athāto mūṣikakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
athāta ityādi||1-2||
pūrvaṃ śukraviṣā uktā mūṣikā ye samāsataḥ | nāmalakṣaṇabhaiṣajyairaṣṭādaśa nibodha me 1||3|| lālanaḥ putrakaḥ kṛṣṇo haṃsiraścikvi(kki)rastathā | chucchundaro'lasaścaiva kaṣāyadaśano'pi ca ||4|| kuliṅgaścājitaścaiva capalaḥ kapilastathā kokilo'ruṇasañjñaśca mahākṛṣṇastathonduraḥ ||5|| śvetena mahatā sārdhaṃ kapilenākhunā tathā | mūṣikaśca kapotābhastathaivāṣṭādaśa smṛtāḥ ||6||
tānevāṣṭādaśabhedān nirdiśannāha- lālana ityādi||3-6||
śukraṃ patati yatraiṣāṃ śukraspṛṣṭaiḥ 2 spṛśanti vā | nakhadantādibhistasmin gātre raktaṃ praduṣyati ||7||
nanu `daṣṭarūpaṃ samāsoktaṃ’ iti vakṣyati tatkathaṃ śukraviṣatvamevetyāha- śukramityādi| nakhadantādibhirityādiśabdāt purīṣamūtrābhyāṃ ca; tathā cālambāyane,- “śukreṇātha purīṣeṇa mūtreṇāpi nakhaistathā| daṃṣṭrābhirvā kṣipantīha 3 mūṣikāḥ pañcadhā viṣam”- iti| kasmiṃścittantrāntare viśeṣo'sti, tathā ca,- “garbhiṇyā mūṣikayā daṣṭe amlādidohadaḥ, ṛtumatyā daṣṭe raktamehanamādhmānaṃ ratiśīlatā ca” ityādi||7||
jāyante granthayaḥ śophāḥ karṇikā maṇḍalāni ca | pīḍakopacayaścogro visarpāḥ kiṭibhāni ca ||8|| parvabhedo rujastīvrā mūrcchā'ṅgasadanaṃ 4 jvaraḥ | daurbalyamaruciḥ śvāso vamathurlomaharṣaṇam ||9|| daṣṭarūpaṃ samāsoktametadvyāsamataḥ 5 śṛṇu |10|
sāmānyaṃ mūṣikadaṣṭalakṣaṇamabhidhātumāha- jāyante granthaya ityādi| karṇikā kamalamadhyabījakośākṛtiḥ| parvabhedaḥ sandheḥ sphoṭaḥ| aṅgasadanam aṅgaglāniḥ||8-9||-
lālāsrāvo lālanena hikkā chardiśca jāyate 6||10|| taṇḍulīyakakalkaṃ tu lihyāttatra samākṣikam |11|
teṣāṃ viśiṣṭaṃ lakṣaṇaṃ cikitsitaṃ ca nirdiśannāha- lālāsrāva ityādi| lālāsrāvacchardihikkā vātakopajā bhavanti| taṇḍulīyakakalkādikaṃ vyādhipratyanīkaṃ cikitsitaṃ, doṣapratyanīkaṃ tu sāmānyacikitsitoktaṃ `taptaghṛtena dagdhvā visrāvayeddaṃśaṃ’ ityādikam; evamanyatrāpi vyādhidoṣapratyanīkaṃ cikitsitaṃ svayamūhanīyaṃ; pratimūṣikoktaṃ tu cikitsitaṃ prāyo vyādhipratyanīkameva||10||-
putrakeṇāṅgasādaśca pāṇḍuvarṇaśca jāyate ||11|| cīyate granthibhiścāṅgamākhuśāvakasannibhaiḥ | śirīṣeṅgudakalkaṃ tu lihyāttatra samākṣikam ||12||
putrakeṇāṅgetyādi| ākhuśāvakasannibhairmūṣikaputrakatulyairgranthibhiraṅgaṃ cīyate vyāpyata ityarthaḥ| ākhuśāvakanibhā granthayaḥ sarvamūṣikadaṃśeṣu jāyante viśeṣeṇa putrakadaṣṭe| nāgārjuno'trāha,- “tena darśayate daṣṭo vyaktaṃ mūṣikaputrakān| etat putrakadaṣṭasya vyaktaṃ bhavati lakṣaṇam”- iti| `śirīṣeṅgudacūrṇaṃ tu’ iti paṭhitvā gayadāsaḥ anayoḥ patracūrṇamiti vyākhyānayati; jejjaṭācāryastu `śirīṣaphalakalkaṃ tu’ iti paṭhati||11-12||
kṛṣṇena 7 daṃśe śopho'sṛkchardiḥ prāyaśca durdine | śirīṣaphalakuṣṭhaṃ tu pibet kiṃśukabhasmanā ||13||
kṛṣṇenetyādi| granthyādīnyatrāpi sāmānyamūṣikalakṣaṇāni vijñeyāni; evaṃ sarvatronneyam| prāyaśceti vacanādanyatrāpyasṛkcchardiḥ| kiṃśukabhasmanā kiṃśukakusumabhasmodakenetyarthaḥ||13||
haṃsireṇānnavidveṣo jṛmbhā romṇāṃ ca harṣaṇam | pibedāragvadhādiṃ tu suvāntastatra mānavaḥ ||14||
haṃsireṇetyādi| suvāntaḥ suṣṭhu vāntaḥ||14||
cikvi(kki)reṇa śiroduḥkhaṃ śopho hikkā vamistathā | jālinīmadanāṅkoṭhakaṣāyairvāmayettu tam ||15|| yavanālarṣabhīkṣāraṃ bṛhatyoścātra dāpayet |16|
cikvireṇetyādi| jālinī kośātakī, ṛṣabhī kapikacchuḥ, bṛhatyośceti cakāreṇa kṣāramityatrāpi sambandhanīyam| kṣāraścātra kṣārodakam| gayadāsastu `jālinīmadanāṅkoṭha’ ityādisthāne `suvānto jālinīkvāthaiḥ sāramaṅkoṭhajaṃ pibet’ iti paṭhati na yavanālādi||15||-
chucchundareṇa 8 tṛṭ chardirjvaro daurbalyameva ca ||16|| grīvāstambhaḥ pṛṣṭhaśopho gandhājñānaṃ visūcikā | cavyaṃ harītakī śuṇṭhī viḍaṅgaṃ pippalī madhu ||17|| aṅkoṭhabījaṃ ca tathā pibedatra viṣāpaham |18|
chucchundareṇetyādi| chucchundaradaṣṭalakṣaṇaṃ taccikitsitaṃ ca gayadāso'nyathā paṭhati; yathā- “bhramaśchucchundareṇogro grīvāstambho visūcikā| yavanālarṣabhīkṣāraṃ bṛhatyoścātra dāpayet” iti||16-17||-
grīvāstambho'lasenordhvavāyurdaṃśe rujā jvaraḥ ||18|| mahāgadaṃ sasarpiṣkaṃ lihyāttatra samākṣikam | nidrā kaṣāyadantena hṛcchoṣaḥ kārśyameva ca ||19|| kṣaudropetāḥ śirīṣasya lihyāt sāraphalatvacaḥ | kuliṅgena rujaḥ 9 śopho rājyaśca daṃśamaṇḍale ||20|| sahe sasindhuvāre ca lihyāttatra samākṣike |21|
grīvāstambha ityādi| sahe mudgaparṇīmāṣaparṇyau||18-20||-
ajitenāṅgakṛṣṇatvaṃ 10 chardirmūrcchā ca hṛdgrahaḥ ||21|| snukkṣīrapiṣṭāṃ pālindīṃ mañjiṣṭhāṃ madhunā lihet |22|
ajitenetyādi| pālindī trivṛt||21||-
capalena bhavecchardirmūrcchā ca saha tṛṣṇayā ||22|| kṣaudreṇa 11 triphalāṃ lihyādbhadrakāṣṭhajaṭānvitām |23|
capalenetyādi| bhadrakāṣṭhaṃ devadāru, jaṭā jaṭāmāṃsī| `jaṭānvitāṃ’ ityatra `ghanānvitām’ iti kecit||22||-
kapilena vraṇe kotho jvaro granthyudgamaḥ satṛṭ ||23|| lihyānmadhuyutāṃ 12 śvetāṃ śvetāṃ cāpi punarnavām | granthayaḥ kokilenogrā jvaro dāhaśca dāruṇaḥ 13||24|| varṣābhūnīlinīkvāthakalkasiddhaṃ ghṛtaṃ pibet |25|
kapilenetyādi| kothaḥ pūtiprādurbhāvaḥ| śvetāṃ śvetasyandāṃ, `śvetāṃ’ ityatra gayadāsaḥ `śreṣṭhāṃ’ iti paṭhati||23-24||
aruṇenānilaḥ kruddho vātajān kurute gadān ||25|| mahākṛṣṇena pittaṃ ca śvetena kapha eva ca | mahatā kapilenāsṛk kapotena 14 catuṣṭayam ||26|| bhavanti caiṣāṃ daṃśeṣu granthimaṇḍalakarṇikāḥ | piḍakopacayaścograḥ śophaśca bhṛśadāruṇaḥ ||27|| dadhikṣīraghṛtaprasthāstrayaḥ pratyekaśo matāḥ | karañjāragvadhavyoṣabṛhatyaṃśumatīsthirāḥ ||28|| niṣkvāthya caiṣāṃ kvāthasya caturthoṃ'śaḥ punarbhavet | trivṛdgojyamṛtāvakrasarpagandhāḥ 15 samṛttikāḥ ||29|| kapitthadāḍimatvak ca ślakṣṇapiṣṭāḥ 16 pradāpayet | tat sarvamekataḥ kṛtvā śanairmṛdvagninā pacet ||30|| pañcānāmaruṇādīnāṃ viṣametadvyapohati | kākādanīkākamācyoḥ svaraseṣvathavā kṛtam ||31|| sirāśca srāvayet 17 prāptāḥ kuryāt saṃśodhanāni ca |32|
dadhyādīni prasthamātrāṇi, karañjādidravyāṇāṃ dvipalikaṃ bhāgaṃ, salilāḍhakena niṣkvāthya, kvathitaṃ prasthaśeṣaṃ, taistribhiḥ prasthaiḥ saha saṃyojya, trivṛnmūlādikalkapādaṃ ca vipacet; pakvaṃ ca ghṛtaṃ virecanaṃ bhavati| aṃśumatī śālaparṇī, gojī gojihvā, amṛtā guḍūcī, vakraṃ tagaraṃ, sarpagandhā sarpacchatrikā| samṛttikāḥ sakṛṣṇamṛttikāḥ, `ahimṛttikā’ iti kecit paṭhanti, atrāhimṛttikā valmīkamṛttikā; `agavṛttikā’ iti jejjaṭācāryaḥ paṭhati, tatrāgavṛttikā śallakī| dvitīyaṃ ghṛtamāha- kākādanītyādi| kākādanī kṛṣṇaśrīphalikā, kṛtaṃ saṃskṛtaṃ, ghṛtamiti śeṣaḥ| sirā ityādi| prāptā yuktā marmānāśritāḥ| saṃśodhanāni vamanādīni nasyaparyantāni, tānyapi prāptāni; tenāvamyāvirecyayoravarodhaḥ| anye tu viṣāturā avamyā api vamyā eva, `ete'pyajīrṇavyathitā vāmyā ye ca viṣāturā’ iti||25-31||-
sarveṣāṃ ca vidhiḥ kāryo mūṣikāṇāṃ viṣeṣvayam ||32||
aruṇādyāśritaṃ sirāvyadhādikaṃ sāmānyataḥ sarvatrātidiśannāha- sarveṣāmityādi| ayaṃ vidhiḥ sirāvyadhādikaḥ kartavya ityarthaḥ||32||
dagdhvā visrāvayeddaṃśaṃ pracchitaṃ ca pralepayet | śirīṣarajanīkuṣṭhakuṅkumairamṛtāyutaiḥ ||33||
dagdhvetyādi| dagdhvā `ghṛtenāgnitaptena’ iti śeṣaḥ| visrāvayet pracchannena pracchitaṃ daṃśam| śirīṣādibhiḥ kalkairālepayet| tathaiva kecit pracchitaṃ daṃśaṃ visrāvayecchoṇitaṃ śirīṣādikalkairālepayeccetyāhuḥ||33||
chardanaṃ jālinīkvāthaiḥ śukākhyāṅkoṭhayorapi ||34||
śodhanaṃ sūtritaṃ dravyairvivṛṇvannāha- chardanamityādi| śukākhyaḥ carmakāravaṭaḥ||34||-
śukākhyākoṣavatyośca mūlaṃ madana eva ca | devadālīphalaṃ caiva dadhnā pītvā viṣaṃ vamet | sarvamūṣikadaṣṭānāmeṣa yogaḥ sukhāvahaḥ ||35|| phalaṃ vacā devadālī kuṣṭhaṃ gobhūtrapeṣitam | pūrvakalpena yojyāḥ 18 syuḥ sarvonduruviṣacchidaḥ ||36||
aparāvapi vamanayogāvāha- śukākhyetyādi| koṣavatī ghoṣakaḥ| mūlamityatra phalamityanye| phalamityādi| pūrvakalpena dadhnā lehamityarthaḥ||34-36||
virecane trivṛddantītriphalākalka iṣyate |37|
virecanamāha- virecane ityādi| dantīsthāne kecinnīlīṃ paṭhanti|37|
śirovirecane sāraḥ śirīṣasya phalāni ca ||37|| hitastrikaṭukāḍhyaśca gomayasvaraso'ñjane |38|
śirovirecane ityādi| sāraḥ śirīṣasya, gayadāsastu śālatamālamadhūkānāmāha| phalāni ceti śirīṣasyeti sambandhaḥ| trikaṭukāḍhyaḥ trikaṭukotkaṭa ityarthaḥ| etacca yogāntaram||37||-
kapitthagomayarasau 19 lihyānmākṣikasaṃyutau ||38|| rasāñjanaharidrendrayavakaṭvīṣu vā kṛtam | prātaḥ sātiviṣaṃ kalkaṃ lihyānmākṣikasaṃyutam ||39|| taṇḍulīyakamūleṣu sarpiḥ siddhaṃ pibennaraḥ | āsphotamūlasiddhaṃ vā pañcakāpitthameva vā ||40||
saṃśamanayogānāha- kapitthetyādi| pratyekaṃ kapittharaso gomayarasaśca samadhurlehaḥ| rasāñjanetyādi| kaṭvī kaṭurohiṇī| taṇḍulīyaketyādi| kapitthaphalamūlapuṣpatvakpatrakalkakaṣāyasiddhaṃ pañcakāpitthaṃ ghṛtaṃ sarvamūṣikaviṣaharam||38-40||
mūṣikāṇāṃ viṣaṃ prāyaḥ kupyatyabhreṣvanirhṛtam 20| tatrāpyeṣa vidhiḥ kāryo yaśca dūṣīviṣāpahaḥ ||41||
praśāntakopasyāpyavaśyaṃ vamanādiśodhanaṃ karaṇīyamiti darśayannāha- mūṣikāṇāmityādi| eṣa vidhiḥ vamanavirecanaśirovirecananayanāñjanādiḥ| yaśca dūṣīviṣāpaho vidhiḥ so'pyatra kāryaḥ; etena dūṣīviṣatulyatā mūṣikaviṣasyoktā||41||
sthirāṇāṃ rujatāṃ vā'pi vraṇānāṃ karṇikāṃ bhiṣak | pāṭayitvā yathādoṣaṃ vraṇavaccāpi śodhayet ||42||
idānīmākhuviṣavraṇe karṇikā bhavanti tathā'nyaviṣaduṣṭavraṇe'pi, taccikitsāmuddiśannāha- sthirāṇāmityādi| sthairyeṇa kaphātmakatā, rujatāmityanena vātātmakatā vraṇānāmuktā| karṇikāṃ māṃsakarṇīkam| pāṭayitvā vidārya, pāṭayitvetyatra pācayitveti kecit, pātayitvetyapare| lālanaputrakādimūṣikajātiviśeṣajñānaṃ nānādeśīyalokebhyo'vagantavyam||42||
śvaśṛgālatarakṣvṛkṣavyāghrādīnāṃ yadā'nilaḥ | śleṣmapraduṣṭo muṣṇāti sañjñāṃ sañjñāvahāśritaḥ ||43|| tadā prasrastalāṅgūlahanuskandho'tilālavān | atyarthabadhiro'ndhaśca 21 so'nyonyamabhidhāvati ||44|| tenonmattena daṣṭasya daṃṣṭriṇā saviṣeṇa tu | suptatā jāyate daṃśe kṛṣṇaṃ cātisravatyasṛk ||45|| digdhaviddhasya liṅgena prāyaśaścopalakṣitaḥ |46|
idānīṃ mūṣakasya 22 catuṣpadajarāyujahiṃsratvasāmānyācchvādīnāṃ viṣaṃ lakṣaṇacikitsitairuddiśannāha- śvaśṛgālatarakṣvṛkṣetyādi| śvā kukkuraḥ, śṛgālaḥ prasiddhaḥ, tarakṣuḥ mṛgaśatrurvyāghraviśeṣaḥ `jarakha’ iti loke, ṛkṣo bhallūko'tilomaśaḥ `rīccha’ iti prasiddhaḥ; ādiśabdādvṛkacitrakādayo hiṃsrāḥ paśavo grāhyāḥ| śvādīnāṃ yadā'nilo vāyuḥ śleṣmapraduṣṭaḥ san, sañjñāvahāśrito sañjñāvahasrotogataḥ, sañjñāṃ samyagjñānaṃ, muṣṇāti harati| samyagjñānaharaṇācca kīdṛśo bhavatītyāha- tadetyādi| prasrastaṃ sthānacyutaṃ lāṅgūlaṃ bāladhirmehanaṃ vā hanuḥ skandhaśca yasya saḥ; prasrastaśabdo lāṅgūlādibhiḥ pratyekaṃ sambandhanīyaḥ| atilālavān atiśayena lālāsrāvayuktaḥ| atyarthabadhiro'ndhaśca 23 atiśayena badhiro'ndho vetyarthaḥ| anyonyamabhidhāvati parasparaṃ daṣṭumabhidhāvati| hanuskandhasthāne `galaskandha 24 ’ iti kecit paṭhanti| `pramūḍho'nyatamasteṣāṃ khādan viparidhāvati’ iti atra uttarārdhaṃ kecit paṭhanti| eṣāṃ madhye'nyatama ekatamaḥ pramūḍhaḥ san khādan viśeṣeṇa paridhāvati| tenonmattena daṣṭasyetyādi| tena daṃṣṭriṇā saviṣeṇonmattena daṣṭasya puruṣasya daṃśe suptatā bādhirya jāyate| upalakṣito yukta ityarthaḥ||43-45||-
yena cāpi bhaveddaṣṭastasya ceṣṭāṃ rutaṃ naraḥ ||46|| bahuśaḥ pratikurvāṇaḥ kriyāhīno vinaśyati |47|
atraivāriṣṭamuddiśannāha- yena cāpi bhavedityādi| ceṣṭā kriyā, rutaṃ śabdaḥ, bahuśaḥ anekavāraṃ, pratikurvāṇaḥ anukurvan, kriyāhīnaḥ svakīyakāyādivyāpārarahitaḥ||46||-
daṃṣṭriṇā yena daṣṭaśca tadrūpaṃ yastu paśyati ||47|| apsu 25 vā yadi vā''darśe'riṣṭaṃ tasya vinirdiśet |48|
idānīmaparamapyariṣṭaṃ nirdiśannāha- daṃṣṭriṇā yenetyādi| taddaṃṣṭrirūpadarśanamariṣṭaṃ maraṇalakṣaṇam||47||-
trasyatyakasmādyo'bhīkṣṇaṃ dṛṣṭvā 26 spṛṣṭvā'pi vā jalam ||48|| jalatrāsaṃ tu vidyāttaṃ riṣṭaṃ tadapi 27 kīrtitam |49|
punaraparamapyariṣṭaṃ nirdiśannāha- trasyatītyādi| akasmāt jalatrāsahetuṃ vinā| apiśabdācchrutvā'pi| jalatrāsaṃ jalatrāsarogaṃ jānīyāttasyeti sambandhaḥ| riṣṭamityādi| tadapi jalatrasanamariṣṭaṃ maraṇalakṣaṇaṃ kīrtitaṃ; etaccāriṣṭaṃ daṣṭasya, adaṣṭe jalatrasanāriṣṭasya vakṣyamāṇatvāt| atrārthe tantrāntaram,- “vyādhitena śvādinā daṣṭasya śleṣmā prakupitaścetovāhinīrdhamanīranupraviśya sañjñānāśamāpādayati sadyaḥ kālāntarādvā”; avabhṛte viśeṣataḥ- “tato naraḥ spṛṣṭvā dṛṣṭvā śrutvā vā jalaṃ trasyati, tasyāpi tadariṣṭaṃ jānīyāt” iti| gayadāsastu `yadi trasyatyadaṣṭo'pi’ ityādi paṭhati||48||-
adaṣṭo vā jalatrāsī na kathañcana sidhyati ||49|| prasupto'thotthito vā'pi svasthastrasto na sidhyati |50|
evamadaṣṭasyāpi jalatrāso'riṣṭameveti darśayannāha- adaṣṭa ityādi| asminnarthe tantrāntaram,- “adaṣṭasyāpi jantorhi jalatrāso bhavedyadi| tasya riṣṭaṃ hi bhiṣajo bruvate viṣacintakāḥ” iti| jalaṃ vinā'pi jalatrāso jāyate śleṣmasañcayāt| tathā coktaṃ,- “buddhisthānaṃ yadā śleṣmā kevalaṃ 28 pratipadyate| tadā buddhau niruddhāyāṃ śleṣmaṇā'dhiṣṭhito naraḥ|jāgrat supto'thavā''tmānaṃ majjantamiva manyate| salile trasyati tadā jalatrāsaṃ tu taṃ viduḥ|| śleṣmaghnaṃ tatra kartavyaṃ śodhanaṃ śamanāni ca| āhārasya vidhānena yāvat sa prakṛtiṃ vrajet”- iti| ayaṃ jalatrāsaḥ kupitakaphasya bhavatīti riṣṭaṃ na bhavati, ata evātra cikitsopadeśaḥ, daṣṭasya tu riṣṭameva| tathā svasthasya suptasya jāgrato vā jalamantareṇa trāso'riṣṭameveti darśayannāha- prasupto'thotthito vā'pītyādi||49||-
daṃśaṃ visrāvya tairdaṣṭe sarpiṣā paridāhitam ||50|| pradihyādagadaiḥ, sarpiḥ purāṇaṃ pāyayeta ca | arkakṣīrayutaṃ hyasya 29 dadyāccāpi viśodhanam ||51|| śvetāṃ punarnavāṃ cāsya dadyāddhattūrakāyutām | palalaṃ tilatailaṃ ca rūpikāyāḥ payo guḍaḥ ||52|| nihanti viṣamālarkaṃ meghavṛndamivānilaḥ |53|
idānīṃ cikitsāvasaraḥ- daṃśaṃ visrāvyetyādi| visrāvya niṣpīḍanena srāvayitvā bījabhūtasya viṣasya nāśanārthaṃ, sarpiṣā dāhastu taccheṣanāśanārtham| agadaiḥ mahāgadādibhiḥ, pradihyāt limpet| visrāvitaśoṇitasya vātaśamanārthaṃ bāhyamauṣadhamuddiśyābhyantaramuddiśannāha- sarpirityādi| viśodhanaṃ viśodhanadravyaṃ, tatra kaphādhikye vamanadravyayutaṃ pittādhikye virecanadravyayutamarkakṣīraṃ dadyāt| jejjaṭastu `arkakṣīraṃ ghṛtaṃ vā'sya’ iti paṭhati| anye `dadyācchīrṣavirecanaṃ’ iti paṭhanti| śvetāmityādi|- śvetāmiti punarnavāviśeṣaṇam; anye śvetāṃ kaṭabhīmāhuḥ| dhattūrakāyutāṃ dhattūramūlānvitām| gayī tu `dhattūrārdhasamāyutām’ iti paṭhitvā, dhattūramūlasyārdhena yutāmiti vyākhyānayati| anye tu dhattūraphalasaṃyutāmityāhuḥ||50-52||-
mūlasya śarapuṅkhāyāḥ karṣaṃ dhattūrakārdhikam ||53|| taṇḍulodakamādāya peṣayettaṇḍulaiḥ saha | unmattakasya patraistu saṃveṣṭyāpūpakaṃ pacet ||54|| khādedauṣadhakāle tamalarkaviṣadūṣitaḥ | karoti śvavikārāṃstu 30 tasmiñjīryati cauṣadhe ||55|| vikārāḥ śiśire yāpyā gṛhe vārivivarjite | tataḥ śāntavikārastu snātvā caivāpare'hani ||56|| śāliṣaṣṭikayorbhaktaṃ kṣīreṇoṣṇena bhojayet | dinatraye pañcame vā vidhireṣo'rdhamātrayā ||57|| kartavyo bhiṣajā'vaśyamalarkaviṣanāśanaḥ | kupyet svayaṃ viṣaṃ yasya na sa jīvati mānavaḥ ||58|| tasmāt prakopayedāśu svayaṃ yāvat 31 prakupyati |59|
mūlamityādi| dhattūrakārdhikamiti dhattūrakajaṭāyāḥ karṣārdhaṃ deyam| unmattakasya patraistvityādi| dhattūrakasya sapta parṇāni grāhyāṇi, tantrāntaradarśanāt| tasya bhakṣitasya jaraṇakāle yogaprabhavādāturaḥ kukkuraceṣṭā eva karoti| auṣadhapariṇatikāle yāṃśca vikārānāturaḥ karoti teṣu pratīkāramāha- vikārā ityādi| vikārā unmattaśvādidaṣṭotpannāḥ| śiśire śītale vārivivarjite gṛhe yāpyāḥ śamanīyāḥ 32| tata ityādi| kṣīreṇoṣṇena bhojayediti annaṃ gavyenājye(je)na vā bhojayediti gayadāsācāryaḥ| eṣa vidhiḥ śvetāṃ punarnavāmityādikaḥ| ardhamātrayā prāguktamātrātaḥ| kasmādeṣa vidhiḥ kāryo dinatraye pañcame vetyāha- kupyedityādi||53-58||-
bījaratnauṣadhīgarbhaiḥ 33 kumbhaiḥ śītāmbupūritaiḥ ||59|| snāpayettaṃ nadītīre samantrairvā catuṣpathe | baliṃ nivedya tatrāpi piṇyākaṃ palalaṃ dadhi ||60|| mālyāni ca vicitrāṇi māṃsaṃ pakvāmakaṃ tathā | alakādhipate yakṣa sārameyagaṇādhipa ! ||61|| alarkajuṣṭametanme nirviṣaṃ kuru mācirāt |62|
idānīmalarkaviṣe bhūtānubandho bhavatīti taccikitsārthaṃ savidhivaidikaṃ mantramuddiśannāha- bījaratnauṣadhītyādi| tamalarkajuṣṭam alarkaviṣajuṣṭam| piṇyākaḥ tilakhalī, palalaḥ sasnehastilakalkaḥ| alakāyā nagaryā adhipatiḥ dhanadaḥ, yakṣo devayoniḥ, sārameyagaṇādhipaḥ kukkurasamūhapatiḥ, tasya sambodhane| alakādhipatiryakṣa eva sārameyagaṇādhipatiḥ| alarkaṃ unmattakukkuraḥ||59-61||-
dadyāt saṃśodhanaṃ tīkṣṇamevaṃ snātasya 34 dehinaḥ ||62|| aśuddhasya surūḍhe'pi vraṇe kupyati tadviṣam |63|
dadyādityādi||62||-
śvādayo'bhihitā vyālā ye'tra 35 daṃṣṭrāviṣā mayā ||63|| ataḥ karoti daṣṭastu teṣāṃ ceṣṭāṃ rutaṃ naraḥ | bahuśaḥ pratikurvāṇo na cirānmriyate ca saḥ ||64||
idānīmunmattaśvādiviṣaṃ pratipādayitumunmattavyālānāmunmattatāsūcakaśvaprakāreṇābhihitatvamāha- śvādayo'bhihitā vyālā ityādi| ye'tra daṃṣṭrāviṣā vyālāḥ te śvādayaḥ śvaprakārā unmattaśvasadṛśā mayā pratipāditāḥ, te tu vātapittaprakopaṇadaṃśāsṛkkṛṣṇatvena 36 purāṇasarpiḥpānena cānumitāḥ||63-64||
nakhadantakṣataṃ vyālairyatkṛtaṃ tadvimardayet | siñcettailena koṣṇena te hi vātaprakopakāḥ ||65||
unmattaśvādicikitsitaṃ sahetukaṃ darśayannāha- nakhadantakṣatamityādi||65||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ kalpasthāne mūṣikakalpo nāma saptamo'dhyāyaḥ ||7||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutaṭīkāyāṃ kalpasthāne saptamo'dhyāyaḥ||7||
pāṭhāntarāḥ
- 1 `tān’ iti pā. ↩
- 2 `śukraghṛṣṭaiḥ’ iti pā. ↩
- 3 `vamantīha’ iti pā. ↩
- 4 `jvaro mūrcchā ca dāruṇā’ iti pā. ↩
- 5 ‘... metacca vyāsataḥ śṛṇu’ iti pā. ↩
- 6 `chardayate’ iti pā. ↩
- 7 `kṛṣṇenāsṛk chardayati durdineṣu viśeṣataḥ’ iti pā. ↩
- 8 `chucchundareṇa viḍbhaṅgo grīvāstambho vijṛmbhaṇam| yavanālarṣabhakṣāraṃ bṛhatyoścātra dāpayet’ iti pā. ↩
- 9 `rujā srāvo’ iti pā. ↩
- 10 `ajitena vamirmūrcchā hṛdgrahaḥ kṛṣṇanetratā’ iti pā. ↩
- 11 kṣaudreṇalihyāttriphalāṃ’ iti pā. ↩
- 12 `kṣaudreṇa lihyāntriphalāṃ’ iti pā. ↩
- 13 `jāyate’ iti pā. ↩
- 14 `kapotenaiva tu trayam’ iti pā. ↩
- 15 `trivṛttiktā'mṛtā’ iti pā. ↩
- 16 `supiṣṭāni prayojayet’ iti pā. ↩
- 17 `mokṣayet’ iti pā. ↩
- 18 `yojyaṃ syātsarvonduraviṣacchidi iti pā. ↩
- 19 `kapitthagomayarasaḥ sakṣaudro leha iṣyate’ iti pā. ↩
- 20 `abhreṣu nirhṛtaṃ’iti pā. ↩
- 21 `avyaktabadhirāndhaśca’ iti pā. ↩
- 22 `mūṣakatva...’ iti pā. ↩
- 23 `avyaktabadhirāndhaśca na vyakto badhiro'ndho vetyarthaḥ’ iti pā. ↩
- 24 `stanaskandha’ iti pā. ↩
- 25 `apsu vā''darśabimbe vā tasya tadriṣṭamādiśet’ iti pā. ↩
- 26 `śrutvā dṛṣṭvā'pi’ iti pā. ↩
- 27 `tamapi kīrtayet’ iti pā. ↩
- 28 `kevalaḥ’ iti pā. ↩
- 29 `vā'pi dadyādāśu’ iti pā. ↩
- 30 `karotyanyān vikārāṃstu’ iti pā. ↩
- 31 `yāvanna kupyati’ iti pā. ↩
- 32 `gamanīyāḥ’ iti pā. ↩
- 33 `kṣiptaratnauṣadhibījaiḥ’ iti pā. ↩
- 34 `tīkṣṇamajasraṃ tasya’ iti pā. ↩
- 35 `vātapittaprakopaṇāḥ’ iti pā. ↩
- 36 `daṃśadeśakṛṣṇatvena’ iti pā. ↩