati- nirviṣasya hi puruṣasya cittena saha samasūtratayā 17 jihvā rasavedinī bhavati, saviṣasya viṣaprabhāveṇa dūṣitacittatvājjihvā rasavedinī na bhavatītyarthaḥ| anena ślokena `samadoṣaḥ samāgniśca’ ityādiślokasya sarva evārtho nibaddhaḥ| vaidyo'vagacchedaviṣaṃ manuṣyamiti uktalakṣaṇaḥ puruṣo'viṣo bhavati, viparītalakṣaṇastu viṣāturaḥ| tathā hi,- “pravṛddhadoṣaṃ vikṛtisthadhātumanannakāṅkṣaṃ kṣatasūtrajihvam| viruddhavarṇendriyacittaceṣṭaṃ vaidyo'vagacchet saviṣaṃ manuṣyam”- iti| `samamūtraviṭkaṃ’ iti kecit paṭhanti, tacca subodham| idaṃ saviṣāviṣalakṣaṇaṃ tīkṣṇatame sthāvaraviṣe sarpadaṣṭe ca draṣṭavyaṃ, natu mandaviṣe cireṇa dhātudūṣaṇakare mūṣikaviṣe kīṭaviṣeṣu ca; ata evottaratra mūṣikakīṭavikalpāviti| jejjaṭastu mūṣikakalpānantaraṃ dundubhisvanīyaṃ kalpaṃ paṭhati||32||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ kalpasthāne dundubhisvanīyakalpo nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ ||6||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ kalpasthāne ṣaṣṭho'dhyāyaḥ||6||
pāṭhāntarāḥ
- 1 `adhyāyaṃ’ iti pā. ↩
- 2 `viṣaṃ teṣāṃ praśāmyati’ iti pā. ↩
- 3 `arśaḥsu vātaśūle ca śūlagulmodareṣu ca’ iti pā. ↩
- 4 `śophe sarvasare tathā’ iti pā. ↩
- 5 `aruciśvāsakāseṣu hikkāpāṇḍugadeṣu ca’ iti pā. ↩
- 6 `prapauṇḍarīkaṃ yaṣṭayāhvaṃ naladaṃ devadāru ca’ iti pā. ↩
- 7 `saralaṃ’ iti pā. ↩
- 8 `śrīparṇikāṃ śītaśivaṃ trikaṭuṃ kaṭurohiṇīm’ iti pā. ↩
- 9 `indrajān yavān’ iti pā. ↩
- 10 `surasyāstṛṇaśūnyāśca sindhuvārasya yāni ca’ iti pā. ↩
- 11 `vidhivatsūkṣmacūrṇitam’ iti pā. ↩
- 12 `cikitseddhi viṣāturam’ iti pā. ↩
- 13 `tenānuliptastu’ iti pā. ↩
- 14 `tejasvitāṃ samāpnoti’ iti pā. ↩
- 15 `annābhikāmaṃ’ iti pā. ↩
- 16 `prasannakāyendriyavarṇaceṣṭaṃ vaidyastu vidyādaviṣaṃ manuṣyam’ iti pā. ↩
- 17 `samastaceṣṭāyāṃ’ iti pā. ↩