8. kīṭakalpaḥ · e-Suśruta

athātaḥ kīṭakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2|| sarpāṇāṃ śukraviṇmūtraśavapūtyaṇḍasambhavāḥ | vāyvagnyambuprakṛtayaḥ kīṭāstu vividhāḥ ¹ smṛtāḥ ||3|| sarvadoṣaprakṛtibhiryuktāste pariṇāmataḥ | kīṭatve'pi sughorāḥ ² syuḥ, sarva eva caturvidhāḥ ||4||

tatra kīṭān hetulakṣaṇasaṅkhyākarmacikitsitairnirdiśannāha- sarpāṇāmityādi| sarpāṇāṃ darvīkaramaṇḍalirājimatāṃ śukrādipañcasambhavā yathāsaṅkhyaṃ vāyvagnyambuprakṛtayaḥ kīṭāḥ| śavo mṛtasarpaśarīraṃ, tasya pūtiḥ śaṭanam| trīn kīṭān darvīkaramaṇḍalirājilasambandhena vāyvādiprakṛtikramānnirdiśya ³ caturthaṃ svabhāvena karmaṇā ca nirdiśannāha- sarvadoṣetyādi| sarvadoṣasvabhāvairyuktāḥ; pariṇāmataḥ pariṇāmo nāma bhinnajātīyairanekairekībhāvena ⁴ kāryasyārambhaḥ, sa cātra darvīkarādibhinnajātīyairvaikarañjākhyāpatyotpādanalakṣaṇaḥ, tasmāt| sughorāḥ tridoṣakopanāḥ, vaikarañjasarpajātiśukrādisambhavatvena| ekīkṛtya saṅkhyāmāha- sarva evetyādi||1-4||

kumbhīnasastuṇḍikerī śṛṅgī śatakulīrakaḥ | ucciṭiṅgo'gnināmā ca cicciṭiṅgo mayūrikā ||5|| āvartakastathorabhraḥ sārikāmukhavaidalau | śarāvakurdo'bhīrājiḥ paruṣaścitraśīrṣakaḥ ⁵||6|| śatabāhuśca yaścāpi raktarājiśca kīrtitaḥ | aṣṭādaśeti vāyavyāḥ ⁶ kīṭāḥ pavanakopanāḥ ||7|| tairbhavantīha daṣṭānāṃ rogā vātanimittajāḥ |8|

tāneva catuḥprakārān vātādisvabhāvairnirdiśannāha ⁷ - kumbhīnasa ityādi| ete kīṭakabhedā nānādeśīyalokādavagantavyāḥ, yataḥ suvīranandivarāhajejjaṭagayadāsādibhiḥ ṭīkākārairna vyākhyātāḥ| vātanimittajā rogāstodādayo jvarādayaśca| vātaprakopaṇānāṃ kumbhīnasādīnāṃ madhye śṛṅgyucciṭiṅgaśarāvakurdacitraśīrṣakān varjayitvā śeṣāścaturdaśa mukhasandaṃśaviṣāḥ||5-7||-

kauṇḍinyakaḥ kaṇabhako varaṭī patravṛścikaḥ ||8|| vināsikā brāhmaṇikā bindulo bhramarastathā | bāhyakī picciṭaḥ kumbhī varcaḥkīṭo'rimedakaḥ ||9|| padmakīṭo dundubhiko makaraḥ śatapādakaḥ | pañcālakaḥ pākamatsyaḥ kṛṣṇatuṇḍo'tha ⁸ gardabhī ||10|| klītaḥ kṛmisarārī ca yaścāpyutkleśakastathā | ete hyagniprakṛtayaścaturviṃśatireva ca ||11|| tairbhavantīha daṣṭānāṃ rogāḥ pittanimittajāḥ |12|

kauṇḍinyaka ityādi| bindulasthāne `viluṭa’ iti kecit| pittanimittajā dāhādayo jvarādayaśca| pittaprakopaṇānāṃ madhye kauṇḍinyakavaraṭībhramarapicciṭavarcaḥkīṭamakaraśatapadapañcālakapākamatsyakṛṣṇatuṇḍān ⁹ vihāya śeṣāścaturdaśa mukhasandaṃśaviṣāḥ||8-11||-

viśvambharaḥ pañcaśuklaḥ pañcakṛṣṇo'tha ¹⁰ kokilaḥ ||12|| saireyakaḥ pracalako valabhaḥ kiṭibhastathā | sūcīmukhaḥ kṛṣṇagodhā yaśca kāṣāyavāsikaḥ ||13|| kīṭo gardabhakaścaiva ¹¹ tathā troṭaka eva ca | trayodaśaite saumyāḥ syuḥ kīṭāḥ śleṣmaprakopaṇāḥ ||14|| tairbhavantīha daṣṭānāṃ rogāḥ kaphanimittajāḥ |15|

viśvambhara ityādi| śleṣmanimittajā rogāḥ kaṇḍvādayo jvarādayaśca| śleṣmaprakopiṇāṃ madhye viśvambharapracalākakṛṣṇagodhākāṣāyavāsikāṃścaturo varjayitvā navānye mukhasandaṃśaviṣāḥ||12-14||-

tuṅgīnāso vicilakastālako vāhakastathā ||15|| koṣṭhāgārī krimikaro yaśca maṇḍalapucchakaḥ | tuṇḍa(ṅga)nābhaḥ sarṣapiko valguliḥ śambukastathā ||16|| agnikīṭaśca vijñeyā dvādaśa prāṇanāśanāḥ | tairbhavantīha daṣṭānāṃ vegajñānāni sarpavat ||17|| tāstāśca vedanāstīvrā rogā vai sānnipātikāḥ | kṣārāgnidagdhavaddaṃśo raktapītasitāruṇaḥ ||18||

sarvadoṣaprakṛtikānāha- tuṅgīnāsa ityādi| taiḥ sarvadoṣaprakṛtikaiḥ prāṇanāśanaiḥ kīṭaiḥ| tāstāḥ todadāhakaṇḍvādikā vedanāḥ, rogā jvarādayaḥ| daṃśa ityādi| raktapītaḥ pittena, sitaḥ kaphena, aruṇo vātena| sarvadoṣaprakṛtikānāṃ madhye vāhakasarṣapaśambūkān varjayitvā nava mukhasandaṃśaviṣāḥ||15-18||

jvarāṅgamardaromāñcavedanābhiḥ samanvitaḥ | chardyatīsāratṛṣṇāśca dāho mūrcchā vijṛmbhikā ||19|| vepathuśvāsahikkāśca dāhaḥ śītaṃ ca dāruṇam | piḍakopacayaḥ śopho granthayo maṇḍalāni ca ||20|| dadravaḥ karṇikāścaiva visarpāḥ kiṭibhāni ca | tairbhavantīha daṣṭānāṃ yathāsvaṃ cāpyupadravāḥ ||21|| ye'nye teṣāṃ viśeṣāstu tūrṇaṃ teṣāṃ samādiśet | dūṣīviṣaprakopācca tathaiva viṣalepanāt ||22|| liṅgaṃ tīkṣṇaviṣeṣveta... |23|

idānīṃ caturvidhānapi tāṃstīkṣṇamandaviṣabhedena nirdiśannāha- jvarāṅgetyādi| śītaṃ ca dāruṇamityatra cakārāddāho'pi dāruṇa eva| yathāsvaṃ yathākīṭadoṣamityarthaḥ| ye'nye ityādi| teṣāṃ tīkṣṇaviṣāṇāṃ kīṭānāmatroktebhyo ye'nye viśeṣā upadravāsteṣāṃ bhedāṃstūrṇaṃ samādiśediti| teṣāmiti karmaṇi ṣaṣṭhī, tena tān kṣipraṃ kathayet, kathaṃ? dūṣīviṣaprakopāt dūṣīviṣaprakopaṃ vīkṣya| yapi lupte pañcamīyam| tathaiva viṣalepanāditi lepanamatrāhārastena viṣālepanaṃ viṣāhāraṃ vīkṣyetyarthaḥ||19-22||

...cchṛṇu mandaviṣeṣvataḥ | prasekārocakacchardiśirogauravaśītakāḥ ||23|| piḍakākoṭhakaṇḍūnāṃ janma ¹² doṣavibhāgataḥ |24|

śṛṇu mandaviṣeṣvityādi| śītako alpaṃ śītaṃ, koṭhādīnāṃ janma yathā kīṭadoṣavibhāgena||23||-

yogairnānāvidhaireṣāṃ cūrṇāni garamādiśet ||24|| dūṣīviṣaprakārāṇāṃ ¹³ tathā cāpyanulepanāt |25|

idānīṃ kīṭadehacūrṇānāṃ nānauṣadhayogāttathā'nulepanato'pi garatvamāha- yogairityādi| athālambāyanoktaḥ kīṭānāṃ sāmānyajñānopāyo likhyate,- “kṛṣṇābhirbindulekhābhiḥ pakṣaiḥ pādairmukhairnakhaiḥ| śūkaiḥ kaṇṭakalāṅgūlaiḥ saṃśliṣṭaiḥ ¹⁴ pakṣaromabhiḥ| svanaiḥ pramāṇaiḥ saṃsthānairliṅgaiścāpi śarīragaiḥ| viṣavīryaiśca kīṭānāṃ rūpajñānaṃ vibhāvyate”- iti| tathā katicit kīṭā viśiṣṭākṛtivarṇādibhistaduktā eva likhyante,- “ajāpratimarūpo yaḥ śūkahīnastvaromaśaḥ| sitaḥ śarakulīrastu kṣveḍacūrṇaviṣaḥ smṛtaḥ|| gairikābho mahākīṭaḥ sapakṣo mārjitodaraḥ| khecaro gudaśūkaśca kauṇḍinya iti sa smṛtaḥ|| kuraṇṭapuṣpavarṇābhaḥ sapakṣo mārjitodaraḥ| tuṇḍaśūkaviṣaḥ kīṭaḥ koṣṭhāgārīti sañjñitaḥ|| lākṣārudhiravarṇābhaḥ śvetabinduvicitritaḥ| kṣudrako hyagnisaṅkāśo bhrājate niśi cāgnivat|| kīṭaḥ khadyota ityukto daṣṭastenāpi dahyate| daṃṣṭrāviṣaḥ śvetabinduḥ sapakṣaḥ ṣaṭpadaḥ khagaḥ|| sa tu vai śambūko nāma kālakaḥ saptamaṇḍalaḥ| catuṣpādo dīrghapatra ullalāṭo bahuprajaḥ|| vṛkṣālayo dantaviṣaḥ kṛkalāsa iti smṛtaḥ| candrābhaḥ kṛkalāso'nyastadbhedastu trikaṇṭakaḥ”- iti| teṣāṃ na kevalaṃ niyamena śūkādidaṃśena viṣaprādurbhāvaḥ, kiṃ tarhi abhyavahāracūrṇānulepanaiśca dūṣīviṣaliṅgaprādurbhāva ityāha- “yaścaitānatti cūrṇairvā cūrṇyate lipyate'thavā| mūtrādibhistasya dūṣīviṣaliṅgaṃ samādiśet”- iti| jejjaṭagayadāsāvatra āpātanikāpūrvakaṃ pāṭhaṃ paṭhataḥ, sa ca vartamānapustakeṣu na dṛśyate||24||-

ekajātīnatastūrdhvaṃ kīṭān vakṣyāmi bhedataḥ ||25|| sāmānyato daṣṭaliṅgaiḥ sādhyāsādhyakrameṇa ca | trikaṇṭaḥ ¹⁵ kariṇī cāpi hastikakṣo'parājitaḥ | catvāra ete kaṇabhā vyākhyātāstīvravedanāḥ ||26|| tairdaṣṭasya śvayathuraṅgamardo gurutā gātrāṇāṃ daṃśaḥ kṛṣṇaśca bhavati ||27||

idānīṃ vātapittakaphasannipātaprakṛtīn kīṭān nirdiśya, ekajātīyānapyekalakṣaṇacikitsārthaṃ nirdiśannāha- ekajātīnatastūrdhvamityādi| bhedata iti bhedaṃ vīkṣya| trikaṇṭakādayaścatvāraḥ kaṇabhāḥ; kaṇabhatvamekajātitvaṃ, trikaṇṭakādistu bhedaḥ, `kṛkaṇṭaka’ iti kecit| sarva eva kaṇabhāścatuṣpadāḥ kīṭāḥ sādhyāśca||25-27||

pratisūryakaḥ ¹⁶, piṅgābhāso, bahuvarṇo, nirūpamo ¹⁷ godhereka iti pañca godherakāḥ ¹⁸; tairdaṣṭasya śopho dāharujau ca bhavataḥ, godherakeṇaitadeva granthiprādurbhāvo jvaraśca ||28||

pratisūryaka ityādi| kecittu pratisūryaka ¹⁹ ityādisthāne evaṃ paṭhanti- “pratisūryaḥ piṅganāso bahulomā mahāśirāḥ| tathā nirūpamaśceti pañca gaudherakāḥ smṛtāḥ|| tairbhavantīha dṛṣṭānāṃ vegajñānāni sarpavat| rujaśca vividhākārā granthayaśca sudāruṇāḥ” iti| gaudherakalakṣaṇaṃ tantrāntare,- “kṛṣṇasarpeṇa godhāyāṃ bhavedyastu catuṣpadaḥ| sarpo gaudherako nāma tena daṣṭo na jīvati”- iti||28||

galagolikā ²⁰ - śvetā, kṛṣṇā, raktarājī, raktamaṇḍalā, sarvaśvetā, sarṣapiketyevaṃ ṣaṭ; tābhirdaṣṭe sarṣapikāvarjaṃ dāhaśophakledā bhavanti, sarṣapikayā hṛdayapiḍā'tisāraśca, tāsu madhye sarṣapikā prāṇaharī ||29|| śatapadyastu- paruṣā, kṛṣṇā, citrā, kapilā, pītikā, raktā, śvetā, agniprabhā, ityaṣṭau; tābhirdaṣṭe śopho vedanā dāhaśca hṛdaye, śvetāgniprabhābhyāmetadeva dāho mūrcchā cātimātraṃ śvetapiḍakotpattiśca ||30|| maṇḍūkāḥ- kṛṣṇaḥ, sāraḥ, kuhako, harito, rakto, yavavarṇābho, bhṛkuṭī, koṭikaścetyaṣṭau; tairdaṣṭasya daṃśe kaṇḍūrbhavati pītaphenāgamaśca vaktrāt, bhṛkuṭīkoṭikābhyāmetadeva dāhaśchardirmūrcchā cātimātram ||31||

maṇḍūkā ityādi| atra bhṛkuṭīkoṭikāvasādhyau| atha maṇḍūkotpattiḥ bhṛkuṭīlakṣaṇaṃ ca tantrāntaroktaṃ paṭhyate,- “varṣamāṇe sṛjecchukraṃ prāvṛṭkāle mahoragaḥ| tataḥ śaratprataptāyāṃ bhūmau maṇḍo jalasya hi| tasmin maṇḍodake jātā maṇḍūkāstena sañjñitāḥ|| maṇḍūko gogatistajjñaiḥ koṭikaḥ parikīrtitaḥ| tena daṣṭasya maraṇaṃ, nāsti tasya pratikriyā”- iti||29-31||

viśvambharābhirdaṣṭe daṃśaḥ sarṣapākārābhiḥ piḍakābhiḥ sarujābhiścīyate, śītajvarārtaśca puruṣo bhavati ||32||

viśvambharābhirdaṣṭa ityādi| viśvambharāśca trayaḥ||32||

ahiṇḍukābhirdaṣṭe todadāhakaṇḍuśvayathavo bhavanti mohaśca; kaṇḍūmakābhirdaṣṭe pītāṅgaśchardyatīsārajvarādibhirabhihanyate; śūkavṛntābhirdaṣṭe kaṇḍūkoṭhāḥ pravardhante śūkaṃ cātra lakṣyate ||33||

ahiṇḍukābhirdaṣṭa ityādi| ahiṇḍukākaṇḍūmakaśūkavṛntānāṃ daṣṭalakṣaṇaṃ kecinna paṭhanti, viśvambharābhedatvena viśvambharāgraheṇa grahaṇāt; anye tu ahiṇḍukādīnāṃ pṛthagdaṣṭalakṣaṇaṃ paṭhanti, pṛthakcikitsitopādānāt||33||

pipīlikāḥ- sthūlaśīrṣā, saṃvāhikā, brāhmaṇikā, aṅgulikā; kapilikā, citravarṇeti ṣaṭ; tābhirdaṣṭe ²¹ daṃśe śvayathuragnisparśavaddāhaśophau bhavataḥ ||34|| makṣikāḥ- kāntārikā, kṛṣṇā, piṅgalā, madhūlikā, kāṣāyī, sthāliketyevaṃ ṣaṭ; tābhirdaṣṭasya kaṇḍuśophadāharujo bhavanti, sthālikākāṣāyībhyāmetadeva śyāvapiḍakotpattirupadravāśca jvarādayo bhavanti, kāṣāyī sthālikā ca prāṇahare ²²||35|| maśakāḥ- sāmudraḥ, parimaṇḍalo, hastimaśakaḥ, kṛṣṇaḥ, pārvatīya iti pañca; tairdaṣṭasya tīvrā kaṇḍūrdaṃśaśophaśca, pārvatīyastu kīṭaiḥ prāṇaharaistulyalakṣaṇaḥ ||36|| nakhāvakṛṣṭe'tyarthaṃ piḍakādāhapākā bhavanti | jalaukasāṃ daṣṭalakṣaṇamuktaṃ cikitsitaṃ ca ||37|| bhavanti cātra- godherakaḥ sthālikā ca ye ca śvetāgnisaprabhe | bhṛkuṭī koṭikaścaiva na sidhyantyekajātiṣu ||38||

idānīmihaikajātyeṣu pañcasvasādhyān nirdiśannāha- godheraka ityādi| sthālikā ceti cakāreṇa kāṣāyī samuccīyate| ye ceti cakāreṇa galagolikeṣu sarṣapikā'pyanuktā samuccīyate| bhṛkuṭī koṭikaścaiveti cakāreṇānuktā jalaukaḥsvindrāyudhā samuccīyate||34-38||

śavamūtrapurīṣaistu saviṣairavamarśanāt | syuḥ kaṇḍūdāhakoṭhāruḥpiḍakātodavedanāḥ ||39|| prakledavāṃstathā srāvo bhṛśaṃ sampācayettvacam | digdhaviddhakriyāstatra yathāvadavacārayet ||40||

eṣāṃ bahiścūrṇāvacūrṇanādau liṅgamuddiśya cikitsāmuddiśannāha- śavamūtrapurīṣairityādi| prakledavāniti saviṣacūrṇāvamṛṣṭapradeśe ityarthaḥ||39-40||

nāvasannaṃ na cotsannamatisaṃrambhavedanam | daṃśādau viparītārti kīṭadaṣṭaṃ subādhakam ||41||

idānīṃ kīṭadaṣṭasya daṃśalakṣaṇena kṛcchratāmuddiśannāha- nāvasannamityādi| nāvasannaṃ nātibhinnaṃ, na cotsannaṃ nātyunnatam, itthambhūtamapi yadatisaṃrambhavedanam atiśayavyathaṃ, daṃśādau viparītārti anugraviṣadaṣṭe tīvrārtirbhavati, ugraviṣadaṣṭe tu mandārtiriti viparītārtiḥ| subādhakaṃ kṛcchrasādhyam||41||

daṣṭānugraviṣaiḥ kīṭaiḥ sarpavat samupācaret | trividhānāṃ tu pūrveṣāṃ ²³ traividhyena kriyā hitāḥ ||42||

idānīmugraviṣakīṭānāṃ cikitsāmuddiśannāha- kīṭairdaṣṭānugretyādi| ugraviṣaiḥ prāṇaharaistridoṣaprakṛtibhiḥ| sarpavat sarpadaṣṭāniva, sarpadaṣṭasya sarpavegoktābhiḥ kriyābhirityarthaḥ| trividhānāmiti darvīkaramaṇḍalirājilaśukrādiyonibhedāttriprakārāṇām| pūrveṣām ādyuktānām| traividhyeneti vātādibhedenetyarthaḥ||42||

svedamālepanaṃ sekaṃ coṣṇamatrāvacārayet | anyatra mūrcchitāddaṃśāt pākakothaprapīḍitāt ||43|| viṣaghnaṃ ca vidhiṃ sarvaṃ bahuśaḥ ²⁴ śodhanāni ca |44|

idānīṃ sāmānyaṃ cikitsitamāha- svedamālepanamityādi| anyatra mūrcchitāditi mūrcchitaṃ varjayitvā, mūrcchite na kuryādityarthaḥ| viṣaghnaṃ ca vidhiṃ sarvamityādi| saṃśamanavidhiṃ pānanasyābhyaṅgālepanapariṣekāñjanādikaṃ vātādiviṣaharadravyakalpitam| saṃśodhanāni ceti vamanavirekāsthāpanāni, `yathādoṣam’ ityadhyāhāraḥ||43||-

śirīṣakaṭukākuṣṭhavacārajanisaindhavaiḥ ²⁵||44|| kṣīramajjavasāsarpiḥśuṇṭhīpippalidāruṣu | utkārikā sthirādau vā sukṛtā svedane hitā ||45||

idānīṃ vātādidoṣaviṣaharasvedadravyasūtramuddiśannāha- śirīṣetyādi| utkārikā lapsikā| sthirādau śālaparṇyādau| sukṛtā śobhanā kṛtā| etena kṣīrādidravaiḥ śirīṣādidravyāṇāṃ ślakṣṇapeṣitānāṃ mātrākrameṇa nātidravo nālpadravaḥ pāka iti sarvaṃ bodhyate||44-45||

na svedayeta cādaṃśaṃ dhūmaṃ vakṣyāmi vṛścike |46|

muktvā kīṭaviṣamityanena hetunā sarveṣveva kīṭeṣu svedaṃ prasaktaṃ kvacinnirasyannāha- na svedayetetyādi| vṛścikaviṣe daṃśaṃ na svedayeta, āṅo vyavahitasyāpi kriyāpadena sambandhāt| tatrāpi kiñcidūṣmasvedamāha- dhūmamityādi| dhūmaśca `śikhikukkuṭabarhāṇi’ ityādinā'gre vaktavyaḥ| na svedayeta cādaṃśamityatra cakāro bhinnakrame dhūmaṃ cetyatra draṣṭavyaḥ; tena mandaviṣavṛścikadaṣṭasyotkārikāsveda ukto na virudhyate|46|-

agadānekajātīṣu pravakṣyāmi pṛthak pṛthak ||46|| kuṣṭhaṃ vakraṃ vacā pāṭhā bilvamūlaṃ suvarcikā | gṛhadhūmaṃ haridre dve trikaṇṭakaviṣe hitāḥ ||47||

idānīṃ vātādibhedena caturvidhaprakṛtīnāṃ saptaṣaṣṭisaṅkhyopetānāṃ cikitsitamabhidhāya vṛścikalūtāvarjaṃ catuḥpañcāśatāmekajātīnāṃ cikitsitaṃ nirdiśannāha- agadānekajātīṣvityādi| vakraṃ tagaraṃ, suvarcikā svarjikākṣāraḥ| trikaṇṭakagrahaṇamaparasajātīyānāṃ kaṇabhaprabhṛtīnāṃ prādhānyādupalakṣaṇam| hita iti agada iti śeṣaḥ||46-47||

rajanyāgāradhūmaśca vakraṃ kuṣṭhaṃ palāśajam | galagolikadṣṭānāmagado viṣanāśanaḥ ||48||

pratisūryakādicikitsāyā vakṣyamāṇatvādgalagolikopakramamāha- rajanītyādi| palāśajaṃ `bījam’ ityadhyāhāryam||48||

kuṅkumaṃ tagaraṃ śigru padmakaṃ rajanīdvayam | agado jalapiṣṭo'yaṃ śatapadviṣanāśanaḥ ||49|| meṣaśṛṅgī vacā pāṭhā niculo rohiṇī jalam | sarvamaṇḍūkadaṣṭānāmagado'yaṃ viṣāpahaḥ ||50||

niculo vetasaḥ, jalaṃ vālakam||49-50||

dhavāśvagandhātibalābalāsātiguhāguhāḥ ²⁶| viśvambharābhidaṣṭānāmagado'yaṃ viṣāpahaḥ ||51||

dhavāśvetyādi| viśvambharābhiḥ tisṛbhiḥ| atibalā kaṅkatikā, atiguhā śāliparṇī, guhā pṛśniparṇī||51||

śirīṣaṃ tagaraṃ kuṣṭhaṃ śāliparṇī sahā niśe | ahiṇḍukābhirdaṣṭānāmagado viṣanāśanaḥ ||52||

śirīṣamityādi| sahā mudgaparṇī| niśe piṇḍaharidrādāruharidre||52||

kaṇḍūmakābhirdaṣṭānāṃ rātrau śītāḥ kriyā hitāḥ | divā te naiva sidhyanti sūryaraśmibalārditāḥ ||53|| vakraṃ kuṣṭhamapāmārgaḥ śūkavṛntaviṣe'gadaḥ | bhṛṅgasvarasapiṣṭā vā kṛṣṇavalmīkamṛttikā ||54|| pipīlikābhirdaṣṭānāṃ makṣikāmaśakaistathā | gomūtreṇa yuto lepaḥ kṛṣṇavalmīkamṛttikā ||55|| nakhāvaghṛṣṭasañjāte śophe bhṛṅgaraso hitaḥ ²⁷|56|

kaṇḍūmakābhirityādi| kaṇḍūmakābhirdaṣṭāḥ puruṣāḥ| sūryaraśmibhirbalaṃ yeṣāṃ te sūryaraśmibalāḥ kaṇḍūmakāḥ, tairarditāḥ pīḍitāḥ| pipīlikādibhistribhirdaṣṭe gomūtrayuktā kṛṣṇavalmīkamṛttikā| nakhetyādi nakhāvakṛṣṭe nakhodghṛṣṭe sati sañjātaśophe mārkavasya bhṛṅgarājasya raso lepe hitaḥ syāt| gayadāsastu bhṛṅgasvarasapiṣṭā syādityādi paṭhitvā pipīlikāditraye daṣṭe bhṛṅgarājapiṣṭakṛṣṇavalmīkamṛttikālepaṃ pratipādayati; gomūtrayutakṛṣṇavalmīkamṛttikālepanaṃ tu nakhāvakṛṣṭe tathā mārkavasvarasālepanaṃ ca||53-55||-

pratisūryakadaṣṭānāṃ sarpadaṣṭavadācaret |56|

pratisūryaketyādi| ācaret `cikitsitaṃ’ ityadhyāhāraḥ|56|-

trividhā vṛścikāḥ proktā mandamadhyamahāviṣāḥ ||56||

evamekajātīyān kīṭānabhidhāya vṛścikānnirdeṣṭumāha- trividhā vṛścikā ityādi| nanvekajātibhyaḥ pṛthagbhūtā vṛścikā lūtāśca kasmānnirdiśyante iti? ucyate-viṣacikistitaviśeṣāpekṣaḥ pṛthagārambhaḥ||56||

gośakṛtkothajā mandā madhyāḥ kāṣṭheṣṭikodbhavāḥ | sarpakothodbhavāstīkṣṇā ye cānye viṣasambhavāḥ ||57||

tāneva trīnapi kāraṇadharmacikitsitabhedairbhinnān prathamaṃ kāraṇādevāha- gośakṛdityādi| gośakṛdityatra gośabdasyāparapaśūpalakṣaṇatvācchakṛcchabdasyāparamalopalakṣaṇatvādgomahiṣyādiśakṛnmūtrakothajā mandāḥ| ye cānye ityādi| anye'pi ye viṣasambhavāste'pi tīvrāḥ| anye tvevaṃ paṭhanti,- “sarpakothodbhavāstīvrā digdhaviddhaviṣairhate| kothe madhyā gavādīnāṃ śakṛtkothe'varāḥ smṛtāḥ”- iti||57||

mandā dvādaśa madhyāstu trayaḥ pañcadaśottamāḥ | daśa viṃśatirityete saṅkhyayā parikīrtitāḥ ||58||

idānīṃ teṣāṃ pṛthak saṅkhyāmāha- mandā dvādaśetyādi| gayadāsastu- “trayodaśa prāṇaharāstrayo madhyāstathā'pare| mandavīryā daśaikaśca vṛścikā viṣavedibhiḥ|| saptaviṃśatirityete saṅkhyayā parikīrtitāḥ”- iti paṭhati||58||

kṛṣṇaḥ śyāvaḥ karburaḥ pāṇḍuvarṇo ²⁸ gomūtrābhaḥ karkaśo ²⁹ mecakaśca | pīto ³⁰ dhūmro romaśaḥ śāḍvalābho raktaḥ śvetenodareṇeti mandāḥ ³¹||59|| yuktāścaite vṛścikāḥ pucchadeśe syurbhūyobhiḥ parvabhiścetarebhyaḥ | ebhirdaṣṭe vedanā vepathuśca gātrastambhaḥ kṛṣṇaraktāgamaśca ||60|| śākhādaṣṭe vedanā cordhvameti dāhasvedau daṃśaśopho jvaraśca |61|

idānīṃ mandaviṣāṇāṃ lakṣaṇakarmāṇyāha- kṛṣṇa ityādi| kṛṣṇādayo dvādaśāpi śvetenodareṇopalakṣitāḥ| vedanā cordhvametīti trividhānāmapi vṛścikānāṃ sāmānyalakṣaṇamatra prāyovṛttyā'bhihitam| syurbhūyobhiḥ parvabhiścetarebhya iti itarebhyo vṛścikebhyo mandaviṣā vṛścikā bhūyobhirbahutaraiḥ parvabhirupalakṣitā bhaveyuḥ||59-60||-

raktaḥ pītaḥ kāpilenodareṇa sarve dhūmrāḥ parvabhiśca tribhiḥ syuḥ ||61|| ete mūtroccārapūtyaṇḍajātā madhyā jñeyāstriprakāroragāṇām | yasyaiteṣāmanvayādyaḥ prasūto doṣotpattiṃ tatsvarūpāṃ sa kuryāt ||62|| jihvāśopho bhojanasyāvarodho ³² mūrcchā cogrā madhyavīryābhidaṣṭe ³³|63|

madhyaviṣāṇāṃ lakṣaṇakarmāṇyāha- rakta ityādi| kapilena saha raktaḥ pītaśceti trayaḥ| ete ca trayo'pyudareṇa dhūmrāḥ| pūrvatra kāṣṭheṣṭikodbhavatvamiha tu sarpamūtroccārādisambhavatvamityubhayahetūpādānād vyastasamastobhayahetūdbhavatvaṃ madhyānāṃ boddhavyam| digdhaviddhasarpadaṣṭānāṃ ca śarīrakothe madhyānāṃ janma matāntareṇa pratipāditameva| triprakāroragāṇāmityādi darvīkarādibhedena triprakārāṇāmeteṣāṃ yasyānvayādyo yādṛk prasūtaḥ sa tatsvarūpāṃ doṣotpattiṃ kuryāt||61-62||-

śvetaścitraḥ śyāmalo lohitābho ³⁴ raktaḥ śveto raktanīlodarau ca ||63|| pīto'rakto ³⁵ nīlapīto'parastu rakto nīlo nīlaśuklastathā ca | rakto babhruḥ pūrvavaccaikaparvā yaścāparvā parvaṇī dve ca yasya ||64|| nānārūpā varṇataścāpi ghorā jñeyāścaite vṛścikāḥ prāṇacaurāḥ ³⁶| janmaiteṣāṃ sarpakothāt pradiṣṭaṃ dehebhyo vā ghātitānāṃ viṣeṇa ||65|| ebhirdaṣṭe sarpavegapravṛttiḥ sphoṭotpattirbhrāntidāhau jvaraśca | khebhyaḥ kṛṣṇaṃ śoṇitaṃ yāti tīvraṃ tasmāt ³⁷ prāṇaistyajyate śīghrameva ||66||

tīkṣṇaviṣāṇāṃ lakṣaṇakarmāṇyāha- śvetaścitra ityādi| pūrvavacceti pūrve madhyaviṣā yathā jihvāśophādikārakāstathaivaite'pi jihvāśophādi kurvantītyarthaḥ| ekaparveti dvayorasthnoḥ saṅghātaḥ parva, ekaṃ parva yasya sa tathā| parvaṇī dve ca yasyeti cakāreṇa bahuparvāṇo'pi bhavantīti samuccīyate| khebhya iti khebhyaḥ srotobhyaḥ| ariṣṭamidam||63-66||

ugramadhyaviṣairdaṣṭaṃ cikitset sarpadaṣṭavat | ādaṃśaṃ sveditaṃ cūrṇaiḥ pracchitaṃ pratisārayet ||67|| rajanīsaindhavavyoṣaśirīṣaphalapuṣpajaiḥ |68|

idānīṃ cikitsā prastūyate- ugramadhyetyādi| mūrcchā cogrā cetyanena sarpadaṣṭaṣaṣṭhasaptamavegalakṣaṇasya vacanānmadhyaviṣe'pi sarpadaṣṭacikitsā kāryā| ihāparāmapi cikitsāmāha- ādaṃśamityādi| pratisāraṇaṃ gharṣaṇaṃ, tacca duṣṭaraktapravartanārtham| mātuluṅgāmletyādi| mātuluṅgāmlaṃ bījapūrakarasaḥ| surasāgrajaṃ tulasīpallavaṃ, mallikākusumamiti kecit| svede ityādi vātakaphāvajayāya| pāne sarpirityādi| bahuvātasya sarpiḥpānaṃ madhuyutaṃ, bahupittasya kṣīraṃ bahuśarkaraṃ ceti yogadvayam||67||-

mātuluṅgāmlagomūtrapiṣṭaṃ ca surasāgrajam ||68|| lepe, svede sukhoṣṇaṃ ca gomayaṃ hitamiṣyate | pāne kṣaudrayutaṃ sarpiḥ ³⁸ kṣīraṃ vā bahuśarkaram ||69|| daṃśaṃ mandaviṣāṇāṃ tu cakratailena secayet | vidārīgaṇasiddhena sukhoṣṇenāthavā punaḥ ||70|| kuryāccotkārikāsvedaṃ viṣaghnairupanāhayet ³⁹| guḍodakaṃ vā suhimaṃ cāturjātakasaṃyutam ||71|| pānamasmai pradātavyaṃ kṣīraṃ vā saguḍaṃ himam | śikhikukkuṭabarhāṇi saindhavaṃ tailasarpiṣī ||72|| dhūmo hanti prayuktastu śīghraṃ vṛścikajaṃ viṣam | kusumbhapuṣpaṃ rajanī niśā vā kodravaṃ tṛṇam ||73|| ebhirghṛtāktairdhūpastu pāyudeśe prayojitaḥ | nāśayedāśu kīṭotthaṃ vṛścikasya ca yadviṣam ||74||

idānīṃ mandaviṣāṇāṃ cikitsāmāha- daṃśamityādi| cakratailaṃ cakrapīḍitaṃ tilatailaṃ, atra cakraśabdopādānaṃ hastādiyantrapīḍananiṣedhārtham| vidārigaṇasiddhenetyādiśabdasya lopādvidāryādigaṇasiddhena, `tailena’ iti śeṣaḥ| kuryāccotkāriketyādi| utkārikā lapsikā| utkārikā tu śirīṣādiviṣaharadravyaiḥ pūrvoktā pūrvakalpitā ca| upanāhayed viṣaghnadravyairupanāhasvedaṃ kuryāt| guḍodakamityādi| barhāṇi picchāni||68-74||

lūtāviṣaṃ ghoratamaṃ durvijñeyatamaṃ ca tat | duścikitsyatamaṃ ⁴⁰ cāpi bhiṣagbhirmandabuddhibhiḥ ||75|| saviṣaṃ nirviṣaṃ caitadityevaṃ pariśaṅkite | viṣaghnameva kartavyamavirodhi yadauṣadham ||76||

lūtāviṣamādikāraṇalakṣaṇacikitsitairnirdiśannāha- lūtetyādi| ghoratamaṃ kaṣṭasādhyaṃ, durvijñeyatamam atiduḥkhena vijñātuṃ śakyam| tasya durvijñeyatvādeva saṃśaye sati viṣaharameva karaṇīyamityāha- saviṣamityādi| avirodhi dhātubhiḥ saha yanna virudhyate'nnapānaṃ tat; na punaragadakaraṇaṃ, dhātuvirodhāt||75-76||

agadānāṃ hi saṃyogo viṣajuṣṭasya yujyate | nirviṣe mānave yukto'gadaḥ sampadyate'sukham ||77|| tasmāt sarvaprayatnena ⁴¹ jñātavyo viṣaniścayaḥ | ajñātvā viṣasadbhāvaṃ bhiṣagvyāpādayennaram ||78||

tameva dhātuvirodhaṃ darśayannāha- agadānāmityādi| asukhaṃ kaṣṭam||77-78||

prodbhidyamānastu yathā'ṅkureṇa na vyaktajātiḥ pravibhāti vṛkṣaḥ | tadvaddurālakṣyatamaṃ hi tāsāṃ viṣaṃ śarīre pravikīrṇamātram ||79||

lūtāviṣadurvijñeyatāyāmupamānapramāṇaṃ nirdiśannāha- prodbhidyamāna ityādi| pravikīrṇamātraṃ prathamaṃ vikṣiptamātram, alpavistṛtamityarthaḥ||79||

īṣatsakaṇḍu pracalaṃ sakoṭhamavyaktavarṇaṃ prathame'hani syāt | anteṣu śūnaṃ parinimnamadhyaṃ pravyaktarūpaṃ ca dine dvitīye ||80|| tryaheṇa taddarśayatīha rūpaṃ viṣaṃ caturthe'hani kopameti | ato'dhike'hni prakaroti jantorviṣaprakopaprabhavān vikārān ||81|| ṣaṣṭhe dine viprasṛtaṃ tu sarvān marmapradeśān bhṛśamāvṛṇoti | tat saptame'tyarthaparītagātraṃ vyāpādayenmartyamatipravṛddham ||82||

īṣatsakaṇḍu pracalamityādi| īṣatsakaṇḍu kiñcitkaṇḍūyuktaṃ, pracalaṃ pracalanaśīlam| gayadāsastu prabalamiti paṭhitvā vyākhyānayati- prabalam īṣat prathamadine, dvitīyādiṣu dineṣu tu prabalataraṃ krameṇa prabalatamaṃ ca; yadāha,- “ṣaṣṭhe dine viprasṛtaṃ tu sarvān marmapradeśān bhṛśamāvṛṇoti”- iti| sakoṭhaṃ kiñcit koṭhayuktaṃ, koṭhaśca varaṭīdaṃśasthānaḥ| darśayatīha rūpamiti rūpaṃ cātra tantrāntaroktaṃ jvararomaharṣaraktamaṇḍalādikam| tathā ca vṛddhavāgbhaṭaḥ- “tṛtīye sajvaro romaharṣakṛdraktamaṇḍalaḥ| śarāvarūpastodāḍhyo romakūpeṣu sāsravaḥ”- iti| kopameti unmārgapravṛttaṃ bhavati, tato'dhike pañcamadine unmārgapravṛttaṃ sat viṣakopaprabhavān vikārān karoti| `tṛḍdāhakaṇḍūprabalaṃ’ iti kecit||80-82||

yāstīkṣṇacaṇḍograviṣā hi lūtāstāḥ saptarātreṇa naraṃ nihanyuḥ | ato'dhikenāpi nihanyuranyā yāsāṃ viṣaṃ madhyamavīryamuktam ||83|| yāsāṃ kanīyo viṣavīryamuktaṃ tāḥ pakṣamātreṇa vināśayanti | tasmāt prayatnaṃ bhiṣagatra kuryādādaṃśapātādviṣaghātiyogaiḥ ||84||

tāsāṃ tīkṣṇamadhyamandaviṣāṇāṃ kālāvadhimāha- yāstīkṣṇacaṇḍogretyādi| tīkṣṇaṃ dāhapākasrāvakaraṃ, caṇḍam atikopāṭopakaraṃ; tīkṣṇacaṇḍatvenogramasahyaṃ viṣaṃ yāsāṃ tāstathā| ato'nenaikādaśāhāt parata iti sāmarthyād grāhyam| tathā cālambāyanaḥ,- “lūtāstīkṣṇaviṣā hanyuḥ saptāṣṭanavabhirdinaiḥ| ekādaśāhāt parato viṣaṃ yāsāṃ tu madhyamam”- iti||83-84||

viṣaṃ tu lālānakhamūtradaṃṣṭrārajaḥpurīṣairatha cendriyeṇa | saptaprakāraṃ visṛjanti lūtāstadugramadhyāvaravīryayuktam ||85|| sakaṇḍukoṭhaṃ sthiramalpamūlaṃ lālākṛtaṃ mandarujaṃ vadanti | śophaśca kaṇḍūśca pulālikā ⁴² ca dhūmāyanaṃ caiva nakhāgradaṃśe ||86|| daṃśaṃ tu mūtreṇa sakṛṣṇamadhyaṃ saraktaparyantamavehi dīrṇam | daṃṣṭrābhirugraṃ kaṭhinaṃ vivarṇaṃ jānīhi daṃśaṃ sthiramaṇḍalaṃ ca ||87|| rajaḥpurīṣendriyajaṃ hi viddhi sphoṭaṃ vipakvāmalapīlupāṇḍum |88|

adhiṣṭhānaviśeṣādapi tāsāṃ viṣaṃ viṣe ca liṅgaṃ darśayannāha- viṣaṃ tu lāletyādi| raja ārtavam, indriyaṃ śukram| sakaṇḍukoṭhamityādi| koṭhaḥ koṭhapiḍakāḥ| śopha ityādi| pulālikā romāñcaḥ| dhūmāyanaṃ dhūmodvamanamivāṅgānām| daṃśaṃ tu mūtreṇetyādi| rajaḥprabhṛtije `daṃśe’ ityadhyāhāraḥ| viddhi jānīhi||85-87||

etāvadetat samudāhṛtaṃ tu vakṣyāmi lūtāprabhavaṃ purāṇam ||88|| sāmānyato daṣṭamasādhyasādhyaṃ cikitsitaṃ cāpi yathāviśeṣam ||89||

idānīmatītānāgatoktaiḥ samānatāṃ viśiṣṭatāṃ ca vibhajannāha- etāvadetadityādi| iyatpramāṇametat prathamādidivasāśrayaṃ lālādyadhiṣṭhānāśrayaṃ ca sarvalūtāviṣayaṃ samudāhṛtamāgamaprasiddhamuktamityarthaḥ| vakṣyāmītyādi| lūtāprabhavaṃ lūtānāmādyutpattikāraṇaṃ, purāṇaṃ purābhavaṃ, sāmānyato vakṣyāmīti sambandhaḥ; tathā daṣṭaṃ daṃśamapyasādhyaṃ sādhyaṃ ca sāmānyato vakṣyāmīti| cikitsitaṃ cetyādi| cikitsitaṃ yathāviśeṣaṃ viśeṣānatikrameṇa; cakārāllakṣaṇamapi viśeṣānatikrameṇa vakṣyāmīti sambandhaḥ||88-89||

viśvāmitro nṛpavaraḥ kadācidṛṣisattamam | vaśiṣṭhaṃ kopayāmāsa gatvā''śramapadaṃ kila ||90|| kupitasya munestasya lalāṭāt svedabindavaḥ | apatan darśanādeva ravestatsamatejasaḥ ⁴³||91|| tṛṇe maharṣiṇā lūne dhenvarthaṃ sambhṛte'pi ca | tato jātāstvimā ghorā nānārūpā mahāviṣāḥ | apakārāya vartante nṛpasādhanavāhane ||92|| yasmāllūnaṃ tṛṇaṃ prāptā muneḥ prasvedabindavaḥ | tasmāllūteti bhāṣyante saṅkhyayā tāśca ṣoḍaśa ||93||

tatprabhavamuddiśannāha- viśvāmitra ityādi| kiletyāgamasaṃvāde| tatsamatejaso ravisamānatejaso vaśiṣṭhasya svedabindavaḥ apatan patitāḥ| dhenvarthaṃ sambhṛte gavādicaraṇārthaṃ sañcite| matāntareṇotpattiranyathā varṇyate,- “anye vadanti bhuktasya duṣṭasyānnasya mūrcchanāt| sambhavanti viṣasphoṭā ye lūtākīṭalakṣaṇam| yathāsvaṃ dhārayantaste lūtākīṭāśca kīrtitāḥ”- ityādi||90-93||

kṛcchrasādhyāstathā'sādhyā lūtāstu dvividhāḥsmṛtāḥ | tāsāmaṣṭau kṛcchrasādhyā varjyāstāvatya eva tu ||94|| trimaṇḍalā tathā śvetā kapilā pītikā tathā | ālamūtraviṣā raktā kasanā cāṣṭamī smṛtā ||95|| tābhirdaṣṭe śiroduḥkhaṃ kaṇḍūrdaṃśe ca vedanā | bhavanti ca viśeṣeṇa gadāḥ ślaiṣmikavātikāḥ ||96|| sauvarṇikā lājavarṇā jālinyeṇīpadī tathā | kṛṣṇā'gnivarṇā kākāṇḍā mālāguṇā'ṣṭamī tathā ||97|| tābhirdaṣṭe daṃśakothaḥ pravṛttiḥ kṣatajasya ca | jvaro dāho'tisāraśca gadāḥ syuśca tridoṣajāḥ ||98|| piḍakā vividhākārā maṇḍalāni mahānti ca | mahānto mṛdavaḥ śophā raktāḥ śyāvāścalāstathā ||99|| sāmānyaṃ sarvalūtānāmetadādaṃśalakṣaṇam |100|

ālāviṣā mūtraviṣā ceti dve||94-99||

viśeṣalakṣaṇaṃ tāsāṃ vakṣyāmi sacikitsitam ||100|| trimaṇḍalāyā daṃśe'sṛk kṛṣṇaṃ sravati dīryate | bādhiryaṃ kaluṣā dṛṣṭistathā dāhaśca netrayoḥ ||101|| tatrārkamūlaṃ rajanī nākulī pṛśniparṇikā | pānakarmaṇi śasyante nasyālepāñjaneṣu ca ||102|| śvetāyāḥ piḍakā daṃśe śvetā kaṇḍūmatī bhavet | dāhamūrcchājvaravatī visarpakledarukkarī ||103|| tatra candanarāsnailāhareṇunalavañjulāḥ | kuṣṭhaṃ lāmajjakaṃ vakraṃ naladaṃ cāgado hitaḥ ||104|| ādaṃśe piḍakā tāmrā kapilāyāḥ sthirā bhavet | śiraso gauravaṃ dāhastimiraṃ bhrama eva ca ||105|| tatra padmakakuṣṭhailākarañjakakubhatvacaḥ | sthirārkaparṇyapāmārgadūrvābrāhmyo viṣāpahāḥ ||106|| ādaṃśe pītikāyāstu piḍakā pītikā sthirā | bhavecchardirjvaraḥ śūlaṃ mūrdhni rakte tathā'kṣiṇī ||107|| tatreṣṭāḥ kuṭajośīratuṅgapadmakavañjulāḥ | śirīṣakiṇihīśelukadambakakubhatvacaḥ ||108|| raktamaṇḍanibhe daṃśe piḍakāḥ sarṣapā iva | jāyante tāluśoṣaśca dāhaścālaviṣārdite ||109|| tatra priyaṅguhrīberakuṣṭhalāmajjavañjulāḥ | agadaḥ śatapuṣpā ca sapippalavaṭāṅkurāḥ ||110|| pūtirmūtraviṣādaṃśo visarpī kṛṣṇaśoṇitaḥ | kāsaśvāsavamīmūrcchājvaradāhasamanvitaḥ ||111|| manaḥśilālamadhukakuṣṭhacandanapadmakaiḥ | madhumiśraiḥ salāmajjairagadastatra kīrtitaḥ ||112|| āpāṇḍupiḍako daṃśo dāhakledasamanvitaḥ | raktāyā raktaparyanto vijñeyo raktasaṃyutaḥ ||113|| kāryastatrāgadastoyacandanośīrapadmakaiḥ | tathaivārjunaśelubhyāṃ tvagbhirāmrātakasya ca ||114|| picchilaṃ kasanādaṃśādrudhiraṃ śītalaṃ sravet | kāsaśvāsau ca tatroktaṃ raktalūtācikitsitam ||115||

sāmānyalakṣaṇamabhidhāya tāsāṃ viśeṣalakṣaṇaṃ cikitsite ca bhedaṃ darśayannāha- viśeṣalakṣaṇamityādi| cakārāt pariṣeke'pi| śvetāyā ityādi| rāsnā gandhanākulī| ādaṃśe ityādi| tuṅgaṃ padmakeśaraṃ, punnāga ityapare| vañjulo jalavetasaḥ; jejjaṭastu kambuketi paṭhitvā kiṇihīti vyākhyānayati| raktamaṇḍanime ityādi| `raktapādyā’ iti kvacit, tatrāpi raktāyā eva grahaṇam| picchilamityādi| raktalūtācikitsitaṃ toyacandanādikam||100-115||

purīṣagandhiralpāsṛk kṛṣṇāyā daṃśa eva tu | jvaramūrcchāvamīdāhakāsaśvāsasamanvitaḥ ||116|| tatrailāvakrasarpākṣīgandhanākulicandanaiḥ | mahāsugandhisahitaiḥ pratyākhyāyāgadaḥ smṛtaḥ ||117|| daṃśo dāho'gnivakrāyāḥ srāvo'tyarthaṃ jvarastathā | coṣakaṇḍūromaharṣā ⁴⁴ dāhavisphoṭasaṃyutaḥ ||118|| kṛṣṇāpraśamanaṃ cātra pratyākhyāya prayojayet | sārivośīrayaṣṭyāhvacandanotpalapadmakam ||119||

idānīṃ sauvarṇikādiṣvasādhyeṣu dvayoḥ kṛṣṇāgnivakrayoḥ kadācitkṛcchrasādhyatvāt kṛcchrasādhyānantaraṃ lakṣaṇaṃ pratyākhyānapūrvakaṃ cikitsitaṃ cāha- purīṣagandhirityādi| sarpākṣī lohitapuṣpā śaṅkhapuṣpībhedaḥ| mahāsugandhiḥ dundubhisvanīyokto'gadaḥ| daṃśe ityādi| coṣasthāne tṛṣṇeti kvacit, saṃyuta ityatra daṃśa iti vibhaktivipariṇāmena yojanīyam| gayadāsastu kṛṣṇāgnivakrayorniyatāsādhyatvamaṅgīkurvan sauvarṇikādikrameṇāgre lakṣaṇamātrameva paṭhati||116-119||

sarvāsāmeva yuñjīta viṣe śleṣmātakatvacam | bhiṣak sarvaprakāreṇa tathā cākṣīvapippalam ||120||

tāsāmuktānāṃ daśānāmapi lūtānāṃ viśiṣṭaṃ cikitsitamabhidhāya sāmānyamapyāha sarvāsāmityādi| sarvaprakāreṇa pānābhyañjanādayaḥ| akṣīvapippalamiti akṣīvāt mahānimbājjātaḥ pippala akṣīvapippalaḥ, anye śobhāñjanājjāta iti manyante| anyatrāpyuktaṃ- “akṣīvājjātasya pippalasya maṇiḥ sarvaviṣāpahaḥ| śelutvaco vā” iti| ālambāyano'pyatrāha,- “lūtāviṣeṣu sarveṣu pānanasyāñjanādinā| prayojyaḥ pippalo'kṣīvajjātaḥ śelutvaco'thavā” iti||120||

kṛcchrasādhyaviṣā hyaṣṭau proktā dve ca yadṛcchayā | avāryaviṣavīryāṇāṃ lakṣaṇāni nibodha me ||121|| dhyāmaḥ sauvarṇikādaṃśaḥ sapheno matsyagandhakaḥ | śvāsaḥ kāso jvarastṛṣṇā mūrcchā cātra sudāruṇā ||122|| ādaṃśe lājavarṇāyā dhyāmaṃ pūti sravedasṛk | dāho mūrcchā'tisāraśca śiroduḥkhaṃ ⁴⁵ ca jāyate ||123|| ghoro daṃśastu jālinyā rājimānavadīryate | stambhaḥ śvāsastamovṛddhistāluśoṣaśca jāyate ||124|| eṇīpadyāstathā daṃśo bhavet kṛṣṇatilākṛtiḥ | tṛṣṇāmūrcchājvaracchardikāsaśvāsasamanvitaḥ ⁴⁶||125|| daṃśaḥ kākāṇḍikādaṣṭe pāṇḍurakto'tivedanaḥ | tṛṇmūrcchāśvāsahṛdrogahikkākāsāḥ syurucchritāḥ ||126|| rakto mālāguṇādaṃśo dhūmagandho'tivedanaḥ | bahudhā ca viśīryeta dāhamūrcchājvarānvitaḥ ||127||

idānīmasādhyānāmapi parihārārthaṃ lakṣaṇamāha- kucchrasādhyetyādi| dve yadṛcchayeti avāryaviṣavīryāṇāṃ madhye dve ca yadṛcchayā sidhyataḥ| śeṣāṇāmavāryaviṣavīryāṇāṃ ṣaṭsaṅkhyakānāṃ, nibodha jānīhi| dhyāma ityādi| dhyāmo dagdheṣṭakādivarṇaḥ| ghoro daṃśa ityādi| tamovṛddhiḥ punaḥ punastamodarśanam| eṇīpadyā ityādi| viśīryeta śaṭatītyarthaḥ||121-127||

asādhyāsvapyabhihitaṃ pratyākhyāyāśu yojayet | doṣocchrāyaviśeṣeṇa dāhacchedavivarjitam ||128||

kecidasādhyānāmapi cikitsitaṃ paṭhanti- asādhyāsvityādi||128||

sādhyābhirābhirlūtābhirdaṣṭamātrasya ⁴⁷ dehinaḥ | vṛddhipatreṇa matimān samyagādaṃśamuddharet ||129||

idānīṃ kṛcchrasādhyānāṃ tātkālikaṃ cikitsitamāha- sādhyābhirābhirityādi| asyāgre kecidamuṃ pāṭhaṃ paṭhanti- `jāmbvauṣṭhenāgnitaptena dahedākaravāraṇāt ⁴⁸ ’- iti||129||

amarmaṇi vidhānajño varjitasya jvarādibhiḥ | daṃśasyotkartanaṃ kuryādalpaśvayathukasya ca ||130|| madhusaindhavasaṃyuktairagadairlepayettataḥ | priyaṅgurajanīkuṣṭhasamaṅgāmadhukaistathā ||131|| sārivāṃ madhukaṃ drākṣāṃ payasyāṃ kṣīramoraṭam | vidārīgokṣurakṣaudramadhukaṃ pāyayeta vā ||132|| kṣīriṇāṃ tvakkaṣāyeṇa suśītena ca secayet | upadravān yathādoṣaṃ viṣaghnaireva sādhayet ||133||

kīdṛśasya daṃśasya chedaṃ kuryādityāha- amarmaṇi vidhānajña ityādi| jvarādibhiḥ asādhyalūtoktaiḥ, `asādhyānāṃ bhiṣak prājño na yuñjīta cikitsitam’ iti| madhusaindhavetyādi| agadaiḥ mahāsugandhyādibhiḥ| tat iti chedādanantaram| samaṅgā varāhakrāntā| tatheti priyaṅgvādibhirapi lepayedityarthaḥ| sārivāmityādi| sārivā utpalasārivā, payasyā arkapuṣpī, kṣīramoraṭaṃ moraṭa eva| ekatra yoge madhukadvayaṃ sthalajajalajabhedena| kṣīriṇāmityādi||130-133||

nasyāñjanābhyañjanapānadhūmaṃ tathā'vapīḍaṃ kavalagrahaṃ ca | saṃśodhanaṃ cobhayataḥ pragāḍhaṃ kuryātsirāmokṣaṇameva cātra ||134||

lūtāsu daśavidhamupakramamāha- nasyāñjanābhyañjanetyādi| abhyañjanasthāne ālepanamiti kecit| saṃśodhanamubhayato vamanavirecanākhyaṃ kuryāt| sirāmokṣaṇamityatra `raktaṃ hareccāpi jalāyukābhiḥ’ iti kecit| etacca sarvaṃ viṣaharaireva daśavidhamapi||134||

kīṭadaṣṭavraṇān sarvānahidaṣṭavraṇānapi | ādāhapākāttān ⁴⁹ sarvāñcikitsedduṣṭavadbhiṣag ||135||

lūtānāmapi kīṭatvāt sāmānyenaiva kīṭaviṣotthavraṇānāṃ tathā tādṛśānāmahidaṣṭavraṇānāmapi duṣṭavraṇavaccikitsāmāha- kīṭadaṣṭavraṇānityādi| ādāhapākāditi yāvaddāhapākau tiṣṭhataḥ; vinivṛttayośca dāhapākayorvakṣyamāṇo vidhirbhaviṣyati| kvacit `sadāhapākān’ iti pāṭhaḥ| duṣṭavat duṣṭavraṇavat; duṣṭavraṇoktaṃ ca `duṣṭavraṇeṣu kartavyamūrdhvaṃ cādhaśca śodhanam’ ityādi| tatra śodhanaṃ viṣaharadravyaiḥ, tathā lepādikamapi viṣaharameva duṣṭavraṇacikitsitena||135||

vinivṛtte tataḥ śophe karṇikāpātanaṃ hitam | nimbapatraṃ trivṛddantī kusumbhaṃ kusumaṃ madhu ||136|| gugguluḥ saindhavaṃ kiṇvaṃ varcaḥ pārāvatasya ca | viṣavṛddhikaraṃ cānnaṃ hitvā sambhojanaṃ hitam ||137||

nivṛttadāhādau vraṇe yā viṣotpannā karṇikā tasyāścikitsāmāha- vinivṛtte ityādi| karṇikā māṃsakandī, padmakarṇikākāratvāt karṇikā bhaṇyate| tasyāśca śoṇitapittotthāyā mṛdurujāyāḥ pracchanamantareṇaiva pātanaṃ sukaram| tānyeva pātanadravyāṇyāha- nimbapatramityādi| kiṇvaṃ surābījam| etannimbapatrādikaṃ dravyaṃ lepanena karṇikāpātane hitaṃ, tathā viṣavṛddhikaraṃ tilakulatthādyannaṃ varjayitvā yadanyat pātanam sambhojanaṃ tat karṇikāyāḥ pātane hitam| gayadāsastu nimbapatramityasya sthāne `śikhīvaṃśa’ iti paṭhitvā vyākhyānayati- śikhī lāṅgalakī, vaṃśo vaṃśatvak| kiṇvasthāne dantaṃ paṭhati, danto godanto gavāṃ dantaḥ||136-137||

viṣebhyaḥ khalu sarvebhyaḥ karṇikāmarujāṃ sthirām | pracchayitvā madhūnmiśraiḥ śodhanīyairupācaret ||138||

kaphavātotthāyāḥ karṇikāyāścikitsāmāha- viṣebhya ityādi| arujām avidyamānarujāṃ, sthirāṃ kaṭhināṃ| śodhanīyaiḥ nimbapatratrivṛtādibhiḥ, dantīmūlamadanaphalakalkādibhirvā||138||

saptaṣaṣṭhasya kīṭānāṃ śatasyaitadvibhāgaśaḥ | daṣṭalakṣaṇamākhyātaṃ cikitsā cāpyanantaram ||139||

idānīṃ paratantroditasaṅkhyāvipratipattinirāsārthaṃ svatantre vyāsoktasaṅkhyāḥ sukhabodhārthaṃ ca kīṭeṣu daṣṭalakṣaṇacikitsitopadeśena parimāṇamuddiśannāha- saptaṣaṣṭhasyetyādi| saptaṣaṣṭhaśatasya kīṭānāṃ daṣṭalakṣaṇamākhyātaṃ kathitaṃ, vibhāgaśaḥ pratyekaṃ daṣṭalakṣaṇādanantaraṃ cikitsitamapi samākhyātam||139||

saviṃśamadhyāyaśatametaduktaṃ vibhāgaśaḥ |140|

idānīṃ pūrvatantrasyādhyāyasaṅkhyāyāḥ parimāṇaṃ yaduddiṣṭaṃ tannirdiṣṭamiti darśayannāha- saviṃśamityādi| etat saviṃśamadhyāyaśataṃ, vibhāgaśaḥ sūtrasthānādivibhāgenoktam|140|-

ihoddiṣṭānanirdiṣṭānarthān vakṣyāmyathottare ||140||

śālākyakaumārakāyacikitsābhūtavidyānāṃ nāmamātreṇehoddiṣṭānāṃ nirdeśābhāvāt kathaṃ jñānamityāha- ihoddiṣṭānityādi| iha viṃśatyadhikādhyāyaśate ye'rthāḥ śālākyādayo nāmamātreṇoddiṣṭā natu prapañcena nirdiṣṭāḥ, tānatha anantaramuttare vakṣyāmi||140||

sanātanatvādvedānāmakṣaratvāttathaiva ca | tathā dṛṣṭaphalatvācca hitatvādapi dehinām ||141|| vāksamūhārthavistārāt pūjitatvācca dehibhiḥ | cikitsitāt puṇyatamaṃ na kiñcidapi śuśrumaḥ ||142|| ṛṣerindraprabhāvasyāmṛtayonerbhiṣagguroḥ | dhārayitvā tu vimalaṃ mataṃ paramasammatam | uktāhārasamācāra iha pretya ca modate ||143||

cikitsitasyopādeyatāmāgamapratyakṣaphalatvābhyāmeva nirdiśannāha- sanātanatvādityādi| cikitsitādanyat puṇyatamaṃ na kimapi śuśrumaḥ na kimapi anu gurupāramparyeṇa śrutavantaḥ| kuta ityāha- sanātanatvādvedānāmiti|- āyurvedāṅgānāṃ śalyādīnāṃ sanātanatvānnityabhavatvādakṛtakatvādityarthaḥ| etenākṛtakatvākhyahetukena doṣābhāveṇa tatproktasya cikitsitasya puṇyatamatvam| tathā akṣaratvādāyurvedāṅgānāṃ śalyādīnāṃ na kṣaratītyakṣaramavicalanātmakamucyate, etāni cāyurvedāṅgānyakṣarāṇi avicalanātmakāni yāthātathyādityarthaḥ, etasmādapi cikitsitaṃ puṇyatamam| āgamapramāṇamabhidhāya pratyakṣaṃ pramāṇamāha- tathā dṛṣṭaphalatvācceti| dṛṣṭaphalamapi kiñcidapuṇyatamaṃ ⁵⁰ yathā steyādītyāha- hitatvādapi dehināmiti| cikitsitādityasya svarūpaviśeṣaṇamāha- vāksamūhārthavistārāditi|- vāksamūhe'rthavistāro yasmin; ata eva pūjitatvācca dehibhiriti dehinaḥ vyādhiparimokṣaṃ svastharakṣaṇamicchanta āyurvedaṃ viśiṣṭapadapadārtharūpaṃ svasukhakāmāḥ pūjayanti| yataścikitsitamuktairhetubhiḥ pavitratamaṃ; tasmādindraprabhāvasya munestaṃ vedamavidyamānapāpalakṣaṇamamalaṃ, paramāṇāṃ mahatāṃ samyaḍyataṃ pūjitaṃ hṛdaye dhāraṇāt| uktāhārasamācāra uktavyādhiparimokṣasvastharakṣaṇāhārācāraḥ| iha ihaloke, pretya paraloke'pi, modate hṛṣyati| gayadāsastu `sanātanatvādvedānāmakṣaratvāttathaiva ca’ itīdṛśaṃ vyākhyānayati- sanātanatvāt nityabhavatvādāyuṣaḥ santānasyopakāryasya nityasadbhāvāttadupahitakārako'pyāyurvedo nityaḥ| tatrāyuṣaḥ santānasyaiva santatinityatāmuddiśannāha akṣaratvāditi|- na kṣarantīti akṣarāṇi akārādayaḥ svarāḥ kādīni ca vyañjanāni; tadghaṭitatvādāyurvedasyāpi nityatvaṃ kāraṇānurūpaṃ kāryamiti kṛtvā||141-143||

iti suśrutasaṃhitāyāṃ kalpasthāne kīṭakalpo nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ ||8|| iti bhagavatā śrīdhanvantariṇopadiṣṭāyāṃ tacchiṣyeṇa maharṣiṇā suśrutena viracitāyāṃ suśrutasaṃhitāyāṃ pañcamaṃ kalpasthānaṃ samāptam |

iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ kalpasthāne'ṣṭamo'dhyāyaḥ||8||

pāṭhāntarāḥ

1 `trividhāḥ’ iti pā. ↩
2 `sughorāste’ iti pā. ↩
3 `viṇmūtrādikramānnirdiśannāha’ iti pā. ↩
4 `bhinnajātaiḥ’ iti pā. ↩
5 `citramūrdhakaḥ’ iti pā. ↩
6 `aṣṭādaśaiva jñātavyāḥ’ iti pā. ↩
7 `vātādisvabhāvān’ iti pā. ↩
8 `sūkṣmatuṇḍo'tha’ iti pā. ↩
9 `sūkṣmatuṇḍān’ iti pā. ↩
10 `valabhī kapilastathā| sairīyakaḥ pañcakṛṣṇaḥ pracalāko'tha koṭikaḥ’ iti pā. ↩
11 `koṭīgardabhakaścaiva’ iti pā. ↩
12 `koṭhārupiḍakākaṇḍūjanma’ iti pā. ↩
13 `dūṣīviṣaprakopācca’ iti, `dūṣīviṣaprakārāṇāṃ tathaivāpyanulepanāt’ iti ca pā.| asyāgre hārāṇacandrastu `tena pāṇḍuḥ kṛśo'lpāgniḥ kāsaśvāsajvarārditaḥ| jaṭharagrahaṇīrogayakṣmagulmakṣayaiśca saḥ| nipīḍito marmasu ca śūnapādakaro'lasaḥ| svapne mārjaragomāyuvyālān sa nakulān kapīna|| prāyaḥ paśyati nadyādīn śuṣkāṃśca sa vanaspatīn|’ ityadhikaṃ pāṭhaṃ paṭhati ↩
14 `sannimnaiḥ| iti pā. ↩
15 `trikaṇṭakaḥ kuṇī cāpi’ iti pā. ↩
16 `catuṣpadāḥ kīṭāḥ pratisūryakaḥ’ iti pā. ↩
17 `virūpakaḥ’ iti pā. ↩
18 `iti pañca’ iti pā. ↩
19 `catuṣpadāḥ’ iti pā. ↩
20 `gogatiḥ’ iti, galagolī, śvetakṛṣṇā iti ca pā. ↩
21 `daṣṭasya koṭhaḥ sparśo'gnidagdhavacca| sarvā eva sādhyāḥ’ iti pā. ↩
22 `tābhirdaṣṭasya dāhaśophau bhavataḥ, sthālikākāṣāyībhyāmetadeva piḍakāśca sopadravā bhavanti’ iti hāraṇacandrasammataḥ pāṭhaḥ ↩
23 `sarpāṇāṃ’ iti pā. ↩
24 `kuryāt saṃśodhanāni ca’ iti pā. ↩
25 `... niśogrāsindhusambhavaiḥ’ iti pā. ↩
26 `vacāśvagandhā’ iti pā. ↩
27 `nakhāvakṛṣṭe syāllepe mārkavasvaraso hitaḥ’ iti pā. ↩
28 `kāṇḍavarṇo’ iti pā. ↩
29 `mecako rūkṣavarṇaḥ’ iti pā. ↩
30 `śveto rakto’ iti pā. ↩
31 `raktaścaite mandavīryā matāstu’ iti pā. ↩
32 `rasanasyopaghāto’ iti pā. ↩
33 `vṛścikairmadhyamaistu’ iti pā. ↩
34 `lohitaśca kṛṣṇaḥ pītaḥ śuklanīlodarau ca’ iti pā. ↩
35 `agnyābhāsaḥ kāpilo raktakoṣṭho yo vā yuktaḥ kāpilenodareṇa’ iti, `kṛṣṇaḥ śvetaḥ śvetakṛṣṇau pavitrau raktāgnyābhaścāpyathānyonyacitrau’ iti ca pā. ↩
36 `mṛtyurūpāḥ’ iti pā. ↩
37 `paścāt prāṇān muñcati kṣiprameva’ iti pā. ↩
38 `sarpiśca sakṣaudraṃ’ iti pā. ↩
39 `viṣaghnairupanāhanaiḥ’ iti pā. ↩
40 ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake nopalabhyate ↩
41 `tasmādyatnena bhiṣajā’ iti. ↩
42 `pulānikā’ iti pā. ↩
43 `hyadhastāttīkṣṇavarcasaḥ’ iti pā. ↩
44 `coṣakaṇḍūromaharṣā vidāhaḥ sphoṭajanma ca’ iti pā. ↩
45 `mūrghni cātyarthavedanā’ iti pā. ↩
46 `tṛṣṇāmūrcchājvaraśvāsadāhakṛt prāṇanāśanaḥ’ iti pā. ↩
47 `sādhyābhirapi lūtābhiḥ’ iti pā. ↩
48 `dahedākaraṇāditi’ iti pā. ↩
49 `ādaṃśapākaṃ yatnena cikitset sarpadaṣṭavat’ iti pā. ↩
50 `kiñcit puṇyatamaṃ yathā- asteyādītyāha’ iti pā. ↩