1. vātavyādhinidānam

Larger type: Suśrutasaṃhitā · indented: Ḍalhaṇa's Nibandhasaṅgraha
athāto vātavyādhinidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
hetuliṅgauṣadhajñānabījabhūtena sūtrasthānena saṅkṣepoddiṣṭasya hetuliṅgauṣadhasya vivaraṇe sarvāṇyeva sthānāni prastutāni, teṣu ca prastuteṣu svādhikāriṇāṃ śalyatantravyādhīnāṃ hetulakṣaṇapratipādakatayā nidānasthānasyārambhaḥ, tatrāpi doṣāṇāṃ vātasya pradhānatvāttadvyādhīnāṃ hetulakṣaṇābhyāṃ prāk pratipādanaṃ yujyata ityāha- athāta ityādi| vātavyādherākṣepakādernidānaṃ hetulakṣaṇanirdeśaḥ| athāto vātavyādhinidānamityādi yadyapi prathamameva sūtramasti tathā'pi ‘prābravīdbhiṣajāṃvaraḥ’ ityanantaraṃ draṣṭavyam, anupāsitāprārthitaguroḥ śiṣyāṇāṃ vyākhyāne'nadhikārāt||1-2|| hetuliṅgauṣadhajñānabījabhūtaṃ saṅkṣiptārthasūtraṇaṃ sūtrasthānam| tenaiva saṅkṣepeṇoddiṣṭasya hetuliṅgauṣadhajñānasya vivaraṇe sarveṣveva sthāneṣu pūrvaṃ nidānameva prastūyate; atra hi svādhikāriṇāṃ śalyatantravyādhīnāṃ sāmānyaviśeṣarūpeṇa hetulakṣaṇanirdeśa iti| bhavati cātra- “sarvasthānaprapañcānāṃ sūtramevārthasūtraṇam| sarvaśākhāprabandhānāṃ mūlaṃ skandhastaroriva|| sthitaḥ sthāneṣu śeṣeṣu svasthānārthaśca kevalaḥ| prasavānāmivaiteṣāmupaśākhāsu śākhinaḥ” iti| nanu cikitsāyā vidheyatvena prādhānyāt sūtrasthānānantaraṃ tannirdeśasthānameva yujyate| naitadasti, cikitsā kārakajñāpakahetubhiḥ sarvabhāvena jñātasya vyādherupapannā nānyatheti kārakajñāpakahetunirdeśārthaṃ nidānasthānameva kṛtam| tatrāpi sarvaśalyatantravyādhīnāṃ hetuliṅganirdeśe prastute prathamaṃ vātavyādhihetuliṅganirdeśaḥ, pittakaphayostadvyādhīnāṃ ca śeṣāṇāṃ vātasyaiva samīraṇatvena hetubhūtatvāt| sarvahetūnāṃ ca prāgbhāvādvātavyādhinidānameva prathamam| yadyevaṃ pittakaphavyādhinidānamapi nirdeṣṭavyaṃ; naitadasti, pittakaphayorhi rūparasagandhādiyogādrasādidūṣyadravyasaṃyogaviśeṣeṇa samudāyibhyo'nyaḥ samudāya ityataścūrṇaharidrāsaṃyogavadatyantavisadṛśā evāvyaktarūparasagandhādisamanvitāḥ pṛthak sāmānyajā 1 vraṇajvarādayo jāyante; vātasya punardravyanirapekṣā 2 vātaraktākṣepakādayo'(nati)bhinnarūpā nānātmajāḥ, vātaikakṛtatvāt; ya ihaivopadekṣyante; anye punarasya sāmānyajā vraṇajvarādayaḥ, sarvairevārabdhatvāditi| bhavati cātra- “vyakto'nyorasarūpādirvātavyādhau na dṛśyate| tena nānātmajā eva kāścinmārutajā rujaḥ||” iti| athāto vātavyādhinidānamiti yadyapi prathamameva sūtramasti tathā'pi ‘prābravīdbhiṣajāṃvaraḥ’ ityanantarameva draṣṭavyam, anupāsitāprārthitaguroḥ śiṣyāṇāṃ vyākhyāne'nadhikārāt| vātīti vātaḥ sadāgatiḥ, tasya vyādhayaḥ vividhaṃ duḥkhamādadhatīti vyādhayaḥ, te punarākṣepakādayaḥ, teṣāṃ nidānaṃ hetulakṣaṇanirdeśaḥ| yadāha “hetulakṣaṇanirdeśānnidānānīti ṣoḍaśa” (sū. 3); kārakajñāpakanirdeśādityarthaḥ| tatra hinvanti utpattau udganti gacchantīti hetavaḥ kārakahetavaḥ| sthānasaṃśrayāṇāṃ hetavo vyādhihetavaḥ| tatra doṣasañcayasya ṛtucaryābhihitaḥ śītoṣṇavarṣādibhiḥ kālānuvartibhiḥ somasūryānilakṛtairoṣadhiṣvāhitaḥ sneharūkṣaguṇo hetuḥ, prakopasya punarbalavadvigrahakrodhadivāsvapnādayaḥ| prasarahetavastu bhinnā na santi, prasarasya prakopaviśeṣatvādeva| vyādhihetavastu viruddhāśanaṃ kuṣṭhasya, viṣamāśanaṃ yakṣmaṇaḥ, atyaśanamajīrṇasya, mṛdbhakṣaṇaṃ pāṇḍurogasya| ubhayahetavastu ‘hastyaśvoṣṭrairgacchataścāśnataśca’ ityādi, tathāca ‘stanyāvataraṇāccaiva jvaro doṣaiḥ prakupyati (u. taṃ. 39) iti vacanāddoṣarogobhayahetavaḥ| anye tvanyathā dvividhaṃ hetumicchanti- viprakṛṣṭaṃ, sannikṛṣṭaṃ ceti| tatra viprakṛṣṭā anantaroktā doṣarogobhayahetavaḥ;sannikṛṣṭāḥ punaḥ karmendriyārthakālairviṣamā vātādayaḥ| karmādīnāṃ tu vaiṣamyaṃ trividhena mithyāhīnātiyogena, karmādisamyagyogena punarekena doṣasāmyaṃ, tadekameva svāsthyakāraṇam| karmādimithyādiyoge'pyasati sātmyībhāve doṣakopaḥ| karma punaḥ kāyavāṅmanobhedena trividham| rasarūpagandhasparśaśabdāḥ punarindriyārthāḥ| kālaḥ punaḥ ṣaḍṛtuko varṣasañjñaḥ| tasya śītoṣṇavarṣaguṇena mithyādiyogāḥ| sa eva hetuḥ punaḥ prathamādhyāye vihārāhārapārthivakālabhedena catuṣprakāro darśitaḥ| tasyaiva punarvihārāhārau vraṇapraśne doṣaprakopagaṇeṣu hi miśrīkṛtya vinirdiṣṭau| kālastu “sa śītābhrapravāteṣu” (sū. 21) ityādibhiḥ pṛthakkṛtaḥ| gandhādiviśeṣa indriyārthastu puṣpādisambhavo doṣāṇāṃ vyādhīnāṃ ca hetutvena doṣaprakopagaṇe na paṭhitaḥ; doṣaprakopagaṇeṣu kevalaṃ doṣaprakopahetavaḥ paṭhyante, na punarubhayahetava iti| bhavanti cātra “viṣamā viṣamaireva doṣā rogasya hetavaḥ| karmendriyārthakālaiḥ syuste svāsthāya samāḥ samaiḥ|| samayogāt samāḥ svāsthye, mithyāhīnātiyogataḥ| doṣāḥ syurviṣamā roge tatra sāmyaṃ sukhāvaham|| kāyavāṅmanasāṃ bhedādvihārastrividho mataḥ| rasādayastu pañcārthāḥ, kālaḥ ṣaḍṛtukaḥ smṛtaḥ|| prakope praśame pūrvaṃ vihārāhārapārthivāḥ| kālaścaiṣu caturthokto heturatra punastridhā|| kriyāhāraśca vargeṣu doṣāṇāṃ kopahetuṣu|”- iti| anye punaścaturvidhaṃ hetumicchanti; tatra sannikṛṣṭaviprakṛṣṭau dvau, adharmaprāgutpattī ca dve iti| tatrādharmastretāyugādau pravṛttaḥ; prāgutpattistu dakṣāpamānasambhūtarudrakopāt santāpo (sambhavo) jvarādīnāmiti| lakṣyate aneneti lakṣaṇaṃ jñāpakaṃ liṅgam| tadapi dvividhaṃ- doṣāṇāṃ vyādhīnāṃ ca| tatra sañcayaprakopaprasarāṇāṃ liṅgaṃ doṣaliṅgam| tatra sañcayasya tāvaddoṣāṇāṃ liṅgaṃ sañcitānāṃ khalu doṣāṇāṃ stabdhapūrṇakoṣṭhatādayo vātādīnāṃ; prakupitānāṃ tu koṣṭhatodādayaḥ; prasṛtānāṃ vimārgagamanādayaḥ| sthānasaṃśrayādiliṅgaṃ tu dvividhaṃ- pūrvarūpaṃ, rūpaṃ ceti| sthānasaṃśraye samprāptyākhye pūrvarūpaṃ, vyaktyā tu rūpaṃ, tadvyaktasya vyādherliṅgam| tadapi dvividhaṃ- sāmānyaṃ, viśiṣṭaṃ ca| tatra sāmānyaṃ “vāyuḥ pravṛddho vṛddhena raktenāvāritaḥ pathi| kruddhaḥ sandūṣayedraktaṃ tajjñeyaṃ vātaśoṇitam” (ca. ci. 29) iti| tathā vṛṇotīti vraṇaḥ, vikṛtasantāpo jvarasya liṅgam, atisaraṇamatisārasya| viśiṣṭaṃ punareṣāmeva vātādibhedena lakṣaṇam| ‘trividhaṃ liṅgam’ ityanye| tatra pūrvoditaṃ doṣavyādhiliṅgadvayaṃ, tṛtīyaṃ pūrvarūpamiti| tat punardoṣavyādhiliṅgābhyāmanyadeva| tat sammūrcchitadoṣadūṣyavyāpāreṇa vyādhijananasamarthasya kāryaliṅgamiti| bhavataścātra- “kiñciddoṣacayādīnāṃ liṅgaṃ vyādhestathā'param| tena liṅgaṃ dvidhaivoktaṃ doṣarogasamāśrayam| tatastṛtīyamapyāhuḥ pūrvarūpaṃ taducyate| tattu hyekībhavaddoṣadūṣyarāgikṛtaṃ smṛtam” iti| anye punaranyathā dvividhaṃ liṅgamāhuḥ; tadyathā- sādhyarogasyaikam, aparaṃ punarasādhyasya| tatrāsādhyarogaliṅgamapi trividham| tadyathā- rogāṇāṃ sthairyamahatvadhātvanukramairekam| taduktaṃ- “sa sthiratvānmahatvācca dhātvanukramaṇena ca| nihantyauṣadhavīryāṇi mantrān duṣṭagraho yathā”- (sū. 23) iti| tadihaivoktam- “ājānu sphuṭitaṃ yacca prabhinnaṃ prasrutaṃ ca yat”- ityādi| tathā'nyadavāraṇīye nirdiṣṭamupadravakṛtameva| tathaivāparamanimittaṃ śarīramanasoḥ prakṛtervikṛtilakṣaṇamariṣṭākhyaṃ kriyāpathātivṛttadoṣāṇāṃ kāryabhūtamasādhyavyādhiliṅgam| bhavati cātra- “asādhyaṃ dvividhaṃ yāpyamapi yaccānupakramam| tasyāpi trividhaṃ liṅgaṃ nidānāriṣṭavāraṇaiḥ” iti| nidānamiti nipūrvāddiśerluḍantāt pṛṣodarāditvena siddhiḥ| vātavyādhinidānaṃ yasmin yasya vā vidyate iti matvarthe samutpannasya kasya ‘adhyāyānuvākayorluk’ (pā. a. 5/2/60) iti luk||1-2||
dhanvantariṃ dharmabhṛtāṃ variṣṭhamamṛtodbhavam | caraṇāvupasaṅgṛhya suśrutaḥ paripṛcchati ||3|| vāyoḥ prakṛtibhūtasya vyāpannasya ca kopanaiḥ | sthānaṃ karma ca rogāṃśca vada me vadatāṃ vara ||4||
kaḥ punarevaṃ pratijñātavāniti tameva prakāreṇa darśayannāha- dhanvantarimityādi| dharmabhṛtāṃ dhārmikāṇāṃ, variṣṭhaṃ śreṣṭham| amṛtena saha udbhava utpatiryasya tam| caraṇāvupasaṅgṛhyeti pādapatanaṃ kṛtvetyarthaḥ| kiṃ paripṛcchatītyāha- vāyorityādi| prakṛtibhūtasya svabhāvāvasthitasya, vyāpannasya vikṛtasya| kopanaiḥ dravyaguṇakarmabhirvāyusamānaiḥ| sthānaṃ śroṇigudādi, tacca prakṛtibhūtasya vāyoḥ; vikṛtasya tu sarvaśarīram| karma sāmānyaṃ viśiṣṭaṃ ca; sāmānyam ‘indriyārthopasamprāptiṃ’ ityādi, viśiṣṭaṃ ‘sa prāṇo nāma dehadhṛk’ ityādi| rogāṃśceti hikkāśvāsādikān| yadāha- “prāyaśaḥ kurute duṣṭo hikkāśvāsādikān gadān” iti| cakārānnāma ca| vadatāṃ vara vyākhyātṝṇāṃ madhye śreṣṭha! ‘kopanaiḥ’ ityatra ‘bhūpate’ iti kecit paṭhanti; ‘vada me’ ityatra ca ‘vadasva’ iti paṭhanti; tatra bhūpate iti dhanvantarisambodhanaṃ; vadasva vadeti caika evārthaḥ| me mama| karmagrahaṇaṃ kecinnādhīyate; tanmate, ‘sthānaṃ rogavibhāgaṃ ca’ iti pāṭhaḥ||3-4|| kaḥ punarevamuktavān ‘vātavyādhinidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ’ iti, tameva prakaraṇaṃ darśayannāha- dhanvantariṃ dharmabhṛtāmityādi| dharmabhṛtāṃvariṣṭhamiti sthitau dhārmikatā| amṛtodbhavamiti utpattau viśuddhatā| caraṇāvupasaṅgṛhyeti gurupūjāpratipādanam| prakṛtibhūtasyeti bhūtaśabdo'yamupamārthe, ‘kāṣṭhībhūto mṛtopamaḥ’ (ca. sū. 24) iti| etenāhnikārtavadoṣāvaiṣamyasadbhāvamaparihārārthaṃ darśayati| kecit ‘vipannasya ca kopanaiḥ’ iti paṭhanti| anye tvapaṭhitvā vyāpannatāyā anyathā'nupapattyaiva kopanairityasya sāmarthyaṃ lambhayanti| sthānaṃ śroṇigudādi; etaddhi prakṛtibhūtasyaiva na punarvikṛtasya, vikṛtānāṃ hi doṣāṇāṃ sarvaśarīra eva vikṛtikāryadarśanāt sarvaśarīre evāvasthānamanumantavyam| karma sāmānyaṃ viśiṣṭaṃ ca| tatra sāmānyaṃ ‘indriyārthopasamprāptiṃ’ ityādi, viśiṣṭaṃ ‘sa prāṇo nāma dehadhṛk’ iti pratisthānasthitamārutānāṃ kriyā| rogāṃśceti sthānoditahikkāśvāsādikān| yadāha- “kurute cāpi hikkāśvāsādikān gadān” iti| gadān vikārān sthānāśrayān| nāma ca vadasveti bhāṣaṇe'rthe ātmanepadam| ‘vada me’ iti kecit paṭhanti| karmagrahaṇaṃ kecinnādhīyate| tanmate prakṛtivyāpatteḥ prākṛtavaikṛtakarmānumīyate| tadasūtritamapi karma prākṛtaṃ vaikṛtaṃ cānyathānupapattyā labhyate| vyāpannatvaṃ tu vāyorvṛddhikṣayābhyāmeva| nanu kathaṃ vāyorasaṃhatatvādanavasthitatvācca calasya samāsamairdravyaguṇakarmabhirvṛddhikṣayau? naitadasti, nahyanilamauṣadhadravyāṇi sametya vardhanāni vardhayanti kṣapaṇāni kṣapayanti; kiṃ tarhi samīraṇasamāni samaguṇabhūyiṣṭhāni vā dravyaguṇakarmāṇi saṃyogametya śarīrasya śuṣirakarāṇi sāvakāśe ca śarīre vāyuravakāśaṃ labhamānaḥ svayamevāpyāyate; yāni vātaguṇaviparītāni viparītaguṇabhūyiṣṭhāni vā tāni śuṣiratvākarāṇi nirantare ca śarīre vāyuravakāśamalabhamānaḥ svayameva praśāntimāpadyate| bhavanti cātra- “svaguṇān svaguṇairdravyairlabdhvā ruddhāśrayo'nilaḥ| svayaṃ kopaśamau deheyātyaprāpte'pi bheṣaje”- iti||3-4||
tasya tadvacanaṃ śrutvā prābravīdbhiṣajāṃ 3 varaḥ | svayambhūreṣa bhagavān vāyurityabhiśabditaḥ ||5|| svātantryānnityabhāvācca sarvagatvāttathaiva ca | sarveṣāmeva sarvātmā sarvalokanamaskṛtaḥ ||6|| sthityutpattivināśeṣu bhūtānāmeṣa kāraṇam | avyakto vyaktakarmā ca rūkṣaḥ 4 śīto laghuḥ kharaḥ ||7|| tiryaggo dviguṇaścaiva rajobahula eva ca | acintyavīryo doṣāṇāṃ netā rogasamūharāṭ ||8|| āśukārī muhuścārī pakvādhānagudālayaḥ |9|
tasyetyādi| tasya suśrutasya| tat pūrvoktam| bhiṣajāṃ varo dhanvantariḥ| ‘bhiṣajāṃ guruḥ’ iti kecit paṭhanti| prābravīt jagāda| eṣa vāyuriti sambandhaḥ| bhagavān samastaiśvaryaguṇayuktaḥ, aṇimādiguṇayukta ityarthaḥ| abhiśabditaḥ kīrttitaḥ| svayambhūtve hetutritayamāha- svātantryādityādi| svātantryāditi svakarmaviṣaye nānyena preryata ityarthaḥ| nityabhāvāt nityasya hi kāraṇarahitatvena svatantratvaṃ, tataśca svayambhūtvamityarthaḥ; sarvagatvācceti yo hi sarvagataḥ sa svayambhūḥ, ākāśavat| cakārāt sūkṣmatvamapi paramāṇoriva svayambhūtve hetuḥ samuccīyate| kathaṃ punarasya sarvagatvaṃ yāvatā pārthivadravyamūrttiṣu vāyurnāstītyāha- sarveṣāmityādi| sarveṣāṃ sthāvarajaṅgamānāṃ, sarvātmā kāraṇakāryātmakatvena sarvasvarūpaḥ, ‘sarvaprayojanahetuḥ’ iti kecit| sarvalokanamaskṛta iti kuta ityāha- sthityutpattivināśeṣvityādi| sthitiḥ jīvanam| avyakto'dṛśyamūrtiḥ| vyaktakarmā prakaṭakriyaḥ| śīta iti asaṃyuktasya vāyorguṇo'yaṃ saṃyuktastūṣṇo'pi| kharaḥ kharasparśaḥ, karkoṭakaphalavat| tiryaggaḥ tiryaggāmī| dviguṇaḥ śabdasparśaguṇaḥ| rajobahula iti triguṇatve'pyutkarṣaviśeṣādrajaḥ prabalatvamasya| acintyavīryo'cintyaśaktiḥ, sā cāsya śaktiḥ śarīradoṣamūtrapurīṣādivibhāgo'vayavādisaṃsthānakā(ka)raṇaṃ 5 doṣadhātumalasaṃvahanādiśca, śarīrādbahistu sañcarato dharaṇīdhāraṇādiḥ| doṣāṇāṃ netā doṣadhātumalānāṃ preraka ityarthaḥ, anye tu vāyorapi vāyureva neteti bahuvacanaṃ samarthayanti| rogasamūharāḍiti rogasamūhe rogahetuvṛnde pittakapharaktādau rājate śobhate iti rogasamūharāṭ; na tu rāṭśabdo rājaparyāyaḥ, ‘sa rogānīkarāṭ smṛta’ ityagretanena saha virodhāpatteḥ| āśukārī śīghramatyayakāritvāt| muhurmuhuḥ prakṛtibhūto'pi caratīti muhuścārī| pakvādhānagudālaya iti pakvāśayagudau sthānamasyetyarthaḥ||5-8||- ata evāyaṃ svayambhūḥ| sampadāditvād bhāve kvip| svayamātmanā, bhū sattāyām| so'yaṃ vāyurityabhiśabditaḥ kīrtitaḥ| sa eva bhagavān samastaiśvaryaguṇayuktaḥ| ata evāsya svayamāvirbhāvo mahattvāyogāt, svayameva tirobhāvo'ṇutvāyogāt| kutaḥ punarayaṃ labdhasattāka ityāha- nityabhāvena svātantryāt; nityasya hi lakṣaṇaṃ- ‘sadakāraṇavattvaṃ’; sannayaṃ vāyuḥ, pratyakṣasparśopalabhyatvāt| vyaktaḥ kampādikarmavattvāt| kāraṇānupalabdhernityaḥ| nityaśca svatantro bhavati, kāraṇānapekṣatvāt; yo hi kāraṇamapekṣate sa sāpekṣatvādasvatantrāḥ, nāyaṃ tathā, tasmādayaṃ svatantraḥ| svayambhūtve tṛtīyamapi hetuṃ darśayannāha- sarvagatvāditi| yaḥ sarvagataḥ sa svayambhūḥ, ākāśavat| cakārāt sūkṣmatvamapi paramāṇoriva svayambhūtve hetuḥ| kathaṃ punasya sarvagatvaṃ? yāvatā pārthivadravyamūrtiṣu vāyurnāstītyāha- sarveṣāmeva sarvātmeti| sarveṣāmeveti sthāvarāṇāṃ jaṅgamānāṃ vā; athavā kāraṇātmanāṃ vā sarvarūpāṇām| yadāha carakaḥ- “viśvarūpaḥ” (ca. sū. 12) iti| etena pārthivādīnāmātmavāyureva svabhāvaḥ| ata eva nāma sarvaṃ dravyaṃ pāñcabhautikamiti, vāyuguṇakarmaṇāṃ sarvatra vidyamānatvāt| yadyevamevambhūtasya vāyoḥ kathaṃ vihārāhāraphalādibhiraiśvaryahāniḥ? naitadasti, vāyoraiśvaryasya daivānugamena kālavihārāhārādibhirupādhibhirnirupādheragneriva hrāsādayo viśeṣāḥ| tatrāgnerupādhayaḥ “audaryo bhagavānagniḥ” (sū. 35) ityādi| atra yathā daivabalena nirupādherapyanalasya vihārādyābhirupādhibhirvaiṣamyādayo viśeṣāḥ, tathā vāyorapi nirupādherāhārādibhirupādhibhiḥ kṣayādayo viśeṣā bhavanti| bhavati cātra- “svatantrasyāpi nityasya sarvagasya svayambhuvaḥ| dṛṣṭā daivānugāḥ sarvaviśeṣāstu nabhasvataḥ”- iti| sarvabhūtairnamaskṛta iti pratyakṣaphaladevatārūpatvāt| kuto bhūtānāṃ namaskṛta ityāha- sthityutpattivināśeṣu bhūtānāmeṣa kāraṇamityādi| utpattau kāraṇaṃ rajobahulatvāt| atrārthe carakaḥ- “prabhavaścāvyayaśca” (ca. sū. 12) iti| avyāpannatayā svakarmaṇi vyāpriyamāṇaḥ sthitihetuḥ| svāṃ kriyāmakurvan vyāpannarūpatayā vināśahetuḥ| atrārthe carakaḥ- “bhūtānāṃ bhāvābhāvakaraḥ” (ca. sū. 12) iti| bhūtānāṃ prāṇināṃ, mahābhūtānāṃ vā caturṇām| vyaktasaṃyogakriyatvād bhāvakaraḥ, pṛthakkriyayā vyaktavibhāgakāritvādabhāvakaraḥ| taduktaṃ- “sarvā hi ceṣṭā vātena sa prāṇaḥ prāṇināṃ mataḥ (ca. sū. 17) iti| tathā svatantre'pi “pañcadhā ceṣṭayatyapi” iti| nanu ca bhūtānāṃ bhāvābhāvau vyaktau, na ca tatra vāyurvyaktaṃ kāraṇamupalabhyata ityāha- avyakta iti, vyakto na bhavati| prasahye nañ, kriyayā tasya sambandhāt, tatrāpi gamakatvāt samāso bhavati, ‘asūryalalāṭayordṛśitapoḥ’ (pā. a. 3/2/36) ityatra yathā| tena vyaktasyāpi puṣpasyotpattāvivāsattvaṃ piśācādīnāmiva vā saṃśayitaṃ sattvaṃ nirākṛtam| vyaktakarmotpādanena hi kāladeśapuruṣeṣu triṣvabhivyaktiravyaktasyāpi vyaktakarmaṇaḥ paramāṇoriva bhavatyeva| tasyedānīṃ cikitsopayoginaḥ svābhāvikān guṇānnirdiśannāha- rūkṣaḥ śīta ityādi| śītatvamasaṃyuktasya| tathā hi carakaḥ- “rūkṣaḥ śīto laghuḥ sūkṣmaścalo'tha viśadaḥ kharaḥ (ca. sū. 1)” iti| śāstrāntare'syānuṣṇāśītasparśatvamevoktam| tatra yadyuṣṇaśītayoryugapatsambhavo'nena vacanenocyate, tadayuktaṃ; śītoṣṇayoḥ sahāvasthānavirodhāt| śītoṣṇavarjitasparśatvaṃ vidhīyateti cet? tadapyasat, tṛtīyasya sparśarāśerasambhavāt| śītoṣṇasparśavirodhena sparśamātraniṣedha iti cet, tadapyasaṅgataṃ, vāyoḥ sparśaguṇasya pratyakṣatvāt| tasmādasaṃyuktaḥ śīta eva; saṃyuktaḥ punaranuṣṇāśītaḥ, vāyoryegavāhitvāt| yadāha carakaḥ- “yogavāhaḥ paraṃ vāyuḥ saṃyogādubhayārthakṛt| dāhakṛttejasā yuktaḥ śītakṛt somasaṃśrayāt” (ca. ci. 3) iti| laghutvaṃ cāparimeyamapyasya tiryaggamanādanumīyate, anyathā gurutvādadho gaccheta| kharaḥ karkoṭaphalavat| rūkṣatvaṃ vinā'pi kharatvena bhavati, sūkṣmamasṛṇarajasīva| tiryaggatvena vāyutvena ca tantrāntaroditaṃ calatvamapyuktam| dviguṇa iti śabdasparśaguṇaḥ| rajobahula iti sarvakāryakāraṇadravyāṇāṃ triguṇatve'pyutkarṣaviśeṣādrajaḥ prabalatvamasya| acintyavīryaḥ cintayitumaśakyakṛtyaḥ, vīryaśabdaḥ śaktivācī; sā cāsya śaktiḥ antaḥśarīre carato rasadoṣamūtrapurīṣādivibhāgo'vayavādisaṃsthānakaraṇaṃ doṣadhātumalasaṃvahanādi, bahiḥ śarīrebhyastu carato dharaṇīdhāraṇādi tathā bhāvābhāvakaraṇādi| doṣāṇāṃ neteti kaphapittayordvitve'pi bahuvacanaṃ sāmarthyādāyātaṃ; tena doṣadhātumalānāṃ neteti pratipattavyaḥ| ‘vāyorapi vāyureva neteti bahuvacanamupapannam’ ityanye| tanna, tasya svayameva gatimattvāt; malādinetṛtvasya ca pratyakṣopalabdheḥ| vāyorgatimattvādbahirapi tasya tṛṇādau netṛtvopalabdheḥ| etena rogiṇi rogārambhakasarvakāraṇānāṃ svasthe ca doṣadhātumalānāṃ netṛtvamanilādhīnamityuktam| rogasamūharāḍiti rogasamūhe rājatīti, tena kāryabhūtavyādhikaratvaṃ yuktam| nāyaṃ rāṭśabdo rājaparyāyaḥ kiṃ tarhi rogasamūhe rogahetuvṛnde pittakapharaktādau śaktiviśeṣayogāddīptatāmācaṣṭe| anyathā pareṇa saha pūrvasya virodhaḥ syāt| yaduktaṃ ‘sa rogānīkarāṭ smṛtaḥ’ (u. taṃ. 39) iti| kiṃ ca rūkṣādivātaviśeṣāṇāṃ prakṛtibhūtasya kathaṃ hetutvamiti cet, kuśūlasya bījasyāṅkureṣvapi bhaviṣṇuyogyatayā hetuvyapadeśaḥ| kathamanena doṣadhātvantarasrotovicaraṇākṣameṇa sañcaraṇamityāha- āśukārīti| āśukaraṇaśīlatvameva kathamityāha- muhuścārīti| yasmādayaṃ muhuścārī tasmādāśukārītyarthaḥ| evannāmāyaṃ tvaritagatiḥ, yat sarvadhātuṣu muhureva sañcarati; ata evāsya svasthe rogiṇi ca samānāṃ prakupitānāṃ ca doṣadhātumalānāṃ kriyākāritvamāśveva niṣpannam| kaḥ punarasyādhāro yatra muhuścaratītyāha- pakvādhānagudālaya iti| pakvasyādhānamādhāro guda ālayaḥ sthānaṃ yasya| tathā nijamasya tat sthānaṃ, tatraiva sthāne doṣādisaṃvahanārthaṃ punaranyatra muhuścaratīti| etena tatraivāyamavajetavyo bastyādibhirnānyatra; anyatrāvajaye'pyasya na mūlocchedaḥ; tena mūlocchedācchāravādīnāmiva vātavikārāṇāṃ niyato vināśa iti| bhavati cātra- “sve sve sthāne'nilādīnāṃ sarveṣāṃ mūlamiṣyate| jite'tra jāyate teṣāṃ kṛtsnanāśo yathā ruhām”||5-8||-
dehe vicaratastasya lakṣaṇāni nibodha me ||9|| doṣadhātvagnisamatāṃ samprāptiṃ viṣayeṣu ca | kriyāṇāmānulomyaṃ ca karotyakupito'nilaḥ ||10|| (indriyārthopasamprāptiṃ doṣadhātvagnyavaikṛtam| kriyāṇāmānulomyaṃ ca kuryādvāyuradūṣitaḥ 6||10||) |
nibodha me iti nibodha jānīhi, me matsakāśāt| dhātuśabdānantaramādiśabdo lupto draṣṭavyaḥ| tena malopadhātūnāmapi grahaṇam; athavā dhātuśabdena malopadhātava ucyante, śarīradhāraṇakāraṇāt| viṣayeṣu śabdasparśarūparasagandheṣu| kriyāṇāṃ kāyavāṅmānasīnām| ānulomyaṃ pravarttakatvam| gayadāsācāryastu imaṃ ślokam ‘indriyārthopasamprāptiṃ’ ityādi kṛtvā paṭhati, sa ca vistarabhayānna likhitaḥ||9-10|| kiṃ punarasya pakvādhānagudālayasyākhiladehavicaraṇalakṣaṇamityāha- dehe vicaratastasyetyādi| nibodha me iti me śabdasyāvyayatvāt ‘mattaḥ’ ityartho draṣṭavyaḥ| tatra svasthasyaiva prathamaṃ dehavicaraṇalakṣaṇaṃ darśayannāha- indriyārthopasamprāptimityādi| indriyāṇāṃ cakṣurādīnāmarthānāṃ rūpādīnāmupagamanapūrvikāṃ prāptiṃ karoti vāyuradūṣitaḥ, sarvakriyāṇāmanilakṛtatvāt| bhūtātmanāṃ manaḥpuraḥsaramindriyeṇendriyārthānāṃ grahaṇāt, apagatamanasāṃ punaragrahaṇāt| yadyevaṃ na syāt tadā sarvendriyāṇāmeva sakṛdarthagrāhitvaṃ syāt| tasmādindriyāṇāmarthagrahaṇārthaṃ manasa upagame hetutā ca vātakṛtā, sarvakriyāṇāmanilamūlatvāt| doṣadhātvagnyavaikṛtaṃ ‘kuryāt’ iti śeṣaḥ| avikṛtaśabdo doṣādibhiḥ pratyekamabhisambadhyate| vikāro vaikṛtaṃ, na vaikṛtamavaikṛtaṃ, viruddhastābdhyāt; athavā alpārthe nañ, ‘anudarā kanyā’ iti yathā| tenāhnikatayaivāparihāryo nityaṃ doṣāṇāṃ sañcayādyanubandho'nena sūcito bhavati| dhātuśabdānantaramādiśabdo madhye luptanirdiṣṭo dṛṣṭavyaḥ, tena malopadhātūnāmapi grahaṇam| athavā dadhatīti dhātavaḥ; tena malopadhātūnāmapi grahaṇaṃ, śarīradhāraṇakāraṇatvāt| kriyāṇāṃ kāyavāṅmānasīnām, ānulomyamanukalpatā; etena “samadoṣaḥ samāgniśca” (sū. 15) ityādiślokasyaivārtho'trāpi prakramadarśitaḥ||9-10||
yathā'gniḥ pañcadhā bhinno nāmasthānakriyāmayaiḥ | bhinno'nilastasthā hyeko nāmasthānakriyāmayaiḥ ||11||
tadevaṃ sarvānilasya sāmānyena svāsthyahetutvaṃ pradarśya sthānopādhibhedena bhinnasya nāmāntaraviśiṣṭasya pratisthānaṃ viśiṣṭasvasthakriyā rogāṃśca darśayannāha- yathā'gnirityādi| yathā'gniḥ pittaga 7 eka eva pācakarañjakālocakabhrājakasādhaketi nāmnā, sthānenāmapakvāśayādinā, kriyayā annapācanādikayā, āmayenāmlapākādinā pañcavidhaḥ; evamanilo'pyeka eva nāmādibhiḥ pañcavidhaḥ| anye tu punaratra bāhyāgnergārhapatyāhavanīyadakṣiṇāgnyāvasathyasabhyalakṣaṇān pañca bhedānāhuḥ, tannecchati gayadāsācāryaḥ||11|| tadevaṃ sarvānilānāmeva sāmānyena svāsthyahetutvaṃ pradarśya, sthānopādhibhedena bhinnasya vāyornāmāntaraviśiṣṭasya pratisthānaṃ viśiṣṭasvasthakriyā rogāṃśca darśayannāha- yathā'gnirityādi| yathā'gniḥ pittamekameva nāmādibhiḥ pañcadhā bhinnaḥ, tadyathā- pācakarañjakālocakabhrājakasādhakanāmnā pañcavidhaḥ, sthānena āmapakvāśayamadhyādinā, kriyayā annapacanādikayā, āmayenāmlapākādinā; evamanilo'pyeka eva nāmādibhiḥ pañcavidhaḥ| anye punaratra bāhyasyāgnergārhapatyādipañcanāmabhedena bhinnatvāt tamapi dṛṣṭānte darśayanti; tattu na samyak, tasyāprastutatvāt||11||
prāṇodānau samānaśca vyānaścāpāna eva ca | sthānasthā mārutāḥ pañca yāpayanti śarīriṇam ||12||
tatra vāyornāmānyāha- prāṇodānāvityādi| sthānasthāḥ sthānaśabdenātra sāmyamucyate| yāpayanti dhārayanti||12|| tatra prathamaṃ nāmnaiva bhedaṃ darśayannāha- prāṇodānāvityādi| prāṇodānāvityādi nirdeśaḥ||12||
yo vāyurvaktrasañcārī 8 sa prāṇo nāma dehadhṛk | so'nnaṃ praveśayatyantaḥ prāṇāṃścāpyavalambate ||13|| prāyaśaḥ kurute duṣṭo hikkāśvāsādikān gadān |14|
vaktrasañcāritvaṃ cāsyopalakṣaṇaṃ, tena mūrdhoraḥkaṇṭhanāsikā api prāṇasya sthānam| antaḥ abhyantaramannaṃ praveśayati dehadhāraṇāya 9| prāṇāṃścāpyavalambata iti prāṇānagnyādīn, avalambate svakriyāsu yojayati| gayadāsācāryastvevaṃ manyate- prāṇānāmagnīṣomādīnāmavalambanavacanenādhārabhūtahṛdayāvalambanamevocyate, etena prāṇādhārahṛdayadhāraṇena prāṇadhāraṇamevoktam| ata eva prāṇānāmavalambanena maraṇamūlatvamucyate| yaduktaṃ śrutau- “yathā hi saindhavo'śvaḥ śaṅkumutpāṭya dhāvati, tadvat prāṇo ruddhaḥ sarvān vāyūnutpāṭya prayāṇakāle dhāvati”- iti| śvāsādikānityādiśabdāt pratiśyāyasvarabhedakāsādayaḥ||13||- prāṇo nāmeti nāmaśabdaḥ prasiddhau; prāṇa iti prasiddhaḥ| dehadhṛgiti| dehadhāraṇaviśeṣaṇagarbhaṃ hetuṃ darśayannāha- annamityādi| annaṃ dehadhāraṇāya praveśayati| antaḥ abhyantaram| prāṇān agnīṣomādīn anilavarjitān dvādaśa; athavā trayodaśaiva, vāto'pi vātāntaramavalambata eva| nanu ca tantrāntare hi hṛdayāśrayaḥ prāṇa uktaḥ “hṛdi prāṇo gude'pānaḥ samāno nābhimadhyagaḥ| udānaḥ kaṇṭhadeśastho vyānaḥ sarvāṅgasandhigaḥ||” iti; tathā ca carake'pi- “sthānaṃ prāṇasya kaṇṭhoraḥ” (ca. ci. 28) iti uraḥsthānamasyoktam| ucyate- vakre sañcaraṇamasyoktaṃ vakracaratvādvāyoḥ; prāṇāvalambanavacanena tu hṛdayāvalambanamuktaṃ, prāṇānāṃ viśeṣeṇa hṛdayamarmasthitatvāt| nipuṇo'yamācāryaḥ sthāṣṇoḥ sthānaṃ bhavati, na sadāgateranilasya; tathā cāyamāha- ‘udāno nāma yastūrdhvamupaiti’ iti; ‘āmapakvāśayacaraḥ samānaḥ’ iti; ‘pakvādhānālayo'pānaḥ’ iti, ālīyate āśliṣyati asminniti ālayaḥ, śleṣaṇamātraṃ tu calato'pi bhavati; tathā ‘sarvadehacaro vyānaḥ’ iti| atrāpi ca prārambhe yat punaruktaṃ ‘sthānaṃ karma ca rogāṃśca’ iti, tacchiṣyavacanatvādupapannaṃ, śiṣyasya hi sarvavibhāgājñatvāt| yat punaretaduktaṃ ‘sthānasthā mārutāḥ pañca’ iti, tatra sthānaṃ sāmyamucyate| taduktaṃ carake- “kṣayaḥ sthānaṃ ca vṛddhiśca trividhā gatirucyate|” (ca. sū. 17) iti, tathā'trāpi “sthānavṛddhikṣayāstasmāddehināṃ dravyahetukāḥ” (sū. 41) iti| yat punaretadabhihitaṃ ‘pakvāśayastho'ntrakūjaṃ’ iti, tadupamayaiva boddhavyam| evamanayā diśā'nye'pyevañjātīyakā doṣāḥ pratisandheyā iti| bhavati cātra- “vāyoḥ sadāgatitvena sthānaṃ nāstyeva śāśvatam| prāyaḥ śaśvaccaratve'pi sādharmyāt sthānamucyate” iti| vakracāritvaṃ cāsyopalakṣaṇaṃ; tena mūrdhoraḥkaṇṭhanāsikā api prāṇasthānaṃ; taduktaṃ carake- “sthānaṃ prāṇasya mūrdhoraḥkaṇṭhajihvāsyanāsikāḥ| ṣṭhīvanakṣavathūdgāraśvāsāhārādi karma ca” (ca. ci. 28) iti| tatra prāṇāvalambanenāntaḥpraveśanakṛtena prakṛtikṛtamevāsya niśvāsādikarmoktam| prāṇānāmagnīṣomādīnāmādheyānāmavalambanavacanena ādhārabhūtahṛdayāvalambanamevocyate, tatraiva teṣāṃ samastānāmavasthiteḥ| taduktaṃ carake- “ṣaḍaṅgamaṅgaṃ vijñānamindriyāṇyarthapañcakam| ātmā ca saguṇaścetaścintyaṃ ca hṛdi saṃśritam” (ca. sū. 30) iti| prāṇānāmavalambanena tu maraṇamūlatvamucyate| taduktaṃ śrutau- “yathā hi saindhavo'śvaḥ śaṅkumutpāṭya dhāvati, tadvat prāṇo'nilo ruddhaḥ prāṇānutpāṭya prayāṇakāle dhāvati” iti| śvāsādikānityādigrahaṇāt pratiśyāyādayaḥ||13||-
udāno nāma yastūrdhvamupaiti pavanottamaḥ ||14|| tena bhāṣitagītādiviśeṣo'bhipravartate | ūrdhvajatrugatān rogān karoti ca viśeṣataḥ ||15||
udānasya prakṛtibhūtasya nāmādi vyāpannasya ca rogānnirdiśannāha- udāna ityādi| upaiti gacchati| sthānaṃ punaranuktamapyasya nābhyuraḥkaṇṭhādi 10| bhāṣitagītādiriti ādiśabdāducchvāsādi| ‘viśeṣo'bhipravartate’ ityatra kecit ‘viṣayo'bhipravartate’ iti paṭhanti| ūrdhvajatrugatāniti nayanavadanaghrāṇaśravaṇaśiraḥsaṃśrayān| cakārādanyānapi kāsādīn karoti||14-15|| udānasya prakṛtibhūtasya nāmādi, vyāpannasya ca rogānnirdiśannāha- udāno nāmetyādi| bhāṣitagītādīti ādiśabdāducchvāsādi; anena vākceṣṭitamuktaṃ; viṣayo'bhipravartate ityanena manaśceṣṭitaṃ; manaśceṣṭāpuraḥsarameva viṣayapravṛtteḥ| manaso'pi vātaprayatnādvinā'bhāvinī pravṛttiriti kaṇṭhānnoktā'pi sāmarthyādākṣiptā| ata eva carake “vākpravṛttiḥ prayatnorjau balavarṇādi karma ca” (ca. ci. 28) iti prayatno'pi karmoktaṃ vāyoḥ| tatra prayatnasya manaso dvidhā pravṛttiḥ; tadyathā- svārthā, bāhyaviṣayārthā ca| tatra svārthā nāmādhyātmasukhaduḥkhacintādhyeyādau, bāhyā rūpādigrahaṇe punarviṣayārthā| tena viṣayapravṛttigrahaṇamupalakṣitam| ato viṣayāpravṛttilakṣaṇamanaso'dhyātmasukhaduḥkhādau pravṛttimupalakṣayanti| ata eva carake- “vākpravṛttiḥ prayatnorjau” iti prayatnamātragrahaṇaṃ kṛtaṃ, prayatnasya manaḥpravṛtteḥ; manaḥpuraḥsarāṇāmindriyāṇāṃ viṣayapravṛttau hetutvāt| abhipravartata iti abhimukhaṃ prathamaṃ rūpādyarthagrahaṇāya pravartate, viṣayābhimukhībhāvamātre hi prathamaṃ viśeṣāṇāmagrahāt| athavā abhivyāpya prakarṣeṇa rūpādyarthaviśeṣopalambhe pravartate, viśeṣeṇābhivyāptau hi viśeṣāṇāmeva grahaṇāt| tadevaṃ vātaprayatnādātmamanaḥpurassarāṇīndriyāṇi arthopādānāyābhipravartante; vātaprayatnavikṛtyā tu nirmanaskatayā na manasā svārthena manaḥpurassarāṇāmindriyāṇāṃ ca rūpādisāmānyaviśeṣagrahaṇaṃ pravartata iti| bhavati cātra- “pratyeti prāganudbhinnopādhivastveva kevalam| paścādabhyeti tadbhedān viśeṣānveṣaṇotsukaḥ” iti| sthānaṃ punarasyānuktamapi nābhyuraḥkaṇṭhāni, bhāṣitagītādīnāṃ nābhyādisthānatraya eva sambhavāt| tathā hi śabdikāḥ- “tridhā baddho vṛṣabho roravīti” (pātañjalamahābhāṣya a. 1, pra. ā.) iti; tathā hi carake'pi- “udānasya punaḥ sthānaṃ nābhyuraḥkaṇṭha eva ca| vākpravṛttiḥ prayatnorjau balavarṇādi karma ca” (ca. ci. 28)| kruddhastu ūrdhvajatrugatān gadān karoti| te punaḥ śālākyatantroditāścakṣurādiviṣayagatā eva nayanavadanaghrāṇaśravaṇaśiraḥsaṃśrayāḥ| ata eva ‘viṣayo'bhipravartate’ ityayameva pāṭho, na punaḥ ‘bhāṣitagītādiviśeṣaḥ’ iti, anantaroktaviṣayaviṣayatvādviśeṣeṇodānasya; ata evordhvajatruṇyeva viśeṣeṇa vyādhikaraṇam||14-15||
āmapakvāśayacaraḥ samāno vahnisaṅgataḥ 11| so'nnaṃ pacati tajjāṃśca viśeṣānvivinakti 12 hi ||16|| gulmāgnisādātīsāraprabhṛtīn 13 kurute gadān |17|
pākaḥ pakvaṃ, napuṃsake bhāve ktaḥ; āmasya pakvamāmapakvaṃ, tasyāśayaḥ pacyamānāhārāśaya ityarthaḥ; tatra caratīti āmapakvāśayacaraḥ| ‘vahnisaṅgata’ ityatra ‘agnisahāyavān’ iti kecit paṭhanti, tatrāpi sa evārthaḥ| so'nnaṃ pacatīti agnisandhukṣaṇādbhaktakāra iva| tajjān annapākajān| viśeṣān rasadoṣamūtrapurīṣāṇi| vivinakti pṛthak karoti||16||- samānasya sthānādi darśayannāha- āmapakvāśayacara ityādi| agniścāsau sahāyaścāgnisahāyaḥ; so'syāstīti matup| bahuvrīhiprāptāvapi matvarthīyo bhavatyeva, ekadeśineti 14 nirdeśāt| tajjāṃśceti annapākajātarasadoṣamūtrapurīṣāṇi vibhajati||16||-
kṛtsnadehacaro vyāno rasasaṃvahanodyataḥ ||17|| svedāsṛksrāvaṇaścāpi pañcadhā ceṣṭayatyapi | kruddhaśca kurute rogān prāyaśaḥ sarvadehagān ||18||
rasasaṃvahanodyata ityatrādiśabdo draṣṭavyaḥ, tena rasādisaṃvahanodyata ityarthaḥ; saṃvahanaṃ preraṇam| pañcadhā ceṣṭayatyapīti prasāraṇākuñcanavinamanonnamanatiryaggamanāni pañca ceṣṭāḥ; anye tu ‘gatiprasāraṇotkṣepaṇanimeṣonmeṣaiḥ pañcabhiḥ prakāraiḥ pañcadhā’ iti vyākhyānayanti| sarvadehagān jvarātīsāraraktapittaprabhṛtīn||17-18|| vyānasya nāmādi darśayannāha- kṛtsnadehacara ityādi| rasasaṃvahanodyata ityatra ādiśabdo luptanirdiṣṭo draṣṭavyaḥ; tena rasādisaṃvahanodyata ityarthaḥ| pañcadhā ceṣṭayatyapīti prasāraṇākuñcanavimanonnamanatiryaggamanānīti pañca ceṣṭāḥ| kruddhaśca vyāpannaśca| sarvadehagān jvarātīsāraraktapittayakṣmaprabhṛtīn||17-18||
pakvādhānālayo'pānaḥ kāle karṣati cāpyadhaḥ | samīraṇaḥ 15 śakṛnmūtraṃ śukragarbhārtavāni ca ||19|| kruddhaśca kurute rogān ghorān bastigudāśrayān |20|
pakvādhānālayaḥ pakvāśayasthāna ityarthaḥ| bastyāśrayān aśmaryādīn, gudāśrayān bhagandarādīn||19||- apānasya nāmādi darśayannāha- pakvādhānālaya ityādi| bastigudāśrayāniti bastyāśrayā aśmarīpramehamūtrakṛcchraśukradoṣādayaḥ, tān; gudāśrayāḥ arśobhagandarāhipūtanabaddhagudagudabhraṃśādayaḥ, tān||19||-
śukradoṣapramehāstu vyānāpānaprakopajāḥ ||20||
idānīmupalakṣaṇārthaṃ vikṛtavātadvayādikarma darśayannāha- śukradoṣetyādi| śukrasya sarvāṅgagatatvāt pramehasya sarvadehagatarasādidūṣyaprabhavatvādvyānakṛtatvaṃ, meḍhradvārasaṃśritatvādapānakṛtatvaṃ ca||20|| idānīmupalakṣaṇārthaṃ vikṛtavātadvayādikarma darśayannāha- śukradoṣetyādi| śukrasya sarvāṅgagatvāt, pramehasya sarvadeharasādidūṣyaprabhavatvād vyānakṛtatvaṃ, meḍhradvārasaṃśritatvādapānakṛtatvaṃ ca||20||
yugapat kupitāścāpi dehaṃ bhindyurasaṃśayam |21|
teṣāṃ pañcānāṃ yugapat prakope niyamena dehanāśaṃ darśayannāha- yugapadityādi| yugapat ekakālamityarthaḥ| bhindyuriti bhedo'tra dehavināśo'bhipretaḥ|21|- teṣāṃ pañcānāṃ yugapatprakope niyamena dehanāśaṃ darśayannāha- yugapadityādi|21|-
ata ūrdhvaṃ 16 pravakṣyāmi nānāsthānāntarāśritaḥ ||21|| bahuśaḥ kupito vāyurvikārān kurute hi yān | vāyurāmāśaye kruddhaśchardyādīn kurute gadān ||22|| mohaṃ mūrcchāṃ pipāsāṃ ca hṛdgrahaṃ pārśvavedanām | pakvāśayastho'ntrakūjaṃ śūlaṃ 17 nābhau karoti ca ||23|| kṛcchramūtrapurīṣatvamānāhaṃ trikavedanām | śrotrādiṣvindriyavadhaṃ kuryāt kruddhaḥ samīraṇaḥ ||24||
ata ityādi| nānāsthānāntarāśritaḥ kupitaḥ san vāyurbahuśo yān vikārān kurute tān pravakṣyāmīti sambandhaḥ| chardyādīniti ādiśabdādrujaḥ pārśvodarahṛtstambhatodādikā grāhyāḥ, athavā ūrdhvagaraktapittādikāḥ| moho naivātyantaṃ cittanāśaḥ| mūrcchā cetanācyutiḥ| pakvetyādi antrakūjaṃ antre'vyaktaśabdam| cakārādvātaviṇmūtrasaṅgaṃ jaṅghorutrikapārśvapṛṣṭhādīn prati śūlaṃ ca kurute| ‘śūlaṃ nābhau’ ityatra ‘śūlānāhau’ iti kecit paṭhanti, vyākhyānayanti ca- pakvāśaya ānahyate samantādvibadhyata iveti vedanāprakāra eka 18 ānāhaḥ, dvitīyastu visūcikāpratiṣedhe proktalakṣaṇa eva| śrotrādiṣu kruddhaḥ san samīraṇa indriyavadhaṃ kuryāditi sambandhaḥ| śrotrādiṣu śrotraghrāṇadarśanarasanatvakṣu| indriyavadhamityanenāśrutyaghrāṇādarśanārasanāsparśāni veditavyāni||21-24|| idānīṃ pratisthānarogānnirdiśya prasareṇa sthānāntarāśritānāṃ teṣāmeva sthānacikitsārthaṃ rogānnirdiśannāha- ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmītyādi| nānāsthānāntarāśrita iti pṛthagvidhadeśāvakāśān gata ityarthaḥ| bahuśabdād vīpsāyāṃ śas; tatra vipulān vipulānityarthaḥ; saṅkhyāvācini anekān anekānityarthaḥ; nidānasya vā viśeṣaṇaṃ bahuśa iti| chardyādikāniti ādiśabdādūrdhvagataraktapittādyupagrahaḥ| mohaṃ mūrcchāmiti āmāśayasthitatvāccetanādhārasya tadupaghātānmoho mūrcchā| pipāsāmiti klomno hyāmāśayasthatvāt vātakṛtaklomaśoṣeṇa pipāsā| śrotrādiṣvindriyavadhamiti śrotraghrāṇadarśanarasanatvagindriyāṇāṃ ca vātenāśrutyaghrāṇādarśanārasaveditvānyasparśajñatā ceti||21-24||
vaivarṇyaṃ sphuraṇaṃ raukṣyaṃ suptiṃ cumucumāyanam | tvakstho nistodanaṃ kuryāt tvagbhedaṃ paripoṭanam ||25|| vraṇāṃśca raktago, granthīn saśūlān 19 māṃsasaṃśritaḥ | tathā medaḥśritaḥ kuryādgranthīnmandarujo'vraṇān ||26|| kuryāt sirāgataḥ śūlaṃ sirākuñcanapūraṇam | snāyuprāptaḥ stambhakampau 20 śūlamākṣepaṇaṃ tathā ||27|| hanti sandhigataḥ sandhīn śūlaśophau karoti ca | asthiśoṣaṃ prabhedaṃ ca kuryācchūlaṃ ca tacchritaḥ ||28|| tathā majjagate ruk ca na kadācit praśāmyati | apravṛttiḥ pravṛttirvā vikṛtā 21 śukrage'nile ||29||
tvakstho rasasthaḥ samīraṇo vaivarṇyādi kuryāditi sambandhaḥ| suptiṃ sparśājñānam| cumucumāyanaṃ sarṣapakalkāvaliptānāmivāṅgānāṃ vedanām| tvagbhedaṃ tvaco bhedameva| paripoṭanaṃ sarvataḥ puṭanaṃ tvaca eva| vraṇāṃśca raktagaḥ ‘kuryāt’ iti śeṣaḥ| amuṃ pāṭhaṃ kecinna paṭhanti; tanna, gayadāsācāryasya sammatatvāt| granthīn saśūlān māṃsasamāśritaḥ samīraṇa iti sambandhaḥ| avraṇān vraṇarahitān| sirākuñcanaṃ ‘kuṭilā sirā’ iti loke vadanti 22| stambho niścalīkaraṇam| ākṣepaṇaṃ cālanam| hantītyādi etenākuñcanaprasāraṇayorabhāva uktaḥ| tacchrita iti asthyāśrita ityarthaḥ| tathā majjagate yathā asthyāśrito'sthiśoṣaṃ, tathā majjāśrito majjaśoṣaṃ kuryādityarthaḥ| kiṃviśiṣṭā pravṛttirityāha- vikṛtā; atiśīghrātimandagrathitavivarṇādiyuktetyarthaḥ||25-29|| tvakstho rasasthaḥ samīraṇo vaivarṇyādi karoti, rasasya tvaksthānatvāt; ādheyasyādhāravyapadeśo lakṣaṇayā, gaṅgāyāṃ ghoṣa itivat| suptiḥ sparśājñānam| cimicimāyanaṃ sarṣapakalkāvaliptānāmivāṅgānāṃ vedanā| tvakbhedaḥ tvaco bhedanamiva| paripoṭanaṃ sarvata uccaṭanaṃ tvaca eva| etena tvaksthasya vāyorvikārā uktāḥ| ‘vraṇāṃśca raktagaḥ’ iti kecinna paṭhanti, paścādvātaraktasya paṭhitatvāt| tanna, paṭhanīya evāyaṃ granthaḥ, yena vātaraktaṃ vātasya raktasya ca duṣṭyā jāyate; taduktaṃ carake- “vāyurvivṛddho vṛddhena raktena” (ca. ci. 29) ityādi; atra tu vāyureva paraṃ duṣṭo raktamaduṣṭigamiti| medaḥsthastu granthīn mandaruja iti mandā ruk yeṣāṃ te tathā| kuryāt sirāgataḥ śūlamiti aprastutaṃ, dhātusthavātādhikārāt asthigatavātādhikārāt 23| naitadasti; vyākhyātamevaitaddoṣadhātumalakṣayavṛddhivijñātīye “rasādraktaṃ tathā stanyamasṛjaḥ kaṇḍarāḥ sirāḥ| māṃsādvasā tvacaḥ ṣaṭ ca medasaḥ snāyusandhayaḥ” (sū. 15) ityatra| tatra stanyārtavayo raktābhinnatvāt tvacāṃ ca rasaraktamāṃsairabhinnatvāt tatrasthavāyoḥ saiva kriyā rogāśca| ata eva ya eva tvaksthasya vātasya rogāsta eva rasasthasya vātasyoktāḥ| atastebhyaḥ śeṣāṇāṃ sirāsnāyusandhīnāmāśrayabhūtānāmāśritavātarogāvasaraḥ| snāyukaṇḍarayoścābheda eva; yadāha- “sthūlā snāyuśca kaṇḍarā” iti| carakādayastu ‘sthūlā sirā kaṇḍarā’ ityāmananti| snāyujālaṃ samūham| stambhayati niścalīkaroti| ākṣipati cālayati| sandhigataḥ sandhīn hanti prasāraṇakuñcanayorasāmardhyaṃ karoti| pravṛttiṃ vikṛtāmatiśīghrātimandagrathitavivarṇādiyuktāmityarthaḥ||25-29||
hastapādaśirodhātūṃstathā sañcarati kramāt | vyāpnuyādvā'khilaṃ dehaṃ vāyuḥ sarvagato nṛṇām ||30||
ekāṅgagata ekadhātugato vā'pyupekṣitaḥ sarvāṅgagataḥ sarvadhātugato vā bhavatīti darśayannāha- hastetyādi| vāyustathā hastapādaśiraḥ kramāt sañcarati yathā upekṣitaḥ sannakhilaṃ dehaṃ vyāpnuyāt, tathā dhātūn kramāt sañcarati yathā sarvagato vā bhavati sarvadhātugato vā bhavatītyarthaḥ| vyāpnuyādveti vāśabdo bhinnakrame, sarvagato vetyatra draṣṭavyaḥ||30|| ekāṅgagata ekadhātugato vā'pyupekṣitaḥ sarvāṅgagataḥ sarvadhātugato vā bhavatīti darśayannāha- hastapādetyādi| akhilamapi dehaṃ vyāpnuyāt sarvadhātugato vā bhavatīti||30||
stambhanākṣepaṇasvāpaśophaśūlāni sarvagaḥ 24|31|
tasyedānīṃ sarvāṅgagatasya liṅgaṃ darśayannāha- stambhanetyādi| sarvago vāyuḥ sarvasmiñ śarīre stambhanādikaṃ karoti|31|- tasyedānīṃ sarvāṅgagatasya liṅgaṃ darśayannāha- stambhanākṣepaketyādi| sarvāṅgagato vāyuḥ stambhanādīni sarvatra karoti| sarvaśaḥ sarvasminnityarthaḥ| tataśca stambhanādinā vātakāryeṇa sarvāṅgagena sarvāṅgagato vāyuranumeyaḥ, hastāvastambhanādibhirekāṅgagatairekāṅgagata evānumeyaḥ|31|-
sthāneṣūkteṣu sammiśraḥ sammiśrāḥ kurute rujaḥ ||31||
tasya vāyoḥ prasaraṇe pittādisaṃyuktasya pittādyāvaraṇapratipattihetuṃ darśayannāha- sthāneṣvityādi| miśraḥ pittādibhiḥ| pittādīnāmauṣṇyādisvabhāvaliṅgadarśanāddāhādikāryaliṅgadarśanācca pittādyāvaraṇaṃ jñeyaṃ; kevalasya vāyoḥ śītasvabhāvatvāddāhaḥ pittaṃ vinā notpadyata iti||31|| tasya vāyoḥ prasāraṇavipannatvādisaṃyuktasya pittādyāvaraṇapratipattihetuṃ darśayannāha- sthāneṣūkteṣvetyādi| sammiśraḥ sammiśrāḥ kurute rujaḥ| pittādīnāmauṣṇyādisvabhāvaliṅgadarśanāt, dāhādikāryaliṅgadarśanācca pittādyāvaraṇaṃ jñeyaṃ; kevalasya vāyoḥ śītasvabhāvāt| dāhaḥ pittaṃ vinā nopapadyata iti sāmarthyāt pittādikāryadarśanāt pittādyāvaraṇaṃ jñeyamiti||31||
kuryādavayavaprāpto 25 mārutastvamitān gadān |32|
tasyedānīmavayavagatasyānekarogakāraṇatvaṃ darśayannāha- kuryādityādi|32|- tasyedānīmavayavagatasyānekarogakāritvaṃ darśayannāha- kuryādavayavasthaśca mātariśvā bahūn gadāniti| bahūn gadāniti āviṣkṛtamān aśītiḥ| atra carakaḥ- “nakhabhedaśca, vipādikā ca, pādaśūlaṃ ca” (ca. sū. 20) ityādayaḥ| ‘mātarikṣā amitān gadān’ ityanye na paṭhanti| tatrā(thā')pyamitā eva vātavikārāḥ| taduktaṃ- “vātavikārāṇāmaparisaṅkhyeyanāmāviṣkṛtatamā eva vyākhyātāḥ” (ca. sū. 20) iti|32|-
dāhasantāpamūrcchāḥ syurvāyau pittasamanvite ||32|| śaityaśophagurutvāni tasminneva kaphāvṛte | sūcībhiriva nistodaḥ sparśadveṣaḥ prasuptatā ||33|| śeṣāḥ pittavikārāḥ syurmārute śoṇitānvite | prāṇe pittāvṛte chardirdāhaścaivopajāyate ||34|| daurbalyaṃ sadanaṃ tandrā vaivarṇyaṃ 26 ca kaphāvṛte | udāne pittasaṃyukte mūrcchādāhabhramaklamāḥ ||35|| asvedaharṣau mando'gniḥ śītastambhau kaphāvṛte | samāne pittasaṃyukte svedadāhauṣṇyamūrcchanam ||36|| kaphādhikaṃ 27 ca viṇmūtraṃ romaharṣaḥ kaphāvṛte | apāne pittasaṃyukte dāhauṣṇye syādasṛgdaraḥ 28||37|| adhaḥkāyagurutvaṃ ca tasminneva 29 kaphāvṛte | vyāne pittāvṛte dāho gātravikṣepaṇaṃ klamaḥ ||38|| gurūṇi 30 sarvagātrāṇi stambhanaṃ cāsthiparvaṇām | liṅgaṃ kaphāvṛte vyāne ceṣṭāstambhastathaiva ca ||39||
idānīṃ sammiśrāḥ kurute ruja iti sūtritamāvaraṇaṃ vivṛṇvannāha- dāhetyādi| dāho'gnidagdhasyeva, santāpo gharmādisaṃsthitasyeva| śaityaśophetyādi| tasminneva vāyau| sūcībhirityādi| sadanam aṅgaglāniḥ| klamo'nāyāsaśramaḥ| harṣo romaharṣaḥ| kaphādhikaṃ śleṣmabahulaṃ viṣṭhāmūtram| asṛgdaraḥ strīṇāmeva| asthiparvaṇām asthisandhīnām| ceṣṭā gamanādikāḥ||32-39|| tatra ‘sammiśrāḥ kurute rujaḥ’ iti sūtritamāvaraṇaṃ vivṛṇvannāha- prāṇe pittāvṛte dāha ityādi| subodham| kecidatra sthāne prāṇādīnāṃ pittādyāvaraṇapāṭhaṃ vihāya pakṣāghātapaṭhanīyaṃ ślokaṃ paṭhanti| tadyathā- ‘dāhasantāpamūrcchāḥ syurvāyau pittasamanvite’ ityādi| ‘śoṇitacaturthaiḥ’ (sū. 21) iti darśanādanye raktāvṛtavāyudarśanaparaṃ ślokaṃ paṭhanti- “sūcībhiriva nistodaḥ sparśadveṣaḥ prasuptatā| śeṣāḥ paittikarogāḥ syurmārute śoṇitāvṛte” iti| aśeṣavātāvṛtiśeṣaścāyaṃ granthaḥ| anuktāśeṣāvaraṇaṃ tu cikitsitaprasaṅgena vakṣyati| yathā,- “kevalo doṣayukto vā dhātubhirvā''vṛto'nilaḥ| vijñeyo lakṣaṇohābhyāṃ cikitsyaścāvirodhataḥ” (ci. 4) iti| anenānuktāni sarvāṇyevāvaraṇānyuktāni| kathaṃ? dadhatīti dhātava iti prakṛtisthāḥ sarve eva śārīrā bhāvā dehadhāraṇakāraṇādgṛhītāḥ; tenātra rasaraktādidhātvāvaraṇaṃ, mūtrādimalāvaraṇaṃ, mārutānāṃ pañcānāṃ parasparāvaraṇaṃ copagṛhītaṃ; doṣagrahaṇaṃ tu viśeṣārthamiti||32-39||
(prāyaśaḥ sukumārāṇāṃ mithyā''hāravihāriṇām | rogādhvapramadāmadyavyāyāmaiścātipīḍanāt 31||40|| ṛtusātmyaviparyāsāt snehādīnāṃ ca vibhramāt | avyavāye tathā sthūle vātaraktaṃ prakupyati 32 ) ||41||
sūcībhiriva nistoda ityādivākyenāprakupitaśoṇitāvṛtavātasya lakṣaṇamuktvā, idānīṃ prakupitaśoṇitāvṛtavātajanyasya vātaraktasya prakopakāraṇaṃ darśayannāha- prāyaśa ityādi| sukumārāṇāṃ vātaraktaṃ prakupyatīti sambandhaḥ| mithyāhāravihāriṇāmiti mithyā anucitaḥ, vihāraḥ kāyavāṅmanovyāpāraḥ| adhvā mārgaḥ, vyāyāmaḥ śarīrāyāsajananaṃ karma| vibhramaḥ anyathākaraṇam| avyavāye maithunavarjite| kecit ‘prāyaśaḥ sukumārāṇāṃ’ ityādigranthaṃ ‘vātaraktaṃ prakupyati’ iti yāvanna paṭhanti, cikitsite paṭhiṣyamāṇatvāt||40-41||
hastyaśvoṣṭrairgacchato'nyaiśca vāyuḥ kopaṃ yātaḥ kāraṇai sevitaiḥ svaiḥ | tīkṣṇoṣṇāmlakṣāraśākādibhojyaiḥ santāpādyairbhūyasā sevitaiśca ||42|| kṣipraṃ raktaṃ duṣṭimāyāti 33 tacca vāyormārgaṃ saṃruṇaddhyāśu yātaḥ | kruddho'tyarthaṃ mārgarodhāt sa vāyuratyudriktaṃ 34 dūṣayedraktamāśu 35||43|| tat sampṛktaṃ vāyunā dūṣitena tatprābalyāducyate vātaraktam | tadvat pittaṃ dūṣitenāsṛjā''ktaṃ śleṣmā duṣṭo dūṣitenāsṛjā''ktaḥ ||44||
tasya samprāptiṃ darśayannāha- hastītyādi| anyaiśceti aparairbhāraharaṇādibhiḥ kāraṇairityarthaḥ| kopaṃ yātaḥ kopaṃ gata ityarthaḥ| kāraṇaiḥ sevitaiḥ svairvidāhyādibhiḥ| tacca raktaṃ vāyormārgaṃ saṃruṇaddhi| kathambhūtasya vāyorityāha- āśu yātaḥ, śīghraṃ gacchata ityarthaḥ| atyudriktam atiśayena vṛddhiṅgataṃ raktam| tat sampṛktamiti tadraktaṃ, sampṛktaṃ saṃsṛṣṭam| vāyunā dūṣiteneti dūṣitena vāyunā saha| tatprābalyāt vātaprābalyācchoṇitasyāprābalyāt, tayorvātaraktayoḥ prābalyāditi kecit| tadvat pittamiti duṣṭaṃ pittamityarthaḥ, dūṣitenāsṛjā''ktamiti dūṣitena raktena miśram||42-44|| idānīṃ kupitasya vāyoḥ kupitaśoṇitāvaraṇaprasaṅgena ‘prāyaśaḥ sukumārāṇāṃ mithyāhāravihāriṇām’ iti paṭhiṣyamāṇatvāt tasya samprāptiṃ darśayannāha- hastyaśvoṣṭrairityādi| vidāhyannamaśnataḥ śoṇitaṃ vidagdhaṃ hastyādiyānaistaddravatvādadhogataṃ pādayoścīyate| viśeṣeṇa hastyādigamanaṃ hetuḥ, sāmānyataḥ punaḥ pādagamanamapi| niruktiṃ kurvannāha- tatprābalyāducyate vātaraktamiti| vātaprābalyādityarthaḥ| yadyapyatra vātasya śoṇitasya cobhayorapi duṣṭirasti, tathā'pi vātasya prābalyād doṣatvenāpi tasyaiva prādhānyād vātavyādhivyapadeśaḥ, śoṇitasyāprābalyāddūṣyatvācca na tadvyapadeśa iti| taduktaṃ carake- “vāyurvivṛddho vṛddhena raktenāvāritaḥ pathi| kruddhaḥ sandūṣayedraktaṃ tajjñeyaṃ vātaśoṇitam” (ca. ci. 29) iti||42-44||
sparśodvignau 36 todabhedapraśoṣasvāpopetau vātaraktena pādau | pittāsṛgbhyāmugradāhau bhavetāmatyarthoṣṇau raktaśophau mṛdū ca ||45|| kaṇḍūmantau śvetaśītau saśophau pīnastabdhau śleṣmaduṣṭe tu rakte | sarvairduṣṭe 37 śoṇite cāpi doṣāḥ svaṃ svaṃ rūpaṃ pādayordarśayanti ||46||
tasyedānīṃ vātādiviśeṣeṇa viśiṣṭaliṅgaṃ darśayannāha- sparśodvignāvityādi| sparśodvignau sparśāsahau pādāviti sambandhaḥ| praśoṣaḥ śuṣkatā, svāpaḥ sparśājñānam| etena vātaprabalavātaraktalakṣaṇamuktam| pittāsṛgbhyāmiti vātaśoṇita eva yadā pittamasṛk ca balavattaraṃ bhavati tadetyarthaḥ| raktaśophau raktavarṇaśophau| kaṇḍūmantau pādāviti sambandhaḥ| pīnau sthūlau||45-46|| tasyedānīṃ sāmānyaliṅgamabhidhāya vātādidoṣaviśeṣeṇa viśiṣṭaṃ liṅgaṃ darśayannāha- sparśodvignāvityādi| uṣṇādisparśanaṃ na sahete raktaduṣṭyā rogarujo'tiyogāt| todabhedānvitaprakṛṣṭaśoṣaṇaṃ vātaprābalyādeva; todabhedayoḥ śoṣaṇasya ca vātakṛtatvāt| svāpaḥ sparśājñānam| pittāsṛgbhyāmiti vātaśoṇita eva yadā pittamasṛk ca balavattaraṃ bhavati, tadetyarthaḥ| raktaśophau raktavarṇaśophau| evaṃ śvetau pādau śleṣmaduṣṭe tu rakte| pratyekaṃ doṣanirdiṣṭalakṣaṇasyātideśena saṃsargasannipāte nirdiśannāha- sarve duṣṭā ityādi||45-46||
prāgrūpe śithilau svinnau śītalau 38 saviparyayau | vaivarṇyatodasuptatvagurutvauṣasamanvitau ||47||
tasya pūrvarūpamāha- prāgrūpe ityādi| saviparyayāviti kaṭhināsvinnoṣṇau, ‘pādau’ ityadhyāhāraḥ| oṣo dāhaḥ| kecidatra pūrvarūpaṃ na paṭhanti, cikitsāyāṃ paṭhiṣyamāṇatvāt||47||
pādayormūlamāsthāya kadāciddhastayorapi | ākhorviṣamiva kruddhaṃ taddehamanusarpati ||48||
tasyedānīṃ pādamātre'bhijātasya kālenāvayavāntarānusaraṇaṃ nirdiśannāha- pādayorityādi| mūlamāsthāya talaṃ prāpya| ākhorityādi undurasya viṣaṃ mūlamāsthāya paścāt kupitaṃ saddehaṃ sakalamevānuyāti||48|| tasyedānīṃ pādamātre'pi jātasya kālenāvayavāntarānusaraṇaṃ nirdiśannāha- pādayormūlamityādi| mūlamāsthāya kandaṃ samprāpya paścāddehamanudhāvati anuyātītyarthaḥ| ākhorviṣamivetyādi| ākhorundurasyeva viṣaṃ daṃśamūlamāsthāya paścāt kupitaṃ saddehaṃ sakalamanuyāti||48||
ājānusphuṭitaṃ yacca prabhinnaṃ prasrutaṃ ca yat | upadravaiśca yajjuṣṭaṃ prāṇamāṃsakṣayādibhiḥ ||49|| śoṇitaṃ tadasādhyaṃ syādyāpyaṃ saṃvatsarotthitam |50|
tasyedānīmasādhyādilakṣaṇaṃ darśayannāha- ājānusphuṭitamityādi| ājānusphuṭitaṃ jānuparyantamuccaṭitam| prabhinnaṃ vidīrṇam| prasrutaṃ srāvayuktam| upadravaiḥ prāṇamāṃsakṣayādibhiravāraṇīyoktaiḥ 39| ādigrahaṇādaṅgulivakratārbudādayo'pi grāhyāḥ| juṣṭaṃ sahitam| yajjānuparyantaṃ sphuṭitaṃ vātaprābalyāt, yacca jānuparyantaṃ prabhinnaṃ prasrutaṃ ca pittaraktaprābalyāt, tadapyasādhyameva||49||- tasyedānīmasādhyādilakṣaṇaṃ nirdiśannāha- ājānusphuṭitamityādi| tatra yadvātaprābalyājjānuparyantaṃ sphuṭitaṃ, yacca pittakaphaprābalyājjānuparyantaṃ prasrutaṃ bhavati, tadapyasādhyameva||49||-
yadā tu dhamanīḥ sarvāḥ kupito'bhyeti mārutaḥ ||50|| tadākṣipatyāśu muhurmuhurdehaṃ muhuścaraḥ | muhurmuhustadākṣepādākṣepaka iti smṛtaḥ ||51||
idānīṃ vātaraktamabhidhāyākṣepakamāha- yadetyādi| dhamanyo nāḍyaḥ| abhyeti vyāpnoti| ākṣipati cālayati| muhuścara iti vāraṃvāraṃ calanaśīlo vāyuḥ, muhuścaratvenaiva muhurmuhurākṣepaṇaṃ yuktam; anye tu ‘bahiścara’ iti paṭhanti, tannecchati gayadāsācāryaḥ| tadākṣepāt dehākṣepāt| idamākṣepakasya sāmānyalakṣaṇamuktam||50-51|| vātaraktākhyaraktāvṛtavātavyādhiṃ darśayitvā raktopadhātudhamanīprāptasyākṣepakāhetukasya vātasya vyādhiṃ darśayannāha- yadā tu dhamanīḥ sarvā ityādi| sarvā ūrdhvādhastiryagāḥ| muhureva dehamākṣipati sa ākṣepaṇādākṣepaka iti niruktiḥ| muhuścara iti muhuścaratvenaiva muhurmuhurākṣepaṇam| anye tu ‘bahiścaraḥ’ iti paṭhanti| tanna, sthānagāmbhīryādākṣepakasyāntarākṣepaṇakarmārambhakasya bahiścaratvaṃ na yujyate||50-51||
so'patānakasañjño yaḥ pātayatyantarā'ntarā | kaphānvito bhṛśaṃ vāyustāsveva yadi tiṣṭhati ||52|| sa daṇḍavat stambhayati kṛcchro daṇḍāpatānakaḥ | hanugrahastadā'tyarthaṃ so'nnaṃ kṛcchrānniṣevate ||53|| dhanustulyaṃ namedyastu sa dhanuḥstambhasañjñakaḥ | aṅgulīgulphajaṭharahṛdvakṣogalasaṃśritaḥ ||54|| snāyupratānamanilo yadā''kṣipati vegavān | viṣṭabdhākṣaḥ stabdhahanurbhagnapārśvaḥ kaphaṃ vaman ||55|| abhyantaraṃ dhanuriva yadā namati mānavaḥ | tadā'syābhyantarāyāmaṃ kurute māruto balī ||56|| bāhyasnāyupratānastho bāhyāyāmaṃ karoti ca | tamasādhyaṃ budhāḥ prāhurvakṣaḥkaṭyūrubhañjanam ||57|| kaphapittānvito vāyurvāyureva ca kevalaḥ | kuryādākṣepakaṃ tvanyaṃ caturthamabhighātajam ||58||
ākṣepakaviśeṣānāha- so'patānaka ityādi| ya ākṣepako'ntarā'ntarā pātayati so'patānaka ityarthaḥ| idaṃ sāmānyāpatānakalakṣaṇamuktaṃ; gayadāsenāpatānakalakṣaṇaṃ ‘yenāpatāmyate’ ityādivākyenābhidhāya vyākhyātaṃ, yathā- “yena vāyunā kartṛbhūtena hetubhūtena vā pumānapatāmyate tamo dṛśyate mohyate iti yāvat so'patānaka iti; so'yaṃ hṛdisthamano'dhiṣṭhānena sakaphena vāyunā janyate” iti| sa evāpatānakastridhā- daṇḍāpatānakaḥ, antarāyāmaḥ, bahirāyāmaśca; tatra daṇḍāpatānakalakṣaṇamāha- kaphānvita ityādi| tāsveva sarvāsu dhamanīṣu, bhṛśaṃ tiṣṭhatīti sambandhaḥ| kṛcchraḥ kaṣṭasādhyaḥ| hanugrahastu daṇḍāpatānake'nyatrāpi vāyau 40 syāt| sa daṇḍāpatānakavān puruṣaḥ| dhanuḥstambhasañjñakamantarāyāmaṃ darśayannāha- dhanustulyamityādi| tasyaiva bhāṣyaṃ vaktumāha- aṅgulītyādi| aṅgulyo'tra pādagatāḥ, gulphaḥ pārṣṇerupari granthiḥ, jaṭharamudaraṃ, hṛt hṛdayaṃ, vakṣaḥ stanayorantarālaṃ, galaḥ kaṇṭhaḥ; eteṣu sthāneṣu saṃśrita āśrito vāyuḥ| snāyupratānaṃ snāyuvistāram| bahirāyāmaṃ nirdiśannāha- bāhyasnāyupratānastha ityādi| bāhyasnāyupratānastho bāhyasnāyuvistārasthaḥ, bāhyasnāyavaḥ pādamūlapiṇḍikākaṭīpṛṣṭhagrīvāpaścimabhāgāśrayāḥ| vakṣaḥkaṭyūrubhañjanamiti vakṣaḥkaṭyūrubhañjanatve satyevāsādhyatvam, abhagnavakṣaḥkaṭyādikastu nava upakramya eva| tasyākṣepakasyetaradoṣasaṃsargeṇa nidānaviśeṣācca saṅkhyābhedaṃ darśayannāha- kaphapittānvita ityādi| ekaḥ kaphānvitaḥ, dvitīyaḥ pittānvitaḥ, tṛtīyaḥ kevalavātakṛtaḥ, caturtho'bhighātajaḥ| caturthamabhighātajamiti nidānaviśeṣāt| daṇḍāpatānakādayastrayaścaturthaḥ punarabhighātaja iti śrījejjhaṭaḥ; tannecchati gayī, garbhapātādinimittabhedena saṅkhyātirekāt| śrībahmadevastu “ākṣepakaścaturdhā- apatānakaḥ, saṃsṛṣṭākṣepakaḥ, kevalākṣepakaḥ, abhighātajaśca; tatrāpatānakaḥ ‘so'patānaka’ ityādinā ‘vakṣaḥkaṭyūrubhañjanam’ iti paryantenoktaḥ, ‘kaphānvito vāyuḥ’ iti saṃsṛṣṭākṣepakaḥ, ‘vāyureva ca kevalaḥ’ iti kevalākṣepakaḥ, caturthaḥ punarabhighātajaḥ” ityāha||52-58|| tasyaivākṣepakasyāvasthāviśeṣeṇa niruktyā nāmnā ca viśeṣaṃ darśayannāha- yenāpatāmyata ityādi| yena vāyunā āvṛtena hetubhūtena apatāmyate tamo dṛśyate mohyate iti yāvat, so'patānaka iti| so'yaṃ hṛdisthamano'dhiṣṭhānena sakaphena vāyunā janyate| atra trimarmīyasiddhau dṛḍhabalaḥ- “kruddhaḥ svaiḥ kopanairvāyuḥ sthānādūrdhvaṃ prapadyate| pīḍayan hṛdayaṃ gatvā śiraḥ śaṅkhau ca pīḍayan|| dhanurvannamayedgātrāṇyākṣipenmohayettathā| kṛcchreṇa cāpyucchvasiti stabdhākṣo'pyanimīlanaḥ 41|| kapota iva kūjecca niḥsañjñaḥ so'patantrikaḥ”- iti (ca. si. 9)| asyaiva cāvasthāyāḥ sthitasya(?) dṛṣṭistambhasañjñāpraṇāśābhyāmapatānakatvaṃ dṛḍhabalo'pi darśayati- “dṛṣṭiṃ saṃstabhya sañjñāṃ ca hatvā kaṇṭhena kūjati| hṛdi mukte naraḥ svāsthyaṃ yāti mohaṃ vṛte punaḥ|| vāyunā dāruṇaṃ prāhureke tamapatānakam” (ca. si. 9) iti| anye tu sauśrutamapatānakalakṣaṇamanyathā paṭhanti- “yaḥ prāṅmanye tu saṃśritya dhamanīḥ pratipadyate| apatānakasañjño'sau pātayatyantarā'ntarā”- iti| apare tu paṭhanti- “ākṛṣyate tu hṛṅmūrdhasañjñe(?) yaḥ so'patānakaḥ” iti| etatpāṭhadvayamapi na paṭhanīyam, ākṣepakalakṣaṇenāviśeṣāt| tantrāntarānugrahatve sa evāpatānakastridhā; tadyathā- daṇḍāpatānakaḥ, antarbahirvā''yāmaḥ| daṇḍavat stambhanāddaṇḍāpatānakaḥ, abhyantaraṃ dhanuḥkoṭivannamanād dhanustambhaḥ, sa evāntarāyāmāviśiṣṭaḥ| anye tu kubjakhañjāpatānakāstrayaḥ, caturthaḥ punarabhighātajaḥ; tanna, garbhapātādinimittabhedena sañjñātirekāt| atrākṣepaka evāpatānayogādapatānakaḥ| sa tu śuddhavātakaphapittāvṛtābhighātabhedāccaturvidhaḥ| garbhapātajasya śoṇitātisrāvajatvādasādhyatvaṃ, marmābhighātajasya rujābāhulyādasādhyatvamiti| daṇḍāpatānakaṃ darśayannāha- kaphānvito bhṛśamityādi| tāsviti sarvāsu dhamanīṣu| suśrute sādhāraṇādeva vātāddaṇḍāpatānakaḥ, carake tu kṣayanimittavātādasādhyaśca; tathā hi carakaḥ “pāṇipādaṃ ca saṃśoṣya sirāḥ snāyuśca kaṇḍarāḥ| pāṇipādaśiraḥpṛṣṭhaśroṇīḥ stabhnāti mārutaḥ|| daṇḍavat stabdhagātrasya daṇḍakaḥ so'nupakramaḥ” (ca. ci. 28) iti| suśrute kaphapittasaṃsargādgarbhapātādinimittasyāsādhyavacanānnopakramyaḥ| dhanuḥstambhasañjñakamantarāyāmaṃ darśayannāha- dhanustulyamityādi| tasyaiva bhāṣyaṃ darśayannāha- aṅgulītyādi| aṅgulyo'tra pādagatāḥ; gulphasāhacaryāt| pādāṅgulyādigalaparyantasakaladehagatasnāyupratānākṣepakahetudhanuḥkroḍavannamanādantarāyāmaḥ| snāyupratānamiti snāyusaṅghātavistāramākṣipati; tenātrāpyākṣepakalakṣaṇameva| bahirāyāmaṃ nirdiśannāha- bāhyasnāyupratānastha ityādi| bāhyāḥ snāyavaḥ pādamūlapiṇḍikākaṭīpṛṣṭhagrīvāpaścimabhāgāśrayāḥ| vakṣaḥkaṭyūrubhañjanaṃ vakṣaḥkubjīkaraṇam| asya vakṣobhaṅge'sādhyatvam, abhagnavakṣaso narasyopakramyatā; jātavegasya śarīrapinākakartṛtvameva carake; etenātrāpyākṣepakadharmānuvṛttiḥ, vegāgamenākṣepaṇāt| tathā ca carakaḥ- “jātavego nihantyeṣa vaikalyaṃ vā niyacchati” (ca. ci. 28); ajātavego mānava upakramyaḥ| tatra yadyapi carake sirāgato vāyurbāhyāyāme kathitaḥ- “pṛṣṭhamanyāśritā bāhyāḥ śoṣayitvā sirā balī” (ca. ci. 28) iti; tathā'pyatra sirāśabdaḥ sādṛśyāt snāyusu vartate| yadāha punaḥ sa eva- “bāhyābhyantaramāyāmaṃ khallīṃ kubjatvameva ca| sarvāṅgaikāṅgarogāṃśca kuryāt snāyugato'nilaḥ” (ca. ci. 28) iti| anyatrāpi bāhyābhyantarāyāmeṇa dvividhaṃ kubjatvamabhipretaṃ, “khallīṃ kubjatvamarditam” (ca. ci. 28) iti tatraiva vacanāt| na ca kubjatvamanyat pṛthak śāstre nirdiṣṭamasti| bahirāyāmalakṣaṇaṃ carake “pṛṣṭhamanyāśrito 42 vāyuḥ śoṣayitvā sirā balī| tataḥ 43 kuryāddhanuḥstambhaṃ bahirāyāmasañjñakam|| cāpavannāmyamānasya pṛṣṭhato hriyate śiraḥ| ura utkṣipyate manyā stabdhā grīvā'vamṛdyate|| dantānāṃ daśanaṃ 44 jṛmbhā lālāsrāvaḥ savāggrahaḥ| jātavego nihantyeṣa vaikalyaṃ vā niyacchati” (ca. ci. 28) iti| tasyedānīmitaragauṇadoṣasaṃsargeṇa nidānaviśeṣatvena ca sañjñābhedaṃ darśayannāha- kaphapittānvita ityādi||52-58||
garbhapātanimittaśca śoṇitātisravācca yaḥ | abhighātanimittaśca na sidhyatyapatānakaḥ ||59||
tasyaivākṣepakasyāpatānakasañjñāṃ prāptasyāsādhyatvaṃ darśayannāha- garbhapātanimittaścetyādi| garbhapātādinimittāstrayo'pyāgantavo'sādhyāḥ; yadi kathañciddaivayogāt sidhyanti tadā vaikalyaṃ janayanti||59|| nidānaviśeṣādasyaivākṣepakasya patanasvabhāvādapatānakasañjñāṃ prāptasyāparamasādhyatvaṃ darśayannāha- garbhapātanimitta ityādi| tatra garbhapāte garbhiṇyāḥ pūrvamevārucicchardimatyāstathā garbhādhārapoṣaṇena vibhaktarasatvenāpi durbalāyā garbhapātenāpi srutātiśoṇitāyā anyahetusrutaśoṇitāyā vā'tidhātukṣayanimittenāpekṣakasyāsādhyatvamiti| garbhapātādinimittāstrayo'pyāgantavo'sādhyāḥ||59||
adhogamāḥ satiryaggā dhamanīrūrdhvadehagāḥ | yadā prakupito'tyarthaṃ mātariśvā prapadyate ||60|| tadā'nyatarapakṣasya sandhibandhān vimokṣayan | hanti pakṣaṃ tamāhurhi pakṣāghātaṃ bhiṣagvarāḥ ||61|| yasya kṛtsnaṃ śarīrārdhamakarmaṇyamacetanam | tataḥ 45 patatyasūn vā'pi tyajatyanilapīḍitaḥ 46||62||
pakṣāghātamāha- adhogamā ityādi| ekataraśarīrārdhadhamanīrūrdhvādhastiryaggatā yadā sa mātariśvā vāyuḥ, prapadyate āśrayatītyarthaḥ, tadā'nyatarapakṣasyaikataraśarīrārdhasya, sandhibandhān vimokṣayan vimocayan, pakṣaṃ śarīrārdhaṃ hanti| yasya kṛtsnamityādi| akarmaṇyam īṣatkarmakṣamam, acetanam alpacetanam; yadā akarmaṇyaṃ bhavati tadā patati; yadā acetanaṃ bhavati tadā asūn prāṇān parityajati||60-62|| daṇḍastambhādisarvāṅgavātānuddiśya kṛtsnadehavātaṃ darśayannāha- adhogamā ityādi| ekataraśarīrārdhadhamanīrūrdhvādhastiryagā āśritya sandhibandhān kaphasaṃhitābhirdhamanībhiḥ kṛtān mokṣayan pakṣāghātaṃ kuryāt| tatra śarīraśabdaḥ śarīrāvayave'pi vartate| samudāyeṣu pravṛttā śabdā avayaveṣvapi vartanta iti kṛtsnagrahaṇam| dhamanyo'tra snāyavaḥ sādṛśyenābhihitāḥ, snāyūnāmeva sandhibandhaneṣvadhikṛtatvāt| taduktaṃ śārīre- “evameva śarīre'smin yāvantaḥ sandhayaḥ smṛtāḥ| snāyubhirbahubhirbaddhāstena bhārasahā narāḥ” (śā. 5) iti| anye tu sirāsnāyugatatvena gurutvamasya pratipādayituṃ dhamanīti grahaṇamityāhuḥ| ubhayāśrayo hi vāyuścarake pakṣavadhe paṭhyate, taduktaṃ- “hatvaikaṃ mārutaḥ pakṣaṃ dakṣiṇaṃ vāmameva vā| karoti ceṣṭāviratiṃ rujāṃ vāksaṅgameva ca|| gṛhītvā'rdhaṃ śarīrasya sirāḥ snāyūrviśoṣya ca” (ca. ci. 28) iti| na cetanam acetanam| śuddhavātajaṃ kṛcchraṃ, tataḥ patati| yadā punaścetanaṃ na bhavatīti kriyayā sambandhaḥ| dhātukṣayakṛtavātajaṃ tadasādhyaṃ, tatrāsūn jahāti; aparadoṣasaṃsṛṣṭavātaṃ punaḥ sādhyam||60-62||
śuddhavātahataṃ pakṣaṃ kṛcchrasādhyatamaṃ viduḥ | sādhyamanyena saṃsṛṣṭamasādhyaṃ kṣayahetukam ||63||
pakṣāghātasya sādhyāsādhyatvaṃ darśayannāha- śuddhavātahatamityādi| śuddhaḥ kaphādyasaṃsṛṣṭaḥ| anyena saṃsṛṣṭam itaradoṣasambaddham||63|| pakṣāghātasya sādhyāsādhyatvaṃ darśayannāha- śuddhavātahatamityādi| śuddhavātahataṃ kṛcchrasādhyam, anyadoṣasaṃsṛṣṭaṃ sādhyaṃ, kṣayahetukevalavātajaṃ punarasādhyaṃ sākṣādeva, śoṇitātisrutikṛtadhātukṣayajamevāsādhyaṃ, balavadvigrahādito dhātukṣayakarahetukṛtaṃ tu kṛcchrasādhyamiti bhedāḥ||63||
vāyurūrdhvaṃ vrajet sthānāt kupito hṛdayaṃ śiraḥ | śaṅkhau ca pīḍayatyaṅgānyākṣipennamayecca saḥ ||64|| nimīlitākṣo niśceṣṭaḥ stabdhākṣo vā'pi kūjati | nirucchvāso'thavā kṛcchrāducchvasyānnaṣṭacetanaḥ ||65|| svasthaḥ syāddhṛdaye mukte hyāvṛte tu pramuhyati | kaphānvitena vātena jñeya eṣo'patantrakaḥ ||66||
apatantrakamāha- vāyurūrdhvamityādi| hṛdayaṃ śiraḥ śaṅkhau ca pīḍayatīti hṛdayaṃ kamalamukulākāramadhomukhaṃ, bhruvorantopari karṇalalāṭayormadhye śaṅkhau, aṅgāni hastapādādīni| ākṣipet pātayet 47| kūjati kapota iva śabdaṃ karoti; athavā kṛcchrāducchvasyāditi kaṣṭenocchvāsaṃ kuryāt| kecidapatantrakamamuṃ na paṭhanti, apatantrakāpatānakayoraikyāt||64-66|| apatānakasthāne kecidapatantrakamadhīyate- vāyurūrdhvaṃ vrajet sthānādityādi| anye tvapatānakalakṣaṇenaiva tadavarodhāditi nādhīyate| carake punarākṣepakasyāpatānakatvaṃ na paṭhitamityapatantrakaḥ paṭhyate||64-66||
divāsvapnāsanasthānavivṛtādhvanirīkṣaṇaiḥ 48| manyāstambhaṃ prakurute sa eva śleṣmaṇā''vṛtaḥ ||67||
manyāstambhamāha- divāsvapnetyādi| āsanam upaveśanaṃ, sthānam ūrdhvībhavanaṃ| vivṛtādhvanirīkṣaṇaiḥ vakramārgāvalokanaiḥ| sa eva vāyuḥ| manyāstambhaṃ kecidapatānakapūrvarūpaṃ manyante||67|| manyāstambhaṃ darśayannāha- divāsvapnetyādi| kaiścinmanyāstambho na paṭhyate, antarāyāmabahirāyāmalakṣaṇatvānmanyāstambhasya; tanna, svātantryeṇāpyupalambhānmanyāstambhasya||67||
(garbhiṇīsūtikābālavṛddhakṣīṇeṣvasṛkkṣaye 49|) uccairvyāharato'tyarthaṃ khādataḥ kaṭhināni vā | hasato jṛmbhato 50 bhārādviṣamācchayanādapi ||68|| śironāsauṣṭhacibukalalāṭekṣaṇasandhigaḥ | ardayitvā'nilo vaktramarditaṃ janayatyataḥ ||69|| vakrībhavati vaktrārdhaṃ grīvā cāpyapavartate | śiraścalati vāksaṅgo netrādīnāṃ ca vaikṛtam ||70|| grīvācibukadantānāṃ tasmin pārśve tu vedanā | yasyāgrajo romaharṣo vepathurnetramāvilam ||71|| vāyurūrdhvaṃ tvaci svāpastodo manyāhanugrahaḥ | tamarditamiti prāhurvyādhiṃ vyādhiviśāradāḥ ||72||
arditamāha- garbhiṇītyādi| sūtikā prasūtā strī| vyāharataḥ śabdaṃ kurvataḥ| bhārādviṣamācchayanādapīti viṣamādbhārāt, viṣamācchayanāccetyarthaḥ| anye tu ‘viṣamocchvasanāt’ iti paṭhanti| ardayitvā vyathayitvā| apavartate vakrībhavati| vāksaṅgo vāco'nirgamaḥ| netrādīnāmityādiśabdād bhrūgaṇḍādyupasaṅgrahaḥ| tasmin pārśve iti yasmin pārśve'rditaṃ bhavati tasmin pārśve grīvādayo vakrībhavanti| cibukaṃ mukhakuharasyādhobhāgaḥ| tasya (pūrva)rūpamāha- yasyetyādi| agrajaḥ pūrvabhāvī| āvilaṃ samalam| vāyurūrdhvaṃ ‘prasarpati’ iti śeṣaḥ| tvaci svāpaḥ tvacaḥ sparśājñānam||68-72|| arditavātaṃ nirdiśannāha- uccairvyāharato'tyarthamityādi| jṛmbhayā hetubhūtayā| bhārād viṣamāt; śayanāśanācca ‘viṣamāt’ ityanuvartate| vāksaṅgo vāco'nirgamaḥ| netrādīnāmityādiśabdād bhrūgaṇḍādyupagrahaḥ| keciccharīrārdhamapīcchanti 51; taduktaṃ carake- “ardhe tasminmukhārdhe vā kevale syāttadarditam (ca. ci. 28) iti; tattu na samyak| uccairvyāhārādīnāṃ mukhagatavāyoreva kopakatvāt||68-72||
kṣīṇasyānimiṣākṣasya prasaktaṃ 52 saktabhāṣiṇaḥ | na sidhyatyarditaṃ bāḍhaṃ trivarṣaṃ vepanasya ca ||73||
tasyāsādhyatvamāha- kṣīṇasyetyādi| animiṣākṣasya stabdhākṣasya| prasaktaṃ satataṃ, saktabhāṣiṇaḥ pīḍitāvyaktapadabhāṣiṇaḥ; anye tu ‘prasaktāvyaktabhāṣiṇaḥ’ iti paṭhanti, prasaktaṃ prakarṣeṇa lagnamiti tatrārthaḥ| bāḍhamatiśayena na sidhyatīti sambandhaḥ| trivarṣamiti saṃvatsaratrayātītam; anye tu nāsākṣimukhasrāviṇaṃ trivarṣamāhuḥ| vepanasya kampanaśīlasya| “garbhiṇīsūtikābālavṛddhakṣīṇeṣvasṛkkṣaye” ityamuṃ pāṭhaṃ jejjhaṭādaya ācāryā na paṭhanti| ‘uccairvyāharato'tyarthaṃ’ ityādau kṛtvā paṭhanti, bahuvaidyapaṭhitatvādasmābhiḥ paṭhitaḥ||73|| tasyedānīmasādhyatvaṃ darśayannāha- kṣīṇasyetyādi| prasaktaṃ prakarṣeṇa saktaṃ lagnaṃ 53 kaṇṭhatālvādivarṇoccāraṇasthāneṣu, avyaktamasphuṭaṃ bhāvitaṃ yasya sa tathā| tathaiva carakaḥ “lī(dī)nā jihvā samutkṣiptā tathā sajjati cāsya vāk” (ca. ci. 28) iti| trivarṣamiti trayo varṣāḥ saṃvatsarā asyeti atyantasaṃyoge dvitīyā| anye tu nāsākṣimukhasrāviṇaṃ trivarṣamāhuḥ, varṣasāmānyāt srāvasya||73||
pārṣṇipratyaṅgulīnāṃ 54 tu kaṇḍarā yā'nilārditā | sakthnaḥ 55 kṣepaṃ nigṛhṇīyādgṛdhrasīti hi sā smṛtā ||74||
gṛdhrasīmāha- pārṣṇītyādi| yā kaṇḍarā sakthnaḥ kṣepaṃ nigṛhṇīyāt sā gṛdhrasīti smṛteti sambandhaḥ| pārṣṇirgulphasya pāścātyādhobhāgaḥ, pratyaṅgulyo'ṅgulya eva; etenoparyadhobhāgagataṃ kaṇḍarādvayaṃ gṛhyate| kaṇḍarā mahāsnāyuḥ| gulphādiviṭapāntaṃ sakthi, tasya kṣepaḥ prasāraṇaṃ, taṃ nigṛhṇīyādavarundhyādityarthaḥ| gṛdhrasī ‘raṅghiṇī’ iti loke| sā ca vātād vātakaphācca| khañjanavāte na sātiśayā vyathā yathā gṛdhrasyām| kecit ‘pārṣṇiṃ pratyaṅgulīnām’ iti dvitīyāntaṃ paṭhanti; tatrāpi pārṣṇiṃ lakṣīkṛtya yā kaṇḍarā, aṅgulīnāṃ ca yā kaṇḍareti kaṇḍarādvayam||74|| ekasakthigatasnāyugataṃ darśayannāha- pārṣṇiṃ pratītyādi| pārṣṇiḥ pādagranthiḥ pādakaniṣṭhāṅguleradhaḥsnāyudāhaṃ kurute(?)| lakṣaṇe karmapravacanīyasañjñā, tena pārṣṇimati dvitīyā| ‘kaṇḍare ye’ iti dvivacanaṃ kecit paṭhanti| kṣepaṃ prasāraṃ, sakthikṣepaṃ nigṛhṇīta iti||74||
talapratyaṅgulīnāṃ 56 tu kaṇḍarā bāhupṛṣṭhataḥ | bāhvoḥ karmakṣayakarī viśvācīti hi sā smṛtā ||75||
gṛdhrasīsadṛśīmekabāhugatāṃ viśvācīmāha- taletyādi| talaśabdo'yamupari vartate, tena karasyābhyantarakaṇḍarā gṛhītā, bāhupṛṣṭhata ityanena bāhyakaṇḍarā gṛhītā| bāhvoriti dvivacanaṃ sāmānyāpekṣayā 57, kadācit kasmiṃścidbāhau bhavati| ‘anilārditā’ ityatrāpi sambadhyate| cakāro'tra gṛdhrasīviśvācyornāmāntaramanuktaṃ khallyabhidhānaṃ samuccinoti| anye tvatrāpi ‘talaṃ pratyaṅgulīnām’ iti pūrvavaddvitīyāntaṃ paṭhanti, tena talaṃ lakṣīkṛtya yā kaṇḍarā bāhupṛṣṭhataśca yā kaṇḍareti kaṇḍarādvayaṃ gṛhyate||75|| sakthisāmānyādekabāhugatasadṛśavikāraṃ darśayannāha- talaṃ pratyaṅgulānāmityādi| ‘anilārditā’ iti pūrvavākyataḥ śeṣaḥ| talaśabdo'yamupari vartate, yathā- bhūtalamiti; tena bāhupṛṣṭhata iti saṅgatārthaḥ| iyamapi vātādvātakaphācca; gṛdhrasīsāmānyāt| viśvācīti cakāro'tra gṛdhrasīviśvācyornāmāntaramanuktaṃ khallyabhividhānaṃ samuccinoti| ubhe apyete śūlāvamoṭanādivātarugardite khallīsañjñe, “khallī tu pādajaṅghorukaṭīśūlāvamoṭinī 58 (ca. ci. 28) iti carake samārthena gṛdhrasīviśvācīviṣayeyamiti pratīyate| hārīte tu gṛdhrasīviśvācyoḥ pratipadameva khallīsañjñā kṛtā 59||75||
vātaśoṇitajaḥ śopho jānumadhye mahārujaḥ | śiraḥ kroṣṭukapūrvaṃ tu sthūlaḥ kroṣṭukamūrdhavat ||76||
kroṣṭukaśira āha- vātetyādi| yo jānumadhye vātaśoṇitajo mahārujaḥ 60 kroṣṭukamūrdhavat sthūlaḥ śopho bhavati sa kroṣṭukaśira iti jñeyaḥ| vātaśoṇitaja iti vātaśoṇitābhyāṃ jāto vātaśoṇitajaḥ, na punarvātaraktena vyādhinā janitaḥ; anye tu vātena śoṇitena ca jāta iti necchanti, kiṃ tarhi vātaraktaja iti rogakāraṇameva rogamicchanti| śiraḥ kroṣṭukapūrvamiti kroṣṭukaśabdapūrvaṃ śiraḥ, tasya rogasya ‘kroṣṭukaśira’ iti nāmetyarthaḥ| kroṣṭukamūrdhavat śṛgālamastakavat||76|| pūrvābhihitasakthideśāśrayaṃ vikāraṃ darśayannāha- vātaśoṇitaja ityādi| rogakāraṇameva rogamicchanti; tena vātaśoṇitarogahitaṃ ca cikitsitamiti viśeṣaḥ 61| sa tu śṛgālaśīrṣatulyatvāt kroṣṭukaśira iti vyādhirucyate||76||
vāyuḥ kaṭyāṃ 62 sthitaḥ sakthnaḥ kaṇḍarāmākṣipedyadā | khañjastadā bhavejjantuḥ, paṅguḥ sakthnordvayorvadhāt ||77||
khañjapaṅgulavātāvāha- vāyurityādi| ākṣipediti īṣat kṣipet, khañje vikalagaterdarśanāt| sakthnordvayorvadhāditi sarvathā gativighātāt paṅgurityarthaḥ| dvayoriti punaruktiprasaṅgādyugapat 63 sakthidvayavadhādityarthaḥ||77||
prakrāman vepate yastu khañjanniva ca gacchati | kalāyakhañjaṃ taṃ vidyānmuktasandhiprabandhanam ||78||
kalāyakhañjamāha- prakrāmannityādi| prakrāman pādavikramaṃ kurvan, gamanārambha eva vepate kalāyakhañja ityayaṃ khañjādviśeṣaḥ| muktasandhiprabandhanamiti śithilasandhibandhanamityarthaḥ||78|| sakthiśritamevāparaṃ vikāraṃ darśayannāha- vāyuḥ kaṭyāśrita ityādi| ākṣipet īṣat kṣipet; āṅ īṣadarthe, khañje vikalagaterdarśanāt 64| sakthnordvayorvadhāt sarvathā gativighāte tu paṅguḥ| khañjataḥ kalāyakhañje kaṇḍarādvayasandhibandhamuktatvāt prakrāman naro vepate iti viśeṣaḥ, anyat sarvaṃ tulyameva| yadāha- khañjanniva ca gacchatīti||77-78||
nyaste tu viṣamaṃ(me) pāde rujaḥ kuryāt samīraṇaḥ | vātakaṇṭaka ityeṣa vijñeyaḥ khaḍu(la)kāśritaḥ ||79||
vātakaṇṭakamāha- nyasta ityādi| nyaste tu viṣamaṃ pāda iti viṣamasthāne nikṣipte pāde ityarthaḥ| khuḍu(la)kāśrita iti pādajaṅghāsandhisaṃśraya ityarthaḥ, ‘pārṣṇyāśrayaḥ’ ityanye||79|| aparaṃ sakthirogaṃ darśayannāha- nyaste tvityādi| khuḍakāśrayaḥ pādajaṅghāsandhisaṃśrayaḥ; ‘pārṣṇyāśrayaḥ’ ityanye||79||
pādayoḥ kurute dāhaṃ pittāsṛksahito'nilaḥ | viśeṣataścaṅkramaṇāt pādadāhaṃ tamādiśet ||80||
pādadāhamāha- pādayorityādi| viśeṣataścaṅkramaṇāditi viśeṣeṇa gacchataḥ, tiṣṭhatastu sāmānyena||80|| viśeṣataścaṅkramataḥ viśeṣeṇa gacchataḥ; tiṣṭhatastu sāmānyena||80||
hṛṣyataścaraṇau yasya bhavataśca prasuptavat 65| pādaharṣaḥ sa vijñeyaḥ kaphavātaprakopajaḥ ||81||
pādaharṣamāha- hṛṣyata ityādi| hṛṣata iti harṣo romāñcaprāyo vedanāviśeṣo'ntaḥśītakaraḥ| bhavataśca prasuptavaditi sparśājñānāt suptāviva bhavata ityarthaḥ||81|| pādaharṣaḥ kaphānvitena vātena| harṣo romāñcaprāyo'ntaḥśītakaro vedanāviśeṣaḥ| suptakau sparśasyāvedanāt suptāviva| ayaṃ pādadāhaviparītaḥ pādaharṣo vātakaphābhyāṃ ciraviṣamapādanyāsādinā; paraḥ pādadāhaḥ khalu sirāmukhapīḍanāvṛtena vāyunā, so'smād bhinnaḥ; sirāmukhāvṛtatvena tadvivṛtau svayameva praśamate||81||
aṃsadeśasthito vāyuḥ śoṣayitvāṃ'sabandhanam | sirāścākuñcya tatrastho janayatyavabāhukam ||82||
aṃsaśoṣāvabāhukāvāha- aṃsadeśetyādi| aṃsasamīpopalakṣito deśoṃ'sadeśaḥ; aṃso bāhuśiraḥ| aṃsabandhanaṃ śleṣmāṇamityarthaḥ| aṃsabandhanaṃ śoṣayitvā ‘aṃsaśoṣaṃ rogaṃ karoti’ iti vākyaśeṣo jñeyaḥ| tatrasthaḥ aṃsadeśasthita ityarthaḥ||82|| aṃse pūrvoktaviśvācīśeṣaṃ rogaṃ darśayannāha- aṃsadeśasthito vāyurityādi| dhātukṣayakṛta eva vāyuḥ, śoṣayedaṃsabandhanamiti śoṣasya vātakṛtatvāt; kaphāvṛtasya śoṣāsāmarthyāt| aṃsabandhanaṃ śleṣmā, badhnātīti bandhanaṃ; kathaṃ punaraṃsabandhanaṃ kaphāducyate? tasyaiva bandhane'dhikārāt; taduktaṃ- “sandhayaḥ sādhu vartante saṃśliṣṭāḥ śleṣmaṇā tathā”; (śā. 4), tathā- “guṇāḥ kālāt paraṃ śleṣmā bandhane'kṣṇoḥ sirāyutaḥ” (u. ta. 1) iti| tatrastha eva ākuñcya sirā avabāhukaṃ janayatīti| cakāro bhinnakrame| avabāhukaḥ sandhigatena kaphasnehena vātena ca, sandhigatatvāt; aṃsasandheśca kaphasthānatvāt| dvāvetau vyādhī| yadāha- “aṃsaśoṣāvabāhukayoraṃsamadhyataḥ” (śā. 8) iti| yathā caitayorvātarogayorapi sirāvyadhastathā tatraiva vakṣyāmaḥ||82||
yadā śabdavahaṃ sroto vāyurāvṛtya tiṣṭhati | śuddhaḥ śleṣmānvito vā'pi bādhiryaṃ tena jāyate ||83||
bādhiryamāha- yadetyādi| śuddhaḥ kevalaḥ| apiśabdādraktapittāvaraṇayorupasaṅgrahaḥ| yadyapyayaṃ vyādhiḥ śālākye'pi paṭhyate, tathā'pyatrāpi paṭhanīyaḥ, vṛddhasammatatvāt||83||
hanuśaṅkhaśirogrīvaṃ yasya bhindannivānilaḥ | karṇayoḥ kurute śūlaṃ karṇaśūlaṃ taducyate ||84||
karṇaśūlamāha- hanuśaṅkhetyādi||84|| bādhiryakarṇaśūlau vātavyādhau śālākye'pi ca paṭhyate, atra vātavyādhicikitsārthatvāt| rogeṣu yaduktaṃ- “balātailaṃ sarvathaivopayojyaṃ vātavyādhāvanyaduktaṃ ca yat syāt” iti| vātasya vātetaradoṣāvaraṇādādhikyārthamitaradoṣasya śālākye| taduktaṃ śālākye- “karoti doṣaiśca yathāsvamāvṛtaḥ” (u. ta. 18) iti| tenobhayatra ubhayakarmāpekṣiṇī cikitsā| bādhiryakarṇaśūle ubhayalakṣaṇārthamatra paṭhite; tena ghrāṇanāśādīnāmapi vātavyādhāvarodhaḥ| śuddhaḥ śleṣmānvito vā'pi bādhiryaṃ tena jāyate iti apiśabdādraktapittāvaraṇayorupagrahaḥ||83-84||
āvṛtya sakapho vāyurdhamanīḥ śabdavāhinīḥ | narān karotyakriyakānmūkaminmiṇagadgadān ||85||
jihvāgatavātarogaṃ darśayannāha- āvṛtyetyādi| āvṛtya avarundhyetyarthaḥ| mūko vacanarahitaḥ, minmiṇaḥ sānunāsikavāk, gadgado'vyaktavāk||85|| ūrdhvagatarogasāmānyādindriyopatāpasāmānyādvā jihvāgatavātarogaṃ darśayannāha- āvṛtya vāyuḥ sakapha ityādi| ayameva hi dhamanīvātarogādicikitsite vātavyādhāvuktaḥ| akriyakāniti avidyamānakriyakān| mūko'vacanaḥ; tadabhāve nañ, amakṣikavat; minminagadgadayorīṣadarthe, anudarākanyāvat| minmiṇaḥ sānunāsikavāk, gadgado luptapadavyañjanābhidhāyī| śabdavāhinīrāvṛtyeti abhividhāvāṅ, sampūrṇārdheṣadartheṣu mūkaminmiṇagadgadeṣu||85||
adho yā vedanā yāti varcomūtrāśayotthitā | bhindatīva gudopasthaṃ sā tūnītyabhidhīyate ||86|| gudopasthotthitā saiva pratilomavisarpiṇī | vegaiḥ pakvāśayaṃ yāti pratitūnīti sā smṛtā ||87||
tūnīvātamāha- adho yetyādi| bhindatīva gudopasthamiti bhedaṃ kurvatīva gudopasthasyetyarthaḥ| pratilomavisarpiṇī adha-utthitordhvagāminī| vegairiti vedanāvegairmuhurmuhuḥ svabhāvopaśamopalakṣitaiḥ, ‘pratilomaṃ pradhāvitā 66 ’ iti kecit||86-87|| adhaḥsroto'bhighātavyādhiṃ nirdiśannāha- adho yā vedanā yātītyādi| vedanā śūlam| varcomūtrāśayotthiteti viṇmūtrādhārābhyāṃ vyastasamastābhyāmutthitā jātā| bhindatīva vidārayatīva; svavyāpya yathāsaṅkhyaṃ vyastasamastagudopasthaṃ yāti| gudopasthamiti prāṇyaṅgatvādekavadbhāvaḥ| upastho mūtramārgaḥ| bhindatīveti bhedamiva kurvatī gudopasthasya| gudopasthopatthitā saiva pratilomaṃ pradhāviteti pakvāśayaṃ vegaiḥ pradhāvitā ‘bhindatīva’ iti pūrvavākyāccheṣaḥ||86-87||
sāṭopamatyugrarujamādhmātamudaraṃ bhṛśam | ādhmānamiti jānīyādghoraṃ vātanirodhajam ||88||
ādhmānamāha- sāṭopamityādi| āṭopaṃ sañcalanaṃ, tena saha vartata iti sāṭopam| udaramatra pakvāśayaḥ| ghoraṃ kaṣṭakāri||88||
vimuktapārśvahṛdayaṃ tadevāmāśayotthitam | pratyādhmānaṃ vijānīyāt kaphavyākulitānilam ||89||
pratyādhmānamāha- vimuktetyādi| tadeva ādhmānameva| āmāśayotthitaṃ nābhistanāntarotthitam| ata eva hṛdayapārśvayorapyadhiṣṭhānamasya prāptaṃ nirasannāha- vimuktapārśvahṛdayamiti| vyākulita āvṛtaḥ||89|| pratiśabdaviśeṣitamaparamapi rogaṃ darśayannāha- sāṭopamatyugrarujamityādi| āṭopaḥ sañcalanaṃ, tena saha vartate| ghoraṃ kṛcchraṃ, kaṣṭakāritvāt| udaramatra pakvāśaya eva, pratyādhmānasyāmāśayasamutthitatvāt| tadeva ādhmānameva| sāṭopamāmāśayasamutthitam| āmāśayasya nābhistanāntarāvadhitvāddhṛdayapārśvayorapyadhiṣṭhānatvamasya prāptaṃ nirasannāha- vimuktapārśvetyādi| vimuktaṃ pārśvadvayaṃ hṛdayaṃ marma yena tattathā||88-89||
aṣṭhīlāvadghanaṃ granthimūrdhvamāyatamunnatam | vātāṣṭhīlāṃ vijānīyādbahirmārgāvarodhinīm 67||90|| enāmeva rujāyuktāṃ vātaviṇmūtrarodhinīm | pratyaṣṭhīlāmiti vadejjaṭhare tiryagutthitām ||91||
vātāṣṭhīlāmāha- aṣṭhīlāvadityādi| “aṣṭhīlā uttarāpathe dīrghavartulapāṣāṇaviśeṣaḥ” ityeke, “carmakārāṇāṃ vartuladīrghā lauhī bhāṇḍiḥ” ityapare| ghanaḥ saṃhatāvayavaḥ| āyato dīrghaḥ| bahirmārgāṇi vātaviṇmūtrāṇi| anye'tra ‘nābheradhastāt sañjātaṃ calaṃ vā yadi vā'calam’ iti paṭhanti| pratyaṣṭhīlāmāha- enāmevetyādi| enāmeva aṣṭhīlām| tiryagutthitatvenāṣṭhīlāyāḥ sakāśāt pratyaṣṭhīlāyā bhedaḥ| asyāgre kecidūrustambhaṃ paṭhanti, tanna, cikitsāyāṃ paṭhiṣyamāṇatvānnibandhakārāṇāmasammatatvācca||90-91|| pratiśabdaviśeṣaṇasāmānyādudaragatasāmānyāccāparamapi vātarogaṃ nirdiśannāha- aṣṭhīlāvadghanaṃ granthimityādi| ‘aṣṭhīlā uttarāpathe vartulapāṣāṇaḥ’ ityeke; ‘carmakārāṇāṃ vartanīyā lauhī bhāṇḍiḥ’ ityapare| bahirmārgāvarodhinī bahirmārgāṇi vātaviṇmūtrāṇi, teṣāṃ niyamena rodhinī yā; tāmeva tiryagutthitāṃ vātaviṇmūtrarodhanaśīlāṃ pratyaṣṭhīlāṃ nirdiśet| ubhe apyete pakvāśayotthite; atraiva vātādyavarodhena kriyopalambhāt| anye tvatra ‘nābheradhastāt sañjātaṃ calaṃ vā yadi vā'calām’ iti paṭhanti||90-91||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne vātavyādhinidānaṃ nāma prathamo'dhyāyaḥ ||1||
iti śrīḍalhaṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ nidānasthāne prathamo'dhyāyaḥ||1|| iti sauśrute śalyatantre śrīgayadāsācāryaviracitāyāṃ nyāyacandrikāyāṃ pañjikāyāṃ vātavyādhinidānaṃ samāptam||1||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 ‘pṛthaṅmānaḥ’ iti madhukoṣe pāṭhaḥ
  2. 2 ‘dūṣyanirapekṣāḥ’ iti madhukoṣe pāṭhaḥ
  3. 3 ‘jagāda bhagavānṛṣiḥ’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ
  4. 4 ‘śīto rūkṣo laghuścaraḥ(laḥ)’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ
  5. 5 ‘śarīre rasadoṣamūtra...’ iti pā.
  6. 6 gayadāsasammato'yaṃ pāṭhaḥ
  7. 7 ‘pittamekameva’ iti pā.
  8. 8 ‘yo'nilo vaktrasañcārī’ iti pā.
  9. 9 ‘dehadhāraṇāt’ iti pā.
  10. 10 ‘nābhyuraḥkaṇṭhāni’ iti pā.
  11. 11 ‘'gnisahāyavān’ iti gayadāsasammataḥ pāṭhaḥ
  12. 12 ‘bhāvān’ iti pā.
  13. 13 ‘gulmāgnisaṅgātīsāraprabhṛtīn’ iti pā.| ‘gulmāgnisādātīsārān prāyaśaśca karoti hi’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ
  14. 14 ‘pūrvāparādharottaramekadeśinaikādhikaraṇe’ (pā. a. 2/2/1)
  15. 15 ‘vātamūtrapurīṣāṇi’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ
  16. 16 ‘sarvān pravakṣyāmi nānāsthānāntarāśritān’ iti pā.
  17. 17 ‘śūlādhmānau’ iti pā.
  18. 18 ‘eva ekaḥ’ iti pā.
  19. 19 ‘sarujān’ iti pā.
  20. 20 snāyujālaṃ stambhayatyākṣipatyapi’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ| gayadāsācāryasammato'yaṃ pāṭhaḥ
  21. 21 ‘apravṛttiṃ pravṛttiṃ vā vikṛtāṃ śukrago'nilaḥ’ iti tā.pa.pu.pāṭhaḥ
  22. 22 ‘loko vadati’ iti pā.
  23. 23 ‘sirāgatavātānadhikārāt’ iti vā pāṭhaḥ
  24. 24 ‘sarvaśaḥ’ iti gayadāsasammataḥ pāṭhaḥ
  25. 25 ‘kuryādavayavasthaśca mātariśvā bahūn gadān’ iti gayadāsasammataḥ pāṭhaḥ
  26. 26 ‘vaiśvaryaṃ’ iti tā. pa. pu. pā.
  27. 27 ‘kaphena sajje viṇmūtre gātraharṣaśca jāyate’ iti tā. pa.pu.pā.
  28. 28 ‘raktamūtratā’ iti tā. pa.pu.pā.
  29. 29 ‘śītatā ca’ iti tā.pa.pu.pā.
  30. 30 ‘stambhanaṃ daṇḍakaścāpi śothaḥ śūlaṃ kaphāvṛte’ iti tā.pa.pu.pā
  31. 31 ‘śokācca pramadā...’ iti pā.
  32. 32 gayadāsāsammato'yaṃ pāṭhaḥ
  33. 33 ‘śīghraṃ raktaṃ vidravatyāśu’ iti tā.pa.pu. pāṭhaḥ
  34. 34 ‘atyudvṛttaṃ’ iti pā.
  35. 35 ‘hastyaśvoṣṭrairgacchataścāśnataśca vidāhyannaṃ sa vidāho'śanasya| kṛtsnaṃ raktaṃ vidahatyāśu tacca srastaṃ duṣṭaṃ pādayoścīyate tu’ iti gayadāsasammataḥ pāṭhaḥ| mādhavanidāne'pyayameva pāṭha uddhṛtaḥ
  36. 36 ‘asparśecchā’ iti tā. pa. pu. pāṭhaḥ
  37. 37 ‘sarve duṣṭāḥ śoṇitaṃ cāpi’ iti gayadāsasammataḥ pāṭhaḥ
  38. 38 ‘śithilasvinnaśītalau’ iti pā.
  39. 39 ‘mahāvātavyādhicikitsitoktaiḥ’ iti pā.
  40. 40 ‘vāyoḥ’ iti pā.
  41. 41 ‘stabdhākṣo'tha nimīlanaḥ’ iti carake pāṭhaḥ
  42. 42 ‘pṛṣṭhamanyāśritāḥ bāhyāḥ’ iti carake pāṭhaḥ
  43. 43 ‘vāyuḥ’ iti carake pāṭhaḥ
  44. 44 ‘darśanaṃ’ iti vā pāṭhaḥ
  45. 45 ‘tadā’ iti pā.
  46. 46 ‘jahātyanilapīḍitaḥ’ iti gayadāsasammataḥ pāṭhaḥ
  47. 47 ‘cālayet’ iti pā.
  48. 48 divāsvapnāsamasthānavivṛ(kṛ)tordhvanirīkṣaṇaiḥ’ iti pā.
  49. 49 ayamardhaśloko gayadāsena na paṭhyate
  50. 50 ‘jṛmbhayā’ iti gayadāsasammataḥ pāṭhaḥ
  51. 51 “nanu yadā dehārdhavyāpitvamarditasya tadā'rditenārdhāṅgasya ko bhedaḥ? brūmaḥ- ardito vegitayā na sarvakālaṃ bhavati, ardhāṅgastu vyāptaṃ bhavati| uktaṃ hi ‘svasthaḥ syādarditādīnāṃ muhurvegāgame gate’ iti| kiṃvā yathoktaviśiṣṭalakṣaṇo'rditaḥ, ardhāṅge tu naitāni sarvāṇi bhavanti” iti carakavyākhyāyāṃ cakrapāṇiḥ
  52. 52 ‘prasaktāvyaktabhāṣiṇaḥ’ iti gayadāsasammataḥ pāṭhaḥ
  53. 53 ‘lagnamapravṛttaṃ’ ityātaṅkadarpaṇakāraḥ
  54. 54 ‘pārṣṇiṃ pratyaṅgulīnāṃ’ iti pā.
  55. 55 ‘sakthnoḥ’ iti pā.
  56. 56 ‘talaṃ pratyaṅgulīnāṃ’ iti pā.
  57. 57 ‘kaṇḍarāpekṣayā’ iti pā.
  58. 58 ‘karamūlāvamoṭanī’ iti carake pāṭhaḥ
  59. 59 ‘viśvācī ceti cakāreṇa gṛdhrasīviśvācyoḥ khallīsañjñāṃ darśayati, tayorapi karamūlāvamoṭanakāritvāt| yaduktaṃ hārīte- “viśvācī gṛdhrasī coktā khallī tīvrarujānvitā” iti gayadāsaḥ’ iti madhukośavyākhyāyām
  60. 60 ‘mahārujaḥ śopho bhavati tat kroṣṭukapūrvaṃ kroṣṭukamūrdhavat sthūlaṃ śiro jñeyam’ iti pā.
  61. 61 ‘cikitsābhedārthaṃ pṛthak paṭhitaḥ’ iti gayadāsaḥ|’ iti madhukośavyākhyāyām
  62. 62 ‘kaṭyāśritaḥ’ iti gayadāsasammataḥ pāṭhaḥ
  63. 63 ‘paunaruktyaprasaṅgāt’ iti pā.
  64. 64 ‘kiñcidgatimattvāditi gayadāsaḥ’ iti madhukośavyākhyāyām
  65. 65 ‘prasuptakau’ iti gayadāsasammataḥ pāṭhaḥ
  66. 66 ‘pradhāvati’ iti pā.
  67. 67 ‘barhirmārganirodhinīṃ’ iti pā.