athāto vātavyādhinidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
hetuliṅgauṣadhajñānabījabhūtena sūtrasthānena saṅkṣepoddiṣṭasya hetuliṅgauṣadhasya vivaraṇe sarvāṇyeva sthānāni prastutāni, teṣu ca prastuteṣu svādhikāriṇāṃ śalyatantravyādhīnāṃ hetulakṣaṇapratipādakatayā nidānasthānasyārambhaḥ, tatrāpi doṣāṇāṃ vātasya pradhānatvāttadvyādhīnāṃ hetulakṣaṇābhyāṃ prāk pratipādanaṃ yujyata ityāha- athāta ityādi| vātavyādherākṣepakādernidānaṃ hetulakṣaṇanirdeśaḥ| athāto vātavyādhinidānamityādi yadyapi prathamameva sūtramasti tathā'pi ‘prābravīdbhiṣajāṃvaraḥ’ ityanantaraṃ draṣṭavyam, anupāsitāprārthitaguroḥ śiṣyāṇāṃ vyākhyāne'nadhikārāt||1-2|| hetuliṅgauṣadhajñānabījabhūtaṃ saṅkṣiptārthasūtraṇaṃ sūtrasthānam| tenaiva saṅkṣepeṇoddiṣṭasya hetuliṅgauṣadhajñānasya vivaraṇe sarveṣveva sthāneṣu pūrvaṃ nidānameva prastūyate; atra hi svādhikāriṇāṃ śalyatantravyādhīnāṃ sāmānyaviśeṣarūpeṇa hetulakṣaṇanirdeśa iti| bhavati cātra- “sarvasthānaprapañcānāṃ sūtramevārthasūtraṇam| sarvaśākhāprabandhānāṃ mūlaṃ skandhastaroriva|| sthitaḥ sthāneṣu śeṣeṣu svasthānārthaśca kevalaḥ| prasavānāmivaiteṣāmupaśākhāsu śākhinaḥ” iti| nanu cikitsāyā vidheyatvena prādhānyāt sūtrasthānānantaraṃ tannirdeśasthānameva yujyate| naitadasti, cikitsā kārakajñāpakahetubhiḥ sarvabhāvena jñātasya vyādherupapannā nānyatheti kārakajñāpakahetunirdeśārthaṃ nidānasthānameva kṛtam| tatrāpi sarvaśalyatantravyādhīnāṃ hetuliṅganirdeśe prastute prathamaṃ vātavyādhihetuliṅganirdeśaḥ, pittakaphayostadvyādhīnāṃ ca śeṣāṇāṃ vātasyaiva samīraṇatvena hetubhūtatvāt| sarvahetūnāṃ ca prāgbhāvādvātavyādhinidānameva prathamam| yadyevaṃ pittakaphavyādhinidānamapi nirdeṣṭavyaṃ; naitadasti, pittakaphayorhi rūparasagandhādiyogādrasādidūṣyadravyasaṃyogaviśeṣeṇa samudāyibhyo'nyaḥ samudāya ityataścūrṇaharidrāsaṃyogavadatyantavisadṛśā evāvyaktarūparasagandhādisamanvitāḥ pṛthak sāmānyajā 1 vraṇajvarādayo jāyante; vātasya punardravyanirapekṣā 2 vātaraktākṣepakādayo'(nati)bhinnarūpā nānātmajāḥ, vātaikakṛtatvāt; ya ihaivopadekṣyante; anye punarasya sāmānyajā vraṇajvarādayaḥ, sarvairevārabdhatvāditi| bhavati cātra- “vyakto'nyorasarūpādirvātavyādhau na dṛśyate| tena nānātmajā eva kāścinmārutajā rujaḥ||” iti| athāto vātavyādhinidānamiti yadyapi prathamameva sūtramasti tathā'pi ‘prābravīdbhiṣajāṃvaraḥ’ ityanantarameva draṣṭavyam, anupāsitāprārthitaguroḥ śiṣyāṇāṃ vyākhyāne'nadhikārāt| vātīti vātaḥ sadāgatiḥ, tasya vyādhayaḥ vividhaṃ duḥkhamādadhatīti vyādhayaḥ, te punarākṣepakādayaḥ, teṣāṃ nidānaṃ hetulakṣaṇanirdeśaḥ| yadāha “hetulakṣaṇanirdeśānnidānānīti ṣoḍaśa” (sū. 3); kārakajñāpakanirdeśādityarthaḥ| tatra hinvanti utpattau udganti gacchantīti hetavaḥ kārakahetavaḥ| sthānasaṃśrayāṇāṃ hetavo vyādhihetavaḥ| tatra doṣasañcayasya ṛtucaryābhihitaḥ śītoṣṇavarṣādibhiḥ kālānuvartibhiḥ somasūryānilakṛtairoṣadhiṣvāhitaḥ sneharūkṣaguṇo hetuḥ, prakopasya punarbalavadvigrahakrodhadivāsvapnādayaḥ| prasarahetavastu bhinnā na santi, prasarasya prakopaviśeṣatvādeva| vyādhihetavastu viruddhāśanaṃ kuṣṭhasya, viṣamāśanaṃ yakṣmaṇaḥ, atyaśanamajīrṇasya, mṛdbhakṣaṇaṃ pāṇḍurogasya| ubhayahetavastu ‘hastyaśvoṣṭrairgacchataścāśnataśca’ ityādi, tathāca ‘stanyāvataraṇāccaiva jvaro doṣaiḥ prakupyati (u. taṃ. 39) iti vacanāddoṣarogobhayahetavaḥ| anye tvanyathā dvividhaṃ hetumicchanti- viprakṛṣṭaṃ, sannikṛṣṭaṃ ceti| tatra viprakṛṣṭā anantaroktā doṣarogobhayahetavaḥ;sannikṛṣṭāḥ punaḥ karmendriyārthakālairviṣamā vātādayaḥ| karmādīnāṃ tu vaiṣamyaṃ trividhena mithyāhīnātiyogena, karmādisamyagyogena punarekena doṣasāmyaṃ, tadekameva svāsthyakāraṇam| karmādimithyādiyoge'pyasati sātmyībhāve doṣakopaḥ| karma punaḥ kāyavāṅmanobhedena trividham| rasarūpagandhasparśaśabdāḥ punarindriyārthāḥ| kālaḥ punaḥ ṣaḍṛtuko varṣasañjñaḥ| tasya śītoṣṇavarṣaguṇena mithyādiyogāḥ| sa eva hetuḥ punaḥ prathamādhyāye vihārāhārapārthivakālabhedena catuṣprakāro darśitaḥ| tasyaiva punarvihārāhārau vraṇapraśne doṣaprakopagaṇeṣu hi miśrīkṛtya vinirdiṣṭau| kālastu “sa śītābhrapravāteṣu” (sū. 21) ityādibhiḥ pṛthakkṛtaḥ| gandhādiviśeṣa indriyārthastu puṣpādisambhavo doṣāṇāṃ vyādhīnāṃ ca hetutvena doṣaprakopagaṇe na paṭhitaḥ; doṣaprakopagaṇeṣu kevalaṃ doṣaprakopahetavaḥ paṭhyante, na punarubhayahetava iti| bhavanti cātra “viṣamā viṣamaireva doṣā rogasya hetavaḥ| karmendriyārthakālaiḥ syuste svāsthāya samāḥ samaiḥ|| samayogāt samāḥ svāsthye, mithyāhīnātiyogataḥ| doṣāḥ syurviṣamā roge tatra sāmyaṃ sukhāvaham|| kāyavāṅmanasāṃ bhedādvihārastrividho mataḥ| rasādayastu pañcārthāḥ, kālaḥ ṣaḍṛtukaḥ smṛtaḥ|| prakope praśame pūrvaṃ vihārāhārapārthivāḥ| kālaścaiṣu caturthokto heturatra punastridhā|| kriyāhāraśca vargeṣu doṣāṇāṃ kopahetuṣu|”- iti| anye punaścaturvidhaṃ hetumicchanti; tatra sannikṛṣṭaviprakṛṣṭau dvau, adharmaprāgutpattī ca dve iti| tatrādharmastretāyugādau pravṛttaḥ; prāgutpattistu dakṣāpamānasambhūtarudrakopāt santāpo (sambhavo) jvarādīnāmiti| lakṣyate aneneti lakṣaṇaṃ jñāpakaṃ liṅgam| tadapi dvividhaṃ- doṣāṇāṃ vyādhīnāṃ ca| tatra sañcayaprakopaprasarāṇāṃ liṅgaṃ doṣaliṅgam| tatra sañcayasya tāvaddoṣāṇāṃ liṅgaṃ sañcitānāṃ khalu doṣāṇāṃ stabdhapūrṇakoṣṭhatādayo vātādīnāṃ; prakupitānāṃ tu koṣṭhatodādayaḥ; prasṛtānāṃ vimārgagamanādayaḥ| sthānasaṃśrayādiliṅgaṃ tu dvividhaṃ- pūrvarūpaṃ, rūpaṃ ceti| sthānasaṃśraye samprāptyākhye pūrvarūpaṃ, vyaktyā tu rūpaṃ, tadvyaktasya vyādherliṅgam| tadapi dvividhaṃ- sāmānyaṃ, viśiṣṭaṃ ca| tatra sāmānyaṃ “vāyuḥ pravṛddho vṛddhena raktenāvāritaḥ pathi| kruddhaḥ sandūṣayedraktaṃ tajjñeyaṃ vātaśoṇitam” (ca. ci. 29) iti| tathā vṛṇotīti vraṇaḥ, vikṛtasantāpo jvarasya liṅgam, atisaraṇamatisārasya| viśiṣṭaṃ punareṣāmeva vātādibhedena lakṣaṇam| ‘trividhaṃ liṅgam’ ityanye| tatra pūrvoditaṃ doṣavyādhiliṅgadvayaṃ, tṛtīyaṃ pūrvarūpamiti| tat punardoṣavyādhiliṅgābhyāmanyadeva| tat sammūrcchitadoṣadūṣyavyāpāreṇa vyādhijananasamarthasya kāryaliṅgamiti| bhavataścātra- “kiñciddoṣacayādīnāṃ liṅgaṃ vyādhestathā'param| tena liṅgaṃ dvidhaivoktaṃ doṣarogasamāśrayam| tatastṛtīyamapyāhuḥ pūrvarūpaṃ taducyate| tattu hyekībhavaddoṣadūṣyarāgikṛtaṃ smṛtam” iti| anye punaranyathā dvividhaṃ liṅgamāhuḥ; tadyathā- sādhyarogasyaikam, aparaṃ punarasādhyasya| tatrāsādhyarogaliṅgamapi trividham| tadyathā- rogāṇāṃ sthairyamahatvadhātvanukramairekam| taduktaṃ- “sa sthiratvānmahatvācca dhātvanukramaṇena ca| nihantyauṣadhavīryāṇi mantrān duṣṭagraho yathā”- (sū. 23) iti| tadihaivoktam- “ājānu sphuṭitaṃ yacca prabhinnaṃ prasrutaṃ ca yat”- ityādi| tathā'nyadavāraṇīye nirdiṣṭamupadravakṛtameva| tathaivāparamanimittaṃ śarīramanasoḥ prakṛtervikṛtilakṣaṇamariṣṭākhyaṃ kriyāpathātivṛttadoṣāṇāṃ kāryabhūtamasādhyavyādhiliṅgam| bhavati cātra- “asādhyaṃ dvividhaṃ yāpyamapi yaccānupakramam| tasyāpi trividhaṃ liṅgaṃ nidānāriṣṭavāraṇaiḥ” iti| nidānamiti nipūrvāddiśerluḍantāt pṛṣodarāditvena siddhiḥ| vātavyādhinidānaṃ yasmin yasya vā vidyate iti matvarthe samutpannasya kasya ‘adhyāyānuvākayorluk’ (pā. a. 5/2/60) iti luk||1-2||
dhanvantariṃ dharmabhṛtāṃ variṣṭhamamṛtodbhavam | caraṇāvupasaṅgṛhya suśrutaḥ paripṛcchati ||3|| vāyoḥ prakṛtibhūtasya vyāpannasya ca kopanaiḥ | sthānaṃ karma ca rogāṃśca vada me vadatāṃ vara ||4||
kaḥ punarevaṃ pratijñātavāniti tameva prakāreṇa darśayannāha- dhanvantarimityādi| dharmabhṛtāṃ dhārmikāṇāṃ, variṣṭhaṃ śreṣṭham| amṛtena saha udbhava utpatiryasya tam| caraṇāvupasaṅgṛhyeti pādapatanaṃ kṛtvetyarthaḥ| kiṃ paripṛcchatītyāha- vāyorityādi| prakṛtibhūtasya svabhāvāvasthitasya, vyāpannasya vikṛtasya| kopanaiḥ dravyaguṇakarmabhirvāyusamānaiḥ| sthānaṃ śroṇigudādi, tacca prakṛtibhūtasya vāyoḥ; vikṛtasya tu sarvaśarīram| karma sāmānyaṃ viśiṣṭaṃ ca; sāmānyam ‘indriyārthopasamprāptiṃ’ ityādi, viśiṣṭaṃ ‘sa prāṇo nāma dehadhṛk’ ityādi| rogāṃśceti hikkāśvāsādikān| yadāha- “prāyaśaḥ kurute duṣṭo hikkāśvāsādikān gadān” iti| cakārānnāma ca| vadatāṃ vara vyākhyātṝṇāṃ madhye śreṣṭha! ‘kopanaiḥ’ ityatra ‘bhūpate’ iti kecit paṭhanti; ‘vada me’ ityatra ca ‘vadasva’ iti paṭhanti; tatra bhūpate iti dhanvantarisambodhanaṃ; vadasva vadeti caika evārthaḥ| me mama| karmagrahaṇaṃ kecinnādhīyate; tanmate, ‘sthānaṃ rogavibhāgaṃ ca’ iti pāṭhaḥ||3-4|| kaḥ punarevamuktavān ‘vātavyādhinidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ’ iti, tameva prakaraṇaṃ darśayannāha- dhanvantariṃ dharmabhṛtāmityādi| dharmabhṛtāṃvariṣṭhamiti sthitau dhārmikatā| amṛtodbhavamiti utpattau viśuddhatā| caraṇāvupasaṅgṛhyeti gurupūjāpratipādanam| prakṛtibhūtasyeti bhūtaśabdo'yamupamārthe, ‘kāṣṭhībhūto mṛtopamaḥ’ (ca. sū. 24) iti| etenāhnikārtavadoṣāvaiṣamyasadbhāvamaparihārārthaṃ darśayati| kecit ‘vipannasya ca kopanaiḥ’ iti paṭhanti| anye tvapaṭhitvā vyāpannatāyā anyathā'nupapattyaiva kopanairityasya sāmarthyaṃ lambhayanti| sthānaṃ śroṇigudādi; etaddhi prakṛtibhūtasyaiva na punarvikṛtasya, vikṛtānāṃ hi doṣāṇāṃ sarvaśarīra eva vikṛtikāryadarśanāt sarvaśarīre evāvasthānamanumantavyam| karma sāmānyaṃ viśiṣṭaṃ ca| tatra sāmānyaṃ ‘indriyārthopasamprāptiṃ’ ityādi, viśiṣṭaṃ ‘sa prāṇo nāma dehadhṛk’ iti pratisthānasthitamārutānāṃ kriyā| rogāṃśceti sthānoditahikkāśvāsādikān| yadāha- “kurute cāpi hikkāśvāsādikān gadān” iti| gadān vikārān sthānāśrayān| nāma ca vadasveti bhāṣaṇe'rthe ātmanepadam| ‘vada me’ iti kecit paṭhanti| karmagrahaṇaṃ kecinnādhīyate| tanmate prakṛtivyāpatteḥ prākṛtavaikṛtakarmānumīyate| tadasūtritamapi karma prākṛtaṃ vaikṛtaṃ cānyathānupapattyā labhyate| vyāpannatvaṃ tu vāyorvṛddhikṣayābhyāmeva| nanu kathaṃ vāyorasaṃhatatvādanavasthitatvācca calasya samāsamairdravyaguṇakarmabhirvṛddhikṣayau? naitadasti, nahyanilamauṣadhadravyāṇi sametya vardhanāni vardhayanti kṣapaṇāni kṣapayanti; kiṃ tarhi samīraṇasamāni samaguṇabhūyiṣṭhāni vā dravyaguṇakarmāṇi saṃyogametya śarīrasya śuṣirakarāṇi sāvakāśe ca śarīre vāyuravakāśaṃ labhamānaḥ svayamevāpyāyate; yāni vātaguṇaviparītāni viparītaguṇabhūyiṣṭhāni vā tāni śuṣiratvākarāṇi nirantare ca śarīre vāyuravakāśamalabhamānaḥ svayameva praśāntimāpadyate| bhavanti cātra- “svaguṇān svaguṇairdravyairlabdhvā ruddhāśrayo'nilaḥ| svayaṃ kopaśamau deheyātyaprāpte'pi bheṣaje”- iti||3-4||
tasya tadvacanaṃ śrutvā prābravīdbhiṣajāṃ 3 varaḥ | svayambhūreṣa bhagavān vāyurityabhiśabditaḥ ||5|| svātantryānnityabhāvācca sarvagatvāttathaiva ca | sarveṣāmeva sarvātmā sarvalokanamaskṛtaḥ ||6|| sthityutpattivināśeṣu bhūtānāmeṣa kāraṇam | avyakto vyaktakarmā ca rūkṣaḥ 4 śīto laghuḥ kharaḥ ||7|| tiryaggo dviguṇaścaiva rajobahula eva ca | acintyavīryo doṣāṇāṃ netā rogasamūharāṭ ||8|| āśukārī muhuścārī pakvādhānagudālayaḥ |9|
tasyetyādi| tasya suśrutasya| tat pūrvoktam| bhiṣajāṃ varo dhanvantariḥ| ‘bhiṣajāṃ guruḥ’ iti kecit paṭhanti| prābravīt jagāda| eṣa vāyuriti sambandhaḥ| bhagavān samastaiśvaryaguṇayuktaḥ, aṇimādiguṇayukta ityarthaḥ| abhiśabditaḥ kīrttitaḥ| svayambhūtve hetutritayamāha- svātantryādityādi| svātantryāditi svakarmaviṣaye nānyena preryata ityarthaḥ| nityabhāvāt nityasya hi kāraṇarahitatvena svatantratvaṃ, tataśca svayambhūtvamityarthaḥ; sarvagatvācceti yo hi sarvagataḥ sa svayambhūḥ, ākāśavat| cakārāt sūkṣmatvamapi paramāṇoriva svayambhūtve hetuḥ samuccīyate| kathaṃ punarasya sarvagatvaṃ yāvatā pārthivadravyamūrttiṣu vāyurnāstītyāha- sarveṣāmityādi| sarveṣāṃ sthāvarajaṅgamānāṃ, sarvātmā kāraṇakāryātmakatvena sarvasvarūpaḥ, ‘sarvaprayojanahetuḥ’ iti kecit| sarvalokanamaskṛta iti kuta ityāha- sthityutpattivināśeṣvityādi| sthitiḥ jīvanam| avyakto'dṛśyamūrtiḥ| vyaktakarmā prakaṭakriyaḥ| śīta iti asaṃyuktasya vāyorguṇo'yaṃ saṃyuktastūṣṇo'pi| kharaḥ kharasparśaḥ, karkoṭakaphalavat| tiryaggaḥ tiryaggāmī| dviguṇaḥ śabdasparśaguṇaḥ| rajobahula iti triguṇatve'pyutkarṣaviśeṣādrajaḥ prabalatvamasya| acintyavīryo'cintyaśaktiḥ, sā cāsya śaktiḥ śarīradoṣamūtrapurīṣādivibhāgo'vayavādisaṃsthānakā(ka)raṇaṃ 5 doṣadhātumalasaṃvahanādiśca, śarīrādbahistu sañcarato dharaṇīdhāraṇādiḥ| doṣāṇāṃ netā doṣadhātumalānāṃ preraka ityarthaḥ, anye tu vāyorapi vāyureva neteti bahuvacanaṃ samarthayanti| rogasamūharāḍiti rogasamūhe rogahetuvṛnde pittakapharaktādau rājate śobhate iti rogasamūharāṭ; na tu rāṭśabdo rājaparyāyaḥ, ‘sa rogānīkarāṭ smṛta’ ityagretanena saha virodhāpatteḥ| āśukārī śīghramatyayakāritvāt| muhurmuhuḥ prakṛtibhūto'pi caratīti muhuścārī| pakvādhānagudālaya iti pakvāśayagudau sthānamasyetyarthaḥ||5-8||- ata evāyaṃ svayambhūḥ| sampadāditvād bhāve kvip| svayamātmanā, bhū sattāyām| so'yaṃ vāyurityabhiśabditaḥ kīrtitaḥ| sa eva bhagavān samastaiśvaryaguṇayuktaḥ| ata evāsya svayamāvirbhāvo mahattvāyogāt, svayameva tirobhāvo'ṇutvāyogāt| kutaḥ punarayaṃ labdhasattāka ityāha- nityabhāvena svātantryāt; nityasya hi lakṣaṇaṃ- ‘sadakāraṇavattvaṃ’; sannayaṃ vāyuḥ, pratyakṣasparśopalabhyatvāt| vyaktaḥ kampādikarmavattvāt| kāraṇānupalabdhernityaḥ| nityaśca svatantro bhavati, kāraṇānapekṣatvāt; yo hi kāraṇamapekṣate sa sāpekṣatvādasvatantrāḥ, nāyaṃ tathā, tasmādayaṃ svatantraḥ| svayambhūtve tṛtīyamapi hetuṃ darśayannāha- sarvagatvāditi| yaḥ sarvagataḥ sa svayambhūḥ, ākāśavat| cakārāt sūkṣmatvamapi paramāṇoriva svayambhūtve hetuḥ| kathaṃ punasya sarvagatvaṃ? yāvatā pārthivadravyamūrtiṣu vāyurnāstītyāha- sarveṣāmeva sarvātmeti| sarveṣāmeveti sthāvarāṇāṃ jaṅgamānāṃ vā; athavā kāraṇātmanāṃ vā sarvarūpāṇām| yadāha carakaḥ- “viśvarūpaḥ” (ca. sū. 12) iti| etena pārthivādīnāmātmavāyureva svabhāvaḥ| ata eva nāma sarvaṃ dravyaṃ pāñcabhautikamiti, vāyuguṇakarmaṇāṃ sarvatra vidyamānatvāt| yadyevamevambhūtasya vāyoḥ kathaṃ vihārāhāraphalādibhiraiśvaryahāniḥ? naitadasti, vāyoraiśvaryasya daivānugamena kālavihārāhārādibhirupādhibhirnirupādheragneriva hrāsādayo viśeṣāḥ| tatrāgnerupādhayaḥ “audaryo bhagavānagniḥ” (sū. 35) ityādi| atra yathā daivabalena nirupādherapyanalasya vihārādyābhirupādhibhirvaiṣamyādayo viśeṣāḥ, tathā vāyorapi nirupādherāhārādibhirupādhibhiḥ kṣayādayo viśeṣā bhavanti| bhavati cātra- “svatantrasyāpi nityasya sarvagasya svayambhuvaḥ| dṛṣṭā daivānugāḥ sarvaviśeṣāstu nabhasvataḥ”- iti| sarvabhūtairnamaskṛta iti pratyakṣaphaladevatārūpatvāt| kuto bhūtānāṃ namaskṛta ityāha- sthityutpattivināśeṣu bhūtānāmeṣa kāraṇamityādi| utpattau kāraṇaṃ rajobahulatvāt| atrārthe carakaḥ- “prabhavaścāvyayaśca” (ca. sū. 12) iti| avyāpannatayā svakarmaṇi vyāpriyamāṇaḥ sthitihetuḥ| svāṃ kriyāmakurvan vyāpannarūpatayā vināśahetuḥ| atrārthe carakaḥ- “bhūtānāṃ bhāvābhāvakaraḥ” (ca. sū. 12) iti| bhūtānāṃ prāṇināṃ, mahābhūtānāṃ vā caturṇām| vyaktasaṃyogakriyatvād bhāvakaraḥ, pṛthakkriyayā vyaktavibhāgakāritvādabhāvakaraḥ| taduktaṃ- “sarvā hi ceṣṭā vātena sa prāṇaḥ prāṇināṃ mataḥ (ca. sū. 17) iti| tathā svatantre'pi “pañcadhā ceṣṭayatyapi” iti| nanu ca bhūtānāṃ bhāvābhāvau vyaktau, na ca tatra vāyurvyaktaṃ kāraṇamupalabhyata ityāha- avyakta iti, vyakto na bhavati| prasahye nañ, kriyayā tasya sambandhāt, tatrāpi gamakatvāt samāso bhavati, ‘asūryalalāṭayordṛśitapoḥ’ (pā. a. 3/2/36) ityatra yathā| tena vyaktasyāpi puṣpasyotpattāvivāsattvaṃ piśācādīnāmiva vā saṃśayitaṃ sattvaṃ nirākṛtam| vyaktakarmotpādanena hi kāladeśapuruṣeṣu triṣvabhivyaktiravyaktasyāpi vyaktakarmaṇaḥ paramāṇoriva bhavatyeva| tasyedānīṃ cikitsopayoginaḥ svābhāvikān guṇānnirdiśannāha- rūkṣaḥ śīta ityādi| śītatvamasaṃyuktasya| tathā hi carakaḥ- “rūkṣaḥ śīto laghuḥ sūkṣmaścalo'tha viśadaḥ kharaḥ (ca. sū. 1)” iti| śāstrāntare'syānuṣṇāśītasparśatvamevoktam| tatra yadyuṣṇaśītayoryugapatsambhavo'nena vacanenocyate, tadayuktaṃ; śītoṣṇayoḥ sahāvasthānavirodhāt| śītoṣṇavarjitasparśatvaṃ vidhīyateti cet? tadapyasat, tṛtīyasya sparśarāśerasambhavāt| śītoṣṇasparśavirodhena sparśamātraniṣedha iti cet, tadapyasaṅgataṃ, vāyoḥ sparśaguṇasya pratyakṣatvāt| tasmādasaṃyuktaḥ śīta eva; saṃyuktaḥ punaranuṣṇāśītaḥ, vāyoryegavāhitvāt| yadāha carakaḥ- “yogavāhaḥ paraṃ vāyuḥ saṃyogādubhayārthakṛt| dāhakṛttejasā yuktaḥ śītakṛt somasaṃśrayāt” (ca. ci. 3) iti| laghutvaṃ cāparimeyamapyasya tiryaggamanādanumīyate, anyathā gurutvādadho gaccheta| kharaḥ karkoṭaphalavat| rūkṣatvaṃ vinā'pi kharatvena bhavati, sūkṣmamasṛṇarajasīva| tiryaggatvena vāyutvena ca tantrāntaroditaṃ calatvamapyuktam| dviguṇa iti śabdasparśaguṇaḥ| rajobahula iti sarvakāryakāraṇadravyāṇāṃ triguṇatve'pyutkarṣaviśeṣādrajaḥ prabalatvamasya| acintyavīryaḥ cintayitumaśakyakṛtyaḥ, vīryaśabdaḥ śaktivācī; sā cāsya śaktiḥ antaḥśarīre carato rasadoṣamūtrapurīṣādivibhāgo'vayavādisaṃsthānakaraṇaṃ doṣadhātumalasaṃvahanādi, bahiḥ śarīrebhyastu carato dharaṇīdhāraṇādi tathā bhāvābhāvakaraṇādi| doṣāṇāṃ neteti kaphapittayordvitve'pi bahuvacanaṃ sāmarthyādāyātaṃ; tena doṣadhātumalānāṃ neteti pratipattavyaḥ| ‘vāyorapi vāyureva neteti bahuvacanamupapannam’ ityanye| tanna, tasya svayameva gatimattvāt; malādinetṛtvasya ca pratyakṣopalabdheḥ| vāyorgatimattvādbahirapi tasya tṛṇādau netṛtvopalabdheḥ| etena rogiṇi rogārambhakasarvakāraṇānāṃ svasthe ca doṣadhātumalānāṃ netṛtvamanilādhīnamityuktam| rogasamūharāḍiti rogasamūhe rājatīti, tena kāryabhūtavyādhikaratvaṃ yuktam| nāyaṃ rāṭśabdo rājaparyāyaḥ kiṃ tarhi rogasamūhe rogahetuvṛnde pittakapharaktādau śaktiviśeṣayogāddīptatāmācaṣṭe| anyathā pareṇa saha pūrvasya virodhaḥ syāt| yaduktaṃ ‘sa rogānīkarāṭ smṛtaḥ’ (u. taṃ. 39) iti| kiṃ ca rūkṣādivātaviśeṣāṇāṃ prakṛtibhūtasya kathaṃ hetutvamiti cet, kuśūlasya bījasyāṅkureṣvapi bhaviṣṇuyogyatayā hetuvyapadeśaḥ| kathamanena doṣadhātvantarasrotovicaraṇākṣameṇa sañcaraṇamityāha- āśukārīti| āśukaraṇaśīlatvameva kathamityāha- muhuścārīti| yasmādayaṃ muhuścārī tasmādāśukārītyarthaḥ| evannāmāyaṃ tvaritagatiḥ, yat sarvadhātuṣu muhureva sañcarati; ata evāsya svasthe rogiṇi ca samānāṃ prakupitānāṃ ca doṣadhātumalānāṃ kriyākāritvamāśveva niṣpannam| kaḥ punarasyādhāro yatra muhuścaratītyāha- pakvādhānagudālaya iti| pakvasyādhānamādhāro guda ālayaḥ sthānaṃ yasya| tathā nijamasya tat sthānaṃ, tatraiva sthāne doṣādisaṃvahanārthaṃ punaranyatra muhuścaratīti| etena tatraivāyamavajetavyo bastyādibhirnānyatra; anyatrāvajaye'pyasya na mūlocchedaḥ; tena mūlocchedācchāravādīnāmiva vātavikārāṇāṃ niyato vināśa iti| bhavati cātra- “sve sve sthāne'nilādīnāṃ sarveṣāṃ mūlamiṣyate| jite'tra jāyate teṣāṃ kṛtsnanāśo yathā ruhām”||5-8||-
dehe vicaratastasya lakṣaṇāni nibodha me ||9|| doṣadhātvagnisamatāṃ samprāptiṃ viṣayeṣu ca | kriyāṇāmānulomyaṃ ca karotyakupito'nilaḥ ||10|| (indriyārthopasamprāptiṃ doṣadhātvagnyavaikṛtam| kriyāṇāmānulomyaṃ ca kuryādvāyuradūṣitaḥ 6||10||) |
nibodha me iti nibodha jānīhi, me matsakāśāt| dhātuśabdānantaramādiśabdo lupto draṣṭavyaḥ| tena malopadhātūnāmapi grahaṇam; athavā dhātuśabdena malopadhātava ucyante, śarīradhāraṇakāraṇāt| viṣayeṣu śabdasparśarūparasagandheṣu| kriyāṇāṃ kāyavāṅmānasīnām| ānulomyaṃ pravarttakatvam| gayadāsācāryastu imaṃ ślokam ‘indriyārthopasamprāptiṃ’ ityādi kṛtvā paṭhati, sa ca vistarabhayānna likhitaḥ||9-10|| kiṃ punarasya pakvādhānagudālayasyākhiladehavicaraṇalakṣaṇamityāha- dehe vicaratastasyetyādi| nibodha me iti me śabdasyāvyayatvāt ‘mattaḥ’ ityartho draṣṭavyaḥ| tatra svasthasyaiva prathamaṃ dehavicaraṇalakṣaṇaṃ darśayannāha- indriyārthopasamprāptimityādi| indriyāṇāṃ cakṣurādīnāmarthānāṃ rūpādīnāmupagamanapūrvikāṃ prāptiṃ karoti vāyuradūṣitaḥ, sarvakriyāṇāmanilakṛtatvāt| bhūtātmanāṃ manaḥpuraḥsaramindriyeṇendriyārthānāṃ grahaṇāt, apagatamanasāṃ punaragrahaṇāt| yadyevaṃ na syāt tadā sarvendriyāṇāmeva sakṛdarthagrāhitvaṃ syāt| tasmādindriyāṇāmarthagrahaṇārthaṃ manasa upagame hetutā ca vātakṛtā, sarvakriyāṇāmanilamūlatvāt| doṣadhātvagnyavaikṛtaṃ ‘kuryāt’ iti śeṣaḥ| avikṛtaśabdo doṣādibhiḥ pratyekamabhisambadhyate| vikāro vaikṛtaṃ, na vaikṛtamavaikṛtaṃ, viruddhastābdhyāt; athavā alpārthe nañ, ‘anudarā kanyā’ iti yathā| tenāhnikatayaivāparihāryo nityaṃ doṣāṇāṃ sañcayādyanubandho'nena sūcito bhavati| dhātuśabdānantaramādiśabdo madhye luptanirdiṣṭo dṛṣṭavyaḥ, tena malopadhātūnāmapi grahaṇam| athavā dadhatīti dhātavaḥ; tena malopadhātūnāmapi grahaṇaṃ, śarīradhāraṇakāraṇatvāt| kriyāṇāṃ kāyavāṅmānasīnām, ānulomyamanukalpatā; etena “samadoṣaḥ samāgniśca” (sū. 15) ityādiślokasyaivārtho'trāpi prakramadarśitaḥ||9-10||
yathā'gniḥ pañcadhā bhinno nāmasthānakriyāmayaiḥ | bhinno'nilastasthā hyeko nāmasthānakriyāmayaiḥ ||11||
tadevaṃ sarvānilasya sāmānyena svāsthyahetutvaṃ pradarśya sthānopādhibhedena bhinnasya nāmāntaraviśiṣṭasya pratisthānaṃ viśiṣṭasvasthakriyā rogāṃśca darśayannāha- yathā'gnirityādi| yathā'gniḥ pittaga 7 eka eva pācakarañjakālocakabhrājakasādhaketi nāmnā, sthānenāmapakvāśayādinā, kriyayā annapācanādikayā, āmayenāmlapākādinā pañcavidhaḥ; evamanilo'pyeka eva nāmādibhiḥ pañcavidhaḥ| anye tu punaratra bāhyāgnergārhapatyāhavanīyadakṣiṇāgnyāvasathyasabhyalakṣaṇān pañca bhedānāhuḥ, tannecchati gayadāsācāryaḥ||11|| tadevaṃ sarvānilānāmeva sāmānyena svāsthyahetutvaṃ pradarśya, sthānopādhibhedena bhinnasya vāyornāmāntaraviśiṣṭasya pratisthānaṃ viśiṣṭasvasthakriyā rogāṃśca darśayannāha- yathā'gnirityādi| yathā'gniḥ pittamekameva nāmādibhiḥ pañcadhā bhinnaḥ, tadyathā- pācakarañjakālocakabhrājakasādhakanāmnā pañcavidhaḥ, sthānena āmapakvāśayamadhyādinā, kriyayā annapacanādikayā, āmayenāmlapākādinā; evamanilo'pyeka eva nāmādibhiḥ pañcavidhaḥ| anye punaratra bāhyasyāgnergārhapatyādipañcanāmabhedena bhinnatvāt tamapi dṛṣṭānte darśayanti; tattu na samyak, tasyāprastutatvāt||11||
prāṇodānau samānaśca vyānaścāpāna eva ca | sthānasthā mārutāḥ pañca yāpayanti śarīriṇam ||12||
tatra vāyornāmānyāha- prāṇodānāvityādi| sthānasthāḥ sthānaśabdenātra sāmyamucyate| yāpayanti dhārayanti||12|| tatra prathamaṃ nāmnaiva bhedaṃ darśayannāha- prāṇodānāvityādi| prāṇodānāvityādi nirdeśaḥ||12||
yo vāyurvaktrasañcārī 8 sa prāṇo nāma dehadhṛk | so'nnaṃ praveśayatyantaḥ prāṇāṃścāpyavalambate ||13|| prāyaśaḥ kurute duṣṭo hikkāśvāsādikān gadān |14|
vaktrasañcāritvaṃ cāsyopalakṣaṇaṃ, tena mūrdhoraḥkaṇṭhanāsikā api prāṇasya sthānam| antaḥ abhyantaramannaṃ praveśayati dehadhāraṇāya 9| prāṇāṃścāpyavalambata iti prāṇānagnyādīn, avalambate svakriyāsu yojayati| gayadāsācāryastvevaṃ manyate- prāṇānāmagnīṣomādīnāmavalambanavacanenādhārabhūtahṛdayāvalambanamevocyate, etena prāṇādhārahṛdayadhāraṇena prāṇadhāraṇamevoktam| ata eva prāṇānāmavalambanena maraṇamūlatvamucyate| yaduktaṃ śrutau- “yathā hi saindhavo'śvaḥ śaṅkumutpāṭya dhāvati, tadvat prāṇo ruddhaḥ sarvān vāyūnutpāṭya prayāṇakāle dhāvati”- iti| śvāsādikānityādiśabdāt pratiśyāyasvarabhedakāsādayaḥ||13||- prāṇo nāmeti nāmaśabdaḥ prasiddhau; prāṇa iti prasiddhaḥ| dehadhṛgiti| dehadhāraṇaviśeṣaṇagarbhaṃ hetuṃ darśayannāha- annamityādi| annaṃ dehadhāraṇāya praveśayati| antaḥ abhyantaram| prāṇān agnīṣomādīn anilavarjitān dvādaśa; athavā trayodaśaiva, vāto'pi vātāntaramavalambata eva| nanu ca tantrāntare hi hṛdayāśrayaḥ prāṇa uktaḥ “hṛdi prāṇo gude'pānaḥ samāno nābhimadhyagaḥ| udānaḥ kaṇṭhadeśastho vyānaḥ sarvāṅgasandhigaḥ||” iti; tathā ca carake'pi- “sthānaṃ prāṇasya kaṇṭhoraḥ” (ca. ci. 28) iti uraḥsthānamasyoktam| ucyate- vakre sañcaraṇamasyoktaṃ vakracaratvādvāyoḥ; prāṇāvalambanavacanena tu hṛdayāvalambanamuktaṃ, prāṇānāṃ viśeṣeṇa hṛdayamarmasthitatvāt| nipuṇo'yamācāryaḥ sthāṣṇoḥ sthānaṃ bhavati, na sadāgateranilasya; tathā cāyamāha- ‘udāno nāma yastūrdhvamupaiti’ iti; ‘āmapakvāśayacaraḥ samānaḥ’ iti; ‘pakvādhānālayo'pānaḥ’ iti, ālīyate āśliṣyati asminniti ālayaḥ, śleṣaṇamātraṃ tu calato'pi bhavati; tathā ‘sarvadehacaro vyānaḥ’ iti| atrāpi ca prārambhe yat punaruktaṃ ‘sthānaṃ karma ca rogāṃśca’ iti, tacchiṣyavacanatvādupapannaṃ, śiṣyasya hi sarvavibhāgājñatvāt| yat punaretaduktaṃ ‘sthānasthā mārutāḥ pañca’ iti, tatra sthānaṃ sāmyamucyate| taduktaṃ carake- “kṣayaḥ sthānaṃ ca vṛddhiśca trividhā gatirucyate|” (ca. sū. 17) iti, tathā'trāpi “sthānavṛddhikṣayāstasmāddehināṃ dravyahetukāḥ” (sū. 41) iti| yat punaretadabhihitaṃ ‘pakvāśayastho'ntrakūjaṃ’ iti, tadupamayaiva boddhavyam| evamanayā diśā'nye'pyevañjātīyakā doṣāḥ pratisandheyā iti| bhavati cātra- “vāyoḥ sadāgatitvena sthānaṃ nāstyeva śāśvatam| prāyaḥ śaśvaccaratve'pi sādharmyāt sthānamucyate” iti| vakracāritvaṃ cāsyopalakṣaṇaṃ; tena mūrdhoraḥkaṇṭhanāsikā api prāṇasthānaṃ; taduktaṃ carake- “sthānaṃ prāṇasya mūrdhoraḥkaṇṭhajihvāsyanāsikāḥ| ṣṭhīvanakṣavathūdgāraśvāsāhārādi karma ca” (ca. ci. 28) iti| tatra prāṇāvalambanenāntaḥpraveśanakṛtena prakṛtikṛtamevāsya niśvāsādikarmoktam| prāṇānāmagnīṣomādīnāmādheyānāmavalambanavacanena ādhārabhūtahṛdayāvalambanamevocyate, tatraiva teṣāṃ samastānāmavasthiteḥ| taduktaṃ carake- “ṣaḍaṅgamaṅgaṃ vijñānamindriyāṇyarthapañcakam| ātmā ca saguṇaścetaścintyaṃ ca hṛdi saṃśritam” (ca. sū. 30) iti| prāṇānāmavalambanena tu maraṇamūlatvamucyate| taduktaṃ śrutau- “yathā hi saindhavo'śvaḥ śaṅkumutpāṭya dhāvati, tadvat prāṇo'nilo ruddhaḥ prāṇānutpāṭya prayāṇakāle dhāvati” iti| śvāsādikānityādigrahaṇāt pratiśyāyādayaḥ||13||-
udāno nāma yastūrdhvamupaiti pavanottamaḥ ||14|| tena bhāṣitagītādiviśeṣo'bhipravartate | ūrdhvajatrugatān rogān karoti ca viśeṣataḥ ||15||
udānasya prakṛtibhūtasya nāmādi vyāpannasya ca rogānnirdiśannāha- udāna ityādi| upaiti gacchati| sthānaṃ punaranuktamapyasya nābhyuraḥkaṇṭhādi 10| bhāṣitagītādiriti ādiśabdāducchvāsādi| ‘viśeṣo'bhipravartate’ ityatra kecit ‘viṣayo'bhipravartate’ iti paṭhanti| ūrdhvajatrugatāniti nayanavadanaghrāṇaśravaṇaśiraḥsaṃśrayān| cakārādanyānapi kāsādīn karoti||14-15|| udānasya prakṛtibhūtasya nāmādi, vyāpannasya ca rogānnirdiśannāha- udāno nāmetyādi| bhāṣitagītādīti ādiśabdāducchvāsādi; anena vākceṣṭitamuktaṃ; viṣayo'bhipravartate ityanena manaśceṣṭitaṃ; manaśceṣṭāpuraḥsarameva viṣayapravṛtteḥ| manaso'pi vātaprayatnādvinā'bhāvinī pravṛttiriti kaṇṭhānnoktā'pi sāmarthyādākṣiptā| ata eva carake “vākpravṛttiḥ prayatnorjau balavarṇādi karma ca” (ca. ci. 28) iti prayatno'pi karmoktaṃ vāyoḥ| tatra prayatnasya manaso dvidhā pravṛttiḥ; tadyathā- svārthā, bāhyaviṣayārthā ca| tatra svārthā nāmādhyātmasukhaduḥkhacintādhyeyādau, bāhyā rūpādigrahaṇe punarviṣayārthā| tena viṣayapravṛttigrahaṇamupalakṣitam| ato viṣayāpravṛttilakṣaṇamanaso'dhyātmasukhaduḥkhādau pravṛttimupalakṣayanti| ata eva carake- “vākpravṛttiḥ prayatnorjau” iti prayatnamātragrahaṇaṃ kṛtaṃ, prayatnasya manaḥpravṛtteḥ; manaḥpuraḥsarāṇāmindriyāṇāṃ viṣayapravṛttau hetutvāt| abhipravartata iti abhimukhaṃ prathamaṃ rūpādyarthagrahaṇāya pravartate, viṣayābhimukhībhāvamātre hi prathamaṃ viśeṣāṇāmagrahāt| athavā abhivyāpya prakarṣeṇa rūpādyarthaviśeṣopalambhe pravartate, viśeṣeṇābhivyāptau hi viśeṣāṇāmeva grahaṇāt| tadevaṃ vātaprayatnādātmamanaḥpurassarāṇīndriyāṇi arthopādānāyābhipravartante; vātaprayatnavikṛtyā tu nirmanaskatayā na manasā svārthena manaḥpurassarāṇāmindriyāṇāṃ ca rūpādisāmānyaviśeṣagrahaṇaṃ pravartata iti| bhavati cātra- “pratyeti prāganudbhinnopādhivastveva kevalam| paścādabhyeti tadbhedān viśeṣānveṣaṇotsukaḥ” iti| sthānaṃ punarasyānuktamapi nābhyuraḥkaṇṭhāni, bhāṣitagītādīnāṃ nābhyādisthānatraya eva sambhavāt| tathā hi śabdikāḥ- “tridhā baddho vṛṣabho roravīti” (pātañjalamahābhāṣya a. 1, pra. ā.) iti; tathā hi carake'pi- “udānasya punaḥ sthānaṃ nābhyuraḥkaṇṭha eva ca| vākpravṛttiḥ prayatnorjau balavarṇādi karma ca” (ca. ci. 28)| kruddhastu ūrdhvajatrugatān gadān karoti| te punaḥ śālākyatantroditāścakṣurādiviṣayagatā eva nayanavadanaghrāṇaśravaṇaśiraḥsaṃśrayāḥ| ata eva ‘viṣayo'bhipravartate’ ityayameva pāṭho, na punaḥ ‘bhāṣitagītādiviśeṣaḥ’ iti, anantaroktaviṣayaviṣayatvādviśeṣeṇodānasya; ata evordhvajatruṇyeva viśeṣeṇa vyādhikaraṇam||14-15||
āmapakvāśayacaraḥ samāno vahnisaṅgataḥ 11| so'nnaṃ pacati tajjāṃśca viśeṣānvivinakti 12 hi ||16|| gulmāgnisādātīsāraprabhṛtīn 13 kurute gadān |17|
pākaḥ pakvaṃ, napuṃsake bhāve ktaḥ; āmasya pakvamāmapakvaṃ, tasyāśayaḥ pacyamānāhārāśaya ityarthaḥ; tatra caratīti āmapakvāśayacaraḥ| ‘vahnisaṅgata’ ityatra ‘agnisahāyavān’ iti kecit paṭhanti, tatrāpi sa evārthaḥ| so'nnaṃ pacatīti agnisandhukṣaṇādbhaktakāra iva| tajjān annapākajān| viśeṣān rasadoṣamūtrapurīṣāṇi| vivinakti pṛthak karoti||16||- samānasya sthānādi darśayannāha- āmapakvāśayacara ityādi| agniścāsau sahāyaścāgnisahāyaḥ; so'syāstīti matup| bahuvrīhiprāptāvapi matvarthīyo bhavatyeva, ekadeśineti 14 nirdeśāt| tajjāṃśceti annapākajātarasadoṣamūtrapurīṣāṇi vibhajati||16||-
kṛtsnadehacaro vyāno rasasaṃvahanodyataḥ ||17|| svedāsṛksrāvaṇaścāpi pañcadhā ceṣṭayatyapi | kruddhaśca kurute rogān prāyaśaḥ sarvadehagān ||18||
rasasaṃvahanodyata ityatrādiśabdo draṣṭavyaḥ, tena rasādisaṃvahanodyata ityarthaḥ; saṃvahanaṃ preraṇam| pañcadhā ceṣṭayatyapīti prasāraṇākuñcanavinamanonnamanatiryaggamanāni pañca ceṣṭāḥ; anye tu ‘gatiprasāraṇotkṣepaṇanimeṣonmeṣaiḥ pañcabhiḥ prakāraiḥ pañcadhā’ iti vyākhyānayanti| sarvadehagān jvarātīsāraraktapittaprabhṛtīn||17-18|| vyānasya nāmādi darśayannāha- kṛtsnadehacara ityādi| rasasaṃvahanodyata ityatra ādiśabdo luptanirdiṣṭo draṣṭavyaḥ; tena rasādisaṃvahanodyata ityarthaḥ| pañcadhā ceṣṭayatyapīti prasāraṇākuñcanavimanonnamanatiryaggamanānīti pañca ceṣṭāḥ| kruddhaśca vyāpannaśca| sarvadehagān jvarātīsāraraktapittayakṣmaprabhṛtīn||17-18||
pakvādhānālayo'pānaḥ kāle karṣati cāpyadhaḥ | samīraṇaḥ 15 śakṛnmūtraṃ śukragarbhārtavāni ca ||19|| kruddhaśca kurute rogān ghorān bastigudāśrayān |20|
pakvādhānālayaḥ pakvāśayasthāna ityarthaḥ| bastyāśrayān aśmaryādīn, gudāśrayān bhagandarādīn||19||- apānasya nāmādi darśayannāha- pakvādhānālaya ityādi| bastigudāśrayāniti bastyāśrayā aśmarīpramehamūtrakṛcchraśukradoṣādayaḥ, tān; gudāśrayāḥ arśobhagandarāhipūtanabaddhagudagudabhraṃśādayaḥ, tān||19||-
śukradoṣapramehāstu vyānāpānaprakopajāḥ ||20||
idānīmupalakṣaṇārthaṃ vikṛtavātadvayādikarma darśayannāha- śukradoṣetyādi| śukrasya sarvāṅgagatatvāt pramehasya sarvadehagatarasādidūṣyaprabhavatvādvyānakṛtatvaṃ, meḍhradvārasaṃśritatvādapānakṛtatvaṃ ca||20|| idānīmupalakṣaṇārthaṃ vikṛtavātadvayādikarma darśayannāha- śukradoṣetyādi| śukrasya sarvāṅgagatvāt, pramehasya sarvadeharasādidūṣyaprabhavatvād vyānakṛtatvaṃ, meḍhradvārasaṃśritatvādapānakṛtatvaṃ ca||20||
yugapat kupitāścāpi dehaṃ bhindyurasaṃśayam |21|
teṣāṃ pañcānāṃ yugapat prakope niyamena dehanāśaṃ darśayannāha- yugapadityādi| yugapat ekakālamityarthaḥ| bhindyuriti bhedo'tra dehavināśo'bhipretaḥ|21|- teṣāṃ pañcānāṃ yugapatprakope niyamena dehanāśaṃ darśayannāha- yugapadityādi|21|-
ata ūrdhvaṃ 16 pravakṣyāmi nānāsthānāntarāśritaḥ ||21|| bahuśaḥ kupito vāyurvikārān kurute hi yān | vāyurāmāśaye kruddhaśchardyādīn kurute gadān ||22|| mohaṃ mūrcchāṃ pipāsāṃ ca hṛdgrahaṃ pārśvavedanām | pakvāśayastho'ntrakūjaṃ śūlaṃ 17 nābhau karoti ca ||23|| kṛcchramūtrapurīṣatvamānāhaṃ trikavedanām | śrotrādiṣvindriyavadhaṃ kuryāt kruddhaḥ samīraṇaḥ ||24||
ata ityādi| nānāsthānāntarāśritaḥ kupitaḥ san vāyurbahuśo yān vikārān kurute tān pravakṣyāmīti sambandhaḥ| chardyādīniti ādiśabdādrujaḥ pārśvodarahṛtstambhatodādikā grāhyāḥ, athavā ūrdhvagaraktapittādikāḥ| moho naivātyantaṃ cittanāśaḥ| mūrcchā cetanācyutiḥ| pakvetyādi antrakūjaṃ antre'vyaktaśabdam| cakārādvātaviṇmūtrasaṅgaṃ jaṅghorutrikapārśvapṛṣṭhādīn prati śūlaṃ ca kurute| ‘śūlaṃ nābhau’ ityatra ‘śūlānāhau’ iti kecit paṭhanti, vyākhyānayanti ca- pakvāśaya ānahyate samantādvibadhyata iveti vedanāprakāra eka 18 ānāhaḥ, dvitīyastu visūcikāpratiṣedhe proktalakṣaṇa eva| śrotrādiṣu kruddhaḥ san samīraṇa indriyavadhaṃ kuryāditi sambandhaḥ| śrotrādiṣu śrotraghrāṇadarśanarasanatvakṣu| indriyavadhamityanenāśrutyaghrāṇādarśanārasanāsparśāni veditavyāni||21-24|| idānīṃ pratisthānarogānnirdiśya prasareṇa sthānāntarāśritānāṃ teṣāmeva sthānacikitsārthaṃ rogānnirdiśannāha- ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmītyādi| nānāsthānāntarāśrita iti pṛthagvidhadeśāvakāśān gata ityarthaḥ| bahuśabdād vīpsāyāṃ śas; tatra vipulān vipulānityarthaḥ; saṅkhyāvācini anekān anekānityarthaḥ; nidānasya vā viśeṣaṇaṃ bahuśa iti| chardyādikāniti ādiśabdādūrdhvagataraktapittādyupagrahaḥ| mohaṃ mūrcchāmiti āmāśayasthitatvāccetanādhārasya tadupaghātānmoho mūrcchā| pipāsāmiti klomno hyāmāśayasthatvāt vātakṛtaklomaśoṣeṇa pipāsā| śrotrādiṣvindriyavadhamiti śrotraghrāṇadarśanarasanatvagindriyāṇāṃ ca vātenāśrutyaghrāṇādarśanārasaveditvānyasparśajñatā ceti||21-24||
vaivarṇyaṃ sphuraṇaṃ raukṣyaṃ suptiṃ cumucumāyanam | tvakstho nistodanaṃ kuryāt tvagbhedaṃ paripoṭanam ||25|| vraṇāṃśca raktago, granthīn saśūlān 19 māṃsasaṃśritaḥ | tathā medaḥśritaḥ kuryādgranthīnmandarujo'vraṇān ||26|| kuryāt sirāgataḥ śūlaṃ sirākuñcanapūraṇam | snāyuprāptaḥ stambhakampau 20 śūlamākṣepaṇaṃ tathā ||27|| hanti sandhigataḥ sandhīn śūlaśophau karoti ca | asthiśoṣaṃ prabhedaṃ ca kuryācchūlaṃ ca tacchritaḥ ||28|| tathā majjagate ruk ca na kadācit praśāmyati | apravṛttiḥ pravṛttirvā vikṛtā 21 śukrage'nile ||29||
tvakstho rasasthaḥ samīraṇo vaivarṇyādi kuryāditi sambandhaḥ| suptiṃ sparśājñānam| cumucumāyanaṃ sarṣapakalkāvaliptānāmivāṅgānāṃ vedanām| tvagbhedaṃ tvaco bhedameva| paripoṭanaṃ sarvataḥ puṭanaṃ tvaca eva| vraṇāṃśca raktagaḥ ‘kuryāt’ iti śeṣaḥ| amuṃ pāṭhaṃ kecinna paṭhanti; tanna, gayadāsācāryasya sammatatvāt| granthīn saśūlān māṃsasamāśritaḥ samīraṇa iti sambandhaḥ| avraṇān vraṇarahitān| sirākuñcanaṃ ‘kuṭilā sirā’ iti loke vadanti 22| stambho niścalīkaraṇam| ākṣepaṇaṃ cālanam| hantītyādi etenākuñcanaprasāraṇayorabhāva uktaḥ| tacchrita iti asthyāśrita ityarthaḥ| tathā majjagate yathā asthyāśrito'sthiśoṣaṃ, tathā majjāśrito majjaśoṣaṃ kuryādityarthaḥ| kiṃviśiṣṭā pravṛttirityāha- vikṛtā; atiśīghrātimandagrathitavivarṇādiyuktetyarthaḥ||25-29|| tvakstho rasasthaḥ samīraṇo vaivarṇyādi karoti, rasasya tvaksthānatvāt; ādheyasyādhāravyapadeśo lakṣaṇayā, gaṅgāyāṃ ghoṣa itivat| suptiḥ sparśājñānam| cimicimāyanaṃ sarṣapakalkāvaliptānāmivāṅgānāṃ vedanā| tvakbhedaḥ tvaco bhedanamiva| paripoṭanaṃ sarvata uccaṭanaṃ tvaca eva| etena tvaksthasya vāyorvikārā uktāḥ| ‘vraṇāṃśca raktagaḥ’ iti kecinna paṭhanti, paścādvātaraktasya paṭhitatvāt| tanna, paṭhanīya evāyaṃ granthaḥ, yena vātaraktaṃ vātasya raktasya ca duṣṭyā jāyate; taduktaṃ carake- “vāyurvivṛddho vṛddhena raktena” (ca. ci. 29) ityādi; atra tu vāyureva paraṃ duṣṭo raktamaduṣṭigamiti| medaḥsthastu granthīn mandaruja iti mandā ruk yeṣāṃ te tathā| kuryāt sirāgataḥ śūlamiti aprastutaṃ, dhātusthavātādhikārāt asthigatavātādhikārāt 23| naitadasti; vyākhyātamevaitaddoṣadhātumalakṣayavṛddhivijñātīye “rasādraktaṃ tathā stanyamasṛjaḥ kaṇḍarāḥ sirāḥ| māṃsādvasā tvacaḥ ṣaṭ ca medasaḥ snāyusandhayaḥ” (sū. 15) ityatra| tatra stanyārtavayo raktābhinnatvāt tvacāṃ ca rasaraktamāṃsairabhinnatvāt tatrasthavāyoḥ saiva kriyā rogāśca| ata eva ya eva tvaksthasya vātasya rogāsta eva rasasthasya vātasyoktāḥ| atastebhyaḥ śeṣāṇāṃ sirāsnāyusandhīnāmāśrayabhūtānāmāśritavātarogāvasaraḥ| snāyukaṇḍarayoścābheda eva; yadāha- “sthūlā snāyuśca kaṇḍarā” iti| carakādayastu ‘sthūlā sirā kaṇḍarā’ ityāmananti| snāyujālaṃ samūham| stambhayati niścalīkaroti| ākṣipati cālayati| sandhigataḥ sandhīn hanti prasāraṇakuñcanayorasāmardhyaṃ karoti| pravṛttiṃ vikṛtāmatiśīghrātimandagrathitavivarṇādiyuktāmityarthaḥ||25-29||
hastapādaśirodhātūṃstathā sañcarati kramāt | vyāpnuyādvā'khilaṃ dehaṃ vāyuḥ sarvagato nṛṇām ||30||
ekāṅgagata ekadhātugato vā'pyupekṣitaḥ sarvāṅgagataḥ sarvadhātugato vā bhavatīti darśayannāha- hastetyādi| vāyustathā hastapādaśiraḥ kramāt sañcarati yathā upekṣitaḥ sannakhilaṃ dehaṃ vyāpnuyāt, tathā dhātūn kramāt sañcarati yathā sarvagato vā bhavati sarvadhātugato vā bhavatītyarthaḥ| vyāpnuyādveti vāśabdo bhinnakrame, sarvagato vetyatra draṣṭavyaḥ||30|| ekāṅgagata ekadhātugato vā'pyupekṣitaḥ sarvāṅgagataḥ sarvadhātugato vā bhavatīti darśayannāha- hastapādetyādi| akhilamapi dehaṃ vyāpnuyāt sarvadhātugato vā bhavatīti||30||
stambhanākṣepaṇasvāpaśophaśūlāni sarvagaḥ 24|31|
tasyedānīṃ sarvāṅgagatasya liṅgaṃ darśayannāha- stambhanetyādi| sarvago vāyuḥ sarvasmiñ śarīre stambhanādikaṃ karoti|31|- tasyedānīṃ sarvāṅgagatasya liṅgaṃ darśayannāha- stambhanākṣepaketyādi| sarvāṅgagato vāyuḥ stambhanādīni sarvatra karoti| sarvaśaḥ sarvasminnityarthaḥ| tataśca stambhanādinā vātakāryeṇa sarvāṅgagena sarvāṅgagato vāyuranumeyaḥ, hastāvastambhanādibhirekāṅgagatairekāṅgagata evānumeyaḥ|31|-
sthāneṣūkteṣu sammiśraḥ sammiśrāḥ kurute rujaḥ ||31||
tasya vāyoḥ prasaraṇe pittādisaṃyuktasya pittādyāvaraṇapratipattihetuṃ darśayannāha- sthāneṣvityādi| miśraḥ pittādibhiḥ| pittādīnāmauṣṇyādisvabhāvaliṅgadarśanāddāhādikāryaliṅgadarśanācca pittādyāvaraṇaṃ jñeyaṃ; kevalasya vāyoḥ śītasvabhāvatvāddāhaḥ pittaṃ vinā notpadyata iti||31|| tasya vāyoḥ prasāraṇavipannatvādisaṃyuktasya pittādyāvaraṇapratipattihetuṃ darśayannāha- sthāneṣūkteṣvetyādi| sammiśraḥ sammiśrāḥ kurute rujaḥ| pittādīnāmauṣṇyādisvabhāvaliṅgadarśanāt, dāhādikāryaliṅgadarśanācca pittādyāvaraṇaṃ jñeyaṃ; kevalasya vāyoḥ śītasvabhāvāt| dāhaḥ pittaṃ vinā nopapadyata iti sāmarthyāt pittādikāryadarśanāt pittādyāvaraṇaṃ jñeyamiti||31||
kuryādavayavaprāpto 25 mārutastvamitān gadān |32|
tasyedānīmavayavagatasyānekarogakāraṇatvaṃ darśayannāha- kuryādityādi|32|- tasyedānīmavayavagatasyānekarogakāritvaṃ darśayannāha- kuryādavayavasthaśca mātariśvā bahūn gadāniti| bahūn gadāniti āviṣkṛtamān aśītiḥ| atra carakaḥ- “nakhabhedaśca, vipādikā ca, pādaśūlaṃ ca” (ca. sū. 20) ityādayaḥ| ‘mātarikṣā amitān gadān’ ityanye na paṭhanti| tatrā(thā')pyamitā eva vātavikārāḥ| taduktaṃ- “vātavikārāṇāmaparisaṅkhyeyanāmāviṣkṛtatamā eva vyākhyātāḥ” (ca. sū. 20) iti|32|-
dāhasantāpamūrcchāḥ syurvāyau pittasamanvite ||32|| śaityaśophagurutvāni tasminneva kaphāvṛte | sūcībhiriva nistodaḥ sparśadveṣaḥ prasuptatā ||33|| śeṣāḥ pittavikārāḥ syurmārute śoṇitānvite | prāṇe pittāvṛte chardirdāhaścaivopajāyate ||34|| daurbalyaṃ sadanaṃ tandrā vaivarṇyaṃ 26 ca kaphāvṛte | udāne pittasaṃyukte mūrcchādāhabhramaklamāḥ ||35|| asvedaharṣau mando'gniḥ śītastambhau kaphāvṛte | samāne pittasaṃyukte svedadāhauṣṇyamūrcchanam ||36|| kaphādhikaṃ 27 ca viṇmūtraṃ romaharṣaḥ kaphāvṛte | apāne pittasaṃyukte dāhauṣṇye syādasṛgdaraḥ 28||37|| adhaḥkāyagurutvaṃ ca tasminneva 29 kaphāvṛte | vyāne pittāvṛte dāho gātravikṣepaṇaṃ klamaḥ ||38|| gurūṇi 30 sarvagātrāṇi stambhanaṃ cāsthiparvaṇām | liṅgaṃ kaphāvṛte vyāne ceṣṭāstambhastathaiva ca ||39||
idānīṃ sammiśrāḥ kurute ruja iti sūtritamāvaraṇaṃ vivṛṇvannāha- dāhetyādi| dāho'gnidagdhasyeva, santāpo gharmādisaṃsthitasyeva| śaityaśophetyādi| tasminneva vāyau| sūcībhirityādi| sadanam aṅgaglāniḥ| klamo'nāyāsaśramaḥ| harṣo romaharṣaḥ| kaphādhikaṃ śleṣmabahulaṃ viṣṭhāmūtram| asṛgdaraḥ strīṇāmeva| asthiparvaṇām asthisandhīnām| ceṣṭā gamanādikāḥ||32-39|| tatra ‘sammiśrāḥ kurute rujaḥ’ iti sūtritamāvaraṇaṃ vivṛṇvannāha- prāṇe pittāvṛte dāha ityādi| subodham| kecidatra sthāne prāṇādīnāṃ pittādyāvaraṇapāṭhaṃ vihāya pakṣāghātapaṭhanīyaṃ ślokaṃ paṭhanti| tadyathā- ‘dāhasantāpamūrcchāḥ syurvāyau pittasamanvite’ ityādi| ‘śoṇitacaturthaiḥ’ (sū. 21) iti darśanādanye raktāvṛtavāyudarśanaparaṃ ślokaṃ paṭhanti- “sūcībhiriva nistodaḥ sparśadveṣaḥ prasuptatā| śeṣāḥ paittikarogāḥ syurmārute śoṇitāvṛte” iti| aśeṣavātāvṛtiśeṣaścāyaṃ granthaḥ| anuktāśeṣāvaraṇaṃ tu cikitsitaprasaṅgena vakṣyati| yathā,- “kevalo doṣayukto vā dhātubhirvā''vṛto'nilaḥ| vijñeyo lakṣaṇohābhyāṃ cikitsyaścāvirodhataḥ” (ci. 4) iti| anenānuktāni sarvāṇyevāvaraṇānyuktāni| kathaṃ? dadhatīti dhātava iti prakṛtisthāḥ sarve eva śārīrā bhāvā dehadhāraṇakāraṇādgṛhītāḥ; tenātra rasaraktādidhātvāvaraṇaṃ, mūtrādimalāvaraṇaṃ, mārutānāṃ pañcānāṃ parasparāvaraṇaṃ copagṛhītaṃ; doṣagrahaṇaṃ tu viśeṣārthamiti||32-39||
(prāyaśaḥ sukumārāṇāṃ mithyā''hāravihāriṇām | rogādhvapramadāmadyavyāyāmaiścātipīḍanāt 31||40|| ṛtusātmyaviparyāsāt snehādīnāṃ ca vibhramāt | avyavāye tathā sthūle vātaraktaṃ prakupyati 32 ) ||41||
sūcībhiriva nistoda ityādivākyenāprakupitaśoṇitāvṛtavātasya lakṣaṇamuktvā, idānīṃ prakupitaśoṇitāvṛtavātajanyasya vātaraktasya prakopakāraṇaṃ darśayannāha- prāyaśa ityādi| sukumārāṇāṃ vātaraktaṃ prakupyatīti sambandhaḥ| mithyāhāravihāriṇāmiti mithyā anucitaḥ, vihāraḥ kāyavāṅmanovyāpāraḥ| adhvā mārgaḥ, vyāyāmaḥ śarīrāyāsajananaṃ karma| vibhramaḥ anyathākaraṇam| avyavāye maithunavarjite| kecit ‘prāyaśaḥ sukumārāṇāṃ’ ityādigranthaṃ ‘vātaraktaṃ prakupyati’ iti yāvanna paṭhanti, cikitsite paṭhiṣyamāṇatvāt||40-41||
hastyaśvoṣṭrairgacchato'nyaiśca vāyuḥ kopaṃ yātaḥ kāraṇai sevitaiḥ svaiḥ | tīkṣṇoṣṇāmlakṣāraśākādibhojyaiḥ santāpādyairbhūyasā sevitaiśca ||42|| kṣipraṃ raktaṃ duṣṭimāyāti 33 tacca vāyormārgaṃ saṃruṇaddhyāśu yātaḥ | kruddho'tyarthaṃ mārgarodhāt sa vāyuratyudriktaṃ 34 dūṣayedraktamāśu 35||43|| tat sampṛktaṃ vāyunā dūṣitena tatprābalyāducyate vātaraktam | tadvat pittaṃ dūṣitenāsṛjā''ktaṃ śleṣmā duṣṭo dūṣitenāsṛjā''ktaḥ ||44||
tasya samprāptiṃ darśayannāha- hastītyādi| anyaiśceti aparairbhāraharaṇādibhiḥ kāraṇairityarthaḥ| kopaṃ yātaḥ kopaṃ gata ityarthaḥ| kāraṇaiḥ sevitaiḥ svairvidāhyādibhiḥ| tacca raktaṃ vāyormārgaṃ saṃruṇaddhi| kathambhūtasya vāyorityāha- āśu yātaḥ, śīghraṃ gacchata ityarthaḥ| atyudriktam atiśayena vṛddhiṅgataṃ raktam| tat sampṛktamiti tadraktaṃ, sampṛktaṃ saṃsṛṣṭam| vāyunā dūṣiteneti dūṣitena vāyunā saha| tatprābalyāt vātaprābalyācchoṇitasyāprābalyāt, tayorvātaraktayoḥ prābalyāditi kecit| tadvat pittamiti duṣṭaṃ pittamityarthaḥ, dūṣitenāsṛjā''ktamiti dūṣitena raktena miśram||42-44|| idānīṃ kupitasya vāyoḥ kupitaśoṇitāvaraṇaprasaṅgena ‘prāyaśaḥ sukumārāṇāṃ mithyāhāravihāriṇām’ iti paṭhiṣyamāṇatvāt tasya samprāptiṃ darśayannāha- hastyaśvoṣṭrairityādi| vidāhyannamaśnataḥ śoṇitaṃ vidagdhaṃ hastyādiyānaistaddravatvādadhogataṃ pādayoścīyate| viśeṣeṇa hastyādigamanaṃ hetuḥ, sāmānyataḥ punaḥ pādagamanamapi| niruktiṃ kurvannāha- tatprābalyāducyate vātaraktamiti| vātaprābalyādityarthaḥ| yadyapyatra vātasya śoṇitasya cobhayorapi duṣṭirasti, tathā'pi vātasya prābalyād doṣatvenāpi tasyaiva prādhānyād vātavyādhivyapadeśaḥ, śoṇitasyāprābalyāddūṣyatvācca na tadvyapadeśa iti| taduktaṃ carake- “vāyurvivṛddho vṛddhena raktenāvāritaḥ pathi| kruddhaḥ sandūṣayedraktaṃ tajjñeyaṃ vātaśoṇitam” (ca. ci. 29) iti||42-44||
sparśodvignau 36 todabhedapraśoṣasvāpopetau vātaraktena pādau | pittāsṛgbhyāmugradāhau bhavetāmatyarthoṣṇau raktaśophau mṛdū ca ||45|| kaṇḍūmantau śvetaśītau saśophau pīnastabdhau śleṣmaduṣṭe tu rakte | sarvairduṣṭe 37 śoṇite cāpi doṣāḥ svaṃ svaṃ rūpaṃ pādayordarśayanti ||46||
tasyedānīṃ vātādiviśeṣeṇa viśiṣṭaliṅgaṃ darśayannāha- sparśodvignāvityādi| sparśodvignau sparśāsahau pādāviti sambandhaḥ| praśoṣaḥ śuṣkatā, svāpaḥ sparśājñānam| etena vātaprabalavātaraktalakṣaṇamuktam| pittāsṛgbhyāmiti vātaśoṇita eva yadā pittamasṛk ca balavattaraṃ bhavati tadetyarthaḥ| raktaśophau raktavarṇaśophau| kaṇḍūmantau pādāviti sambandhaḥ| pīnau sthūlau||45-46|| tasyedānīṃ sāmānyaliṅgamabhidhāya vātādidoṣaviśeṣeṇa viśiṣṭaṃ liṅgaṃ darśayannāha- sparśodvignāvityādi| uṣṇādisparśanaṃ na sahete raktaduṣṭyā rogarujo'tiyogāt| todabhedānvitaprakṛṣṭaśoṣaṇaṃ vātaprābalyādeva; todabhedayoḥ śoṣaṇasya ca vātakṛtatvāt| svāpaḥ sparśājñānam| pittāsṛgbhyāmiti vātaśoṇita eva yadā pittamasṛk ca balavattaraṃ bhavati, tadetyarthaḥ| raktaśophau raktavarṇaśophau| evaṃ śvetau pādau śleṣmaduṣṭe tu rakte| pratyekaṃ doṣanirdiṣṭalakṣaṇasyātideśena saṃsargasannipāte nirdiśannāha- sarve duṣṭā ityādi||45-46||
prāgrūpe śithilau svinnau śītalau 38 saviparyayau | vaivarṇyatodasuptatvagurutvauṣasamanvitau ||47||
tasya pūrvarūpamāha- prāgrūpe ityādi| saviparyayāviti kaṭhināsvinnoṣṇau, ‘pādau’ ityadhyāhāraḥ| oṣo dāhaḥ| kecidatra pūrvarūpaṃ na paṭhanti, cikitsāyāṃ paṭhiṣyamāṇatvāt||47||
pādayormūlamāsthāya kadāciddhastayorapi | ākhorviṣamiva kruddhaṃ taddehamanusarpati ||48||
tasyedānīṃ pādamātre'bhijātasya kālenāvayavāntarānusaraṇaṃ nirdiśannāha- pādayorityādi| mūlamāsthāya talaṃ prāpya| ākhorityādi undurasya viṣaṃ mūlamāsthāya paścāt kupitaṃ saddehaṃ sakalamevānuyāti||48|| tasyedānīṃ pādamātre'pi jātasya kālenāvayavāntarānusaraṇaṃ nirdiśannāha- pādayormūlamityādi| mūlamāsthāya kandaṃ samprāpya paścāddehamanudhāvati anuyātītyarthaḥ| ākhorviṣamivetyādi| ākhorundurasyeva viṣaṃ daṃśamūlamāsthāya paścāt kupitaṃ saddehaṃ sakalamanuyāti||48||
ājānusphuṭitaṃ yacca prabhinnaṃ prasrutaṃ ca yat | upadravaiśca yajjuṣṭaṃ prāṇamāṃsakṣayādibhiḥ ||49|| śoṇitaṃ tadasādhyaṃ syādyāpyaṃ saṃvatsarotthitam |50|
tasyedānīmasādhyādilakṣaṇaṃ darśayannāha- ājānusphuṭitamityādi| ājānusphuṭitaṃ jānuparyantamuccaṭitam| prabhinnaṃ vidīrṇam| prasrutaṃ srāvayuktam| upadravaiḥ prāṇamāṃsakṣayādibhiravāraṇīyoktaiḥ 39| ādigrahaṇādaṅgulivakratārbudādayo'pi grāhyāḥ| juṣṭaṃ sahitam| yajjānuparyantaṃ sphuṭitaṃ vātaprābalyāt, yacca jānuparyantaṃ prabhinnaṃ prasrutaṃ ca pittaraktaprābalyāt, tadapyasādhyameva||49||- tasyedānīmasādhyādilakṣaṇaṃ nirdiśannāha- ājānusphuṭitamityādi| tatra yadvātaprābalyājjānuparyantaṃ sphuṭitaṃ, yacca pittakaphaprābalyājjānuparyantaṃ prasrutaṃ bhavati, tadapyasādhyameva||49||-
yadā tu dhamanīḥ sarvāḥ kupito'bhyeti mārutaḥ ||50|| tadākṣipatyāśu muhurmuhurdehaṃ muhuścaraḥ | muhurmuhustadākṣepādākṣepaka iti smṛtaḥ ||51||
idānīṃ vātaraktamabhidhāyākṣepakamāha- yadetyādi| dhamanyo nāḍyaḥ| abhyeti vyāpnoti| ākṣipati cālayati| muhuścara iti vāraṃvāraṃ calanaśīlo vāyuḥ, muhuścaratvenaiva muhurmuhurākṣepaṇaṃ yuktam; anye tu ‘bahiścara’ iti paṭhanti, tannecchati gayadāsācāryaḥ| tadākṣepāt dehākṣepāt| idamākṣepakasya sāmānyalakṣaṇamuktam||50-51|| vātaraktākhyaraktāvṛtavātavyādhiṃ darśayitvā raktopadhātudhamanīprāptasyākṣepakāhetukasya vātasya vyādhiṃ darśayannāha- yadā tu dhamanīḥ sarvā ityādi| sarvā ūrdhvādhastiryagāḥ| muhureva dehamākṣipati sa ākṣepaṇādākṣepaka iti niruktiḥ| muhuścara iti muhuścaratvenaiva muhurmuhurākṣepaṇam| anye tu ‘bahiścaraḥ’ iti paṭhanti| tanna, sthānagāmbhīryādākṣepakasyāntarākṣepaṇakarmārambhakasya bahiścaratvaṃ na yujyate||50-51||
so'patānakasañjño yaḥ pātayatyantarā'ntarā | kaphānvito bhṛśaṃ vāyustāsveva yadi tiṣṭhati ||52|| sa daṇḍavat stambhayati kṛcchro daṇḍāpatānakaḥ | hanugrahastadā'tyarthaṃ so'nnaṃ kṛcchrānniṣevate ||53|| dhanustulyaṃ namedyastu sa dhanuḥstambhasañjñakaḥ | aṅgulīgulphajaṭharahṛdvakṣogalasaṃśritaḥ ||54|| snāyupratānamanilo yadā''kṣipati vegavān | viṣṭabdhākṣaḥ stabdhahanurbhagnapārśvaḥ kaphaṃ vaman ||55|| abhyantaraṃ dhanuriva yadā namati mānavaḥ | tadā'syābhyantarāyāmaṃ kurute māruto balī ||56|| bāhyasnāyupratānastho bāhyāyāmaṃ karoti ca | tamasādhyaṃ budhāḥ prāhurvakṣaḥkaṭyūrubhañjanam ||57|| kaphapittānvito vāyurvāyureva ca kevalaḥ | kuryādākṣepakaṃ tvanyaṃ caturthamabhighātajam ||58||
ākṣepakaviśeṣānāha- so'patānaka ityādi| ya ākṣepako'ntarā'ntarā pātayati so'patānaka ityarthaḥ| idaṃ sāmānyāpatānakalakṣaṇamuktaṃ; gayadāsenāpatānakalakṣaṇaṃ ‘yenāpatāmyate’ ityādivākyenābhidhāya vyākhyātaṃ, yathā- “yena vāyunā kartṛbhūtena hetubhūtena vā pumānapatāmyate tamo dṛśyate mohyate iti yāvat so'patānaka iti; so'yaṃ hṛdisthamano'dhiṣṭhānena sakaphena vāyunā janyate” iti| sa evāpatānakastridhā- daṇḍāpatānakaḥ, antarāyāmaḥ, bahirāyāmaśca; tatra daṇḍāpatānakalakṣaṇamāha- kaphānvita ityādi| tāsveva sarvāsu dhamanīṣu, bhṛśaṃ tiṣṭhatīti sambandhaḥ| kṛcchraḥ kaṣṭasādhyaḥ| hanugrahastu daṇḍāpatānake'nyatrāpi vāyau 40 syāt| sa daṇḍāpatānakavān puruṣaḥ| dhanuḥstambhasañjñakamantarāyāmaṃ darśayannāha- dhanustulyamityādi| tasyaiva bhāṣyaṃ vaktumāha- aṅgulītyādi| aṅgulyo'tra pādagatāḥ, gulphaḥ pārṣṇerupari granthiḥ, jaṭharamudaraṃ, hṛt hṛdayaṃ, vakṣaḥ stanayorantarālaṃ, galaḥ kaṇṭhaḥ; eteṣu sthāneṣu saṃśrita āśrito vāyuḥ| snāyupratānaṃ snāyuvistāram| bahirāyāmaṃ nirdiśannāha- bāhyasnāyupratānastha ityādi| bāhyasnāyupratānastho bāhyasnāyuvistārasthaḥ, bāhyasnāyavaḥ pādamūlapiṇḍikākaṭīpṛṣṭhagrīvāpaścimabhāgāśrayāḥ| vakṣaḥkaṭyūrubhañjanamiti vakṣaḥkaṭyūrubhañjanatve satyevāsādhyatvam, abhagnavakṣaḥkaṭyādikastu nava upakramya eva| tasyākṣepakasyetaradoṣasaṃsargeṇa nidānaviśeṣācca saṅkhyābhedaṃ darśayannāha- kaphapittānvita ityādi| ekaḥ kaphānvitaḥ, dvitīyaḥ pittānvitaḥ, tṛtīyaḥ kevalavātakṛtaḥ, caturtho'bhighātajaḥ| caturthamabhighātajamiti nidānaviśeṣāt| daṇḍāpatānakādayastrayaścaturthaḥ punarabhighātaja iti śrījejjhaṭaḥ; tannecchati gayī, garbhapātādinimittabhedena saṅkhyātirekāt| śrībahmadevastu “ākṣepakaścaturdhā- apatānakaḥ, saṃsṛṣṭākṣepakaḥ, kevalākṣepakaḥ, abhighātajaśca; tatrāpatānakaḥ ‘so'patānaka’ ityādinā ‘vakṣaḥkaṭyūrubhañjanam’ iti paryantenoktaḥ, ‘kaphānvito vāyuḥ’ iti saṃsṛṣṭākṣepakaḥ, ‘vāyureva ca kevalaḥ’ iti kevalākṣepakaḥ, caturthaḥ punarabhighātajaḥ” ityāha||52-58|| tasyaivākṣepakasyāvasthāviśeṣeṇa niruktyā nāmnā ca viśeṣaṃ darśayannāha- yenāpatāmyata ityādi| yena vāyunā āvṛtena hetubhūtena apatāmyate tamo dṛśyate mohyate iti yāvat, so'patānaka iti| so'yaṃ hṛdisthamano'dhiṣṭhānena sakaphena vāyunā janyate| atra trimarmīyasiddhau dṛḍhabalaḥ- “kruddhaḥ svaiḥ kopanairvāyuḥ sthānādūrdhvaṃ prapadyate| pīḍayan hṛdayaṃ gatvā śiraḥ śaṅkhau ca pīḍayan|| dhanurvannamayedgātrāṇyākṣipenmohayettathā| kṛcchreṇa cāpyucchvasiti stabdhākṣo'pyanimīlanaḥ 41|| kapota iva kūjecca niḥsañjñaḥ so'patantrikaḥ”- iti (ca. si. 9)| asyaiva cāvasthāyāḥ sthitasya(?) dṛṣṭistambhasañjñāpraṇāśābhyāmapatānakatvaṃ dṛḍhabalo'pi darśayati- “dṛṣṭiṃ saṃstabhya sañjñāṃ ca hatvā kaṇṭhena kūjati| hṛdi mukte naraḥ svāsthyaṃ yāti mohaṃ vṛte punaḥ|| vāyunā dāruṇaṃ prāhureke tamapatānakam” (ca. si. 9) iti| anye tu sauśrutamapatānakalakṣaṇamanyathā paṭhanti- “yaḥ prāṅmanye tu saṃśritya dhamanīḥ pratipadyate| apatānakasañjño'sau pātayatyantarā'ntarā”- iti| apare tu paṭhanti- “ākṛṣyate tu hṛṅmūrdhasañjñe(?) yaḥ so'patānakaḥ” iti| etatpāṭhadvayamapi na paṭhanīyam, ākṣepakalakṣaṇenāviśeṣāt| tantrāntarānugrahatve sa evāpatānakastridhā; tadyathā- daṇḍāpatānakaḥ, antarbahirvā''yāmaḥ| daṇḍavat stambhanāddaṇḍāpatānakaḥ, abhyantaraṃ dhanuḥkoṭivannamanād dhanustambhaḥ, sa evāntarāyāmāviśiṣṭaḥ| anye tu kubjakhañjāpatānakāstrayaḥ, caturthaḥ punarabhighātajaḥ; tanna, garbhapātādinimittabhedena sañjñātirekāt| atrākṣepaka evāpatānayogādapatānakaḥ| sa tu śuddhavātakaphapittāvṛtābhighātabhedāccaturvidhaḥ| garbhapātajasya śoṇitātisrāvajatvādasādhyatvaṃ, marmābhighātajasya rujābāhulyādasādhyatvamiti| daṇḍāpatānakaṃ darśayannāha- kaphānvito bhṛśamityādi| tāsviti sarvāsu dhamanīṣu| suśrute sādhāraṇādeva vātāddaṇḍāpatānakaḥ, carake tu kṣayanimittavātādasādhyaśca; tathā hi carakaḥ “pāṇipādaṃ ca saṃśoṣya sirāḥ snāyuśca kaṇḍarāḥ| pāṇipādaśiraḥpṛṣṭhaśroṇīḥ stabhnāti mārutaḥ|| daṇḍavat stabdhagātrasya daṇḍakaḥ so'nupakramaḥ” (ca. ci. 28) iti| suśrute kaphapittasaṃsargādgarbhapātādinimittasyāsādhyavacanānnopakramyaḥ| dhanuḥstambhasañjñakamantarāyāmaṃ darśayannāha- dhanustulyamityādi| tasyaiva bhāṣyaṃ darśayannāha- aṅgulītyādi| aṅgulyo'tra pādagatāḥ; gulphasāhacaryāt| pādāṅgulyādigalaparyantasakaladehagatasnāyupratānākṣepakahetudhanuḥkroḍavannamanādantarāyāmaḥ| snāyupratānamiti snāyusaṅghātavistāramākṣipati; tenātrāpyākṣepakalakṣaṇameva| bahirāyāmaṃ nirdiśannāha- bāhyasnāyupratānastha ityādi| bāhyāḥ snāyavaḥ pādamūlapiṇḍikākaṭīpṛṣṭhagrīvāpaścimabhāgāśrayāḥ| vakṣaḥkaṭyūrubhañjanaṃ vakṣaḥkubjīkaraṇam| asya vakṣobhaṅge'sādhyatvam, abhagnavakṣaso narasyopakramyatā; jātavegasya śarīrapinākakartṛtvameva carake; etenātrāpyākṣepakadharmānuvṛttiḥ, vegāgamenākṣepaṇāt| tathā ca carakaḥ- “jātavego nihantyeṣa vaikalyaṃ vā niyacchati” (ca. ci. 28); ajātavego mānava upakramyaḥ| tatra yadyapi carake sirāgato vāyurbāhyāyāme kathitaḥ- “pṛṣṭhamanyāśritā bāhyāḥ śoṣayitvā sirā balī” (ca. ci. 28) iti; tathā'pyatra sirāśabdaḥ sādṛśyāt snāyusu vartate| yadāha punaḥ sa eva- “bāhyābhyantaramāyāmaṃ khallīṃ kubjatvameva ca| sarvāṅgaikāṅgarogāṃśca kuryāt snāyugato'nilaḥ” (ca. ci. 28) iti| anyatrāpi bāhyābhyantarāyāmeṇa dvividhaṃ kubjatvamabhipretaṃ, “khallīṃ kubjatvamarditam” (ca. ci. 28) iti tatraiva vacanāt| na ca kubjatvamanyat pṛthak śāstre nirdiṣṭamasti| bahirāyāmalakṣaṇaṃ carake “pṛṣṭhamanyāśrito 42 vāyuḥ śoṣayitvā sirā balī| tataḥ 43 kuryāddhanuḥstambhaṃ bahirāyāmasañjñakam|| cāpavannāmyamānasya pṛṣṭhato hriyate śiraḥ| ura utkṣipyate manyā stabdhā grīvā'vamṛdyate|| dantānāṃ daśanaṃ 44 jṛmbhā lālāsrāvaḥ savāggrahaḥ| jātavego nihantyeṣa vaikalyaṃ vā niyacchati” (ca. ci. 28) iti| tasyedānīmitaragauṇadoṣasaṃsargeṇa nidānaviśeṣatvena ca sañjñābhedaṃ darśayannāha- kaphapittānvita ityādi||52-58||
garbhapātanimittaśca śoṇitātisravācca yaḥ | abhighātanimittaśca na sidhyatyapatānakaḥ ||59||
tasyaivākṣepakasyāpatānakasañjñāṃ prāptasyāsādhyatvaṃ darśayannāha- garbhapātanimittaścetyādi| garbhapātādinimittāstrayo'pyāgantavo'sādhyāḥ; yadi kathañciddaivayogāt sidhyanti tadā vaikalyaṃ janayanti||59|| nidānaviśeṣādasyaivākṣepakasya patanasvabhāvādapatānakasañjñāṃ prāptasyāparamasādhyatvaṃ darśayannāha- garbhapātanimitta ityādi| tatra garbhapāte garbhiṇyāḥ pūrvamevārucicchardimatyāstathā garbhādhārapoṣaṇena vibhaktarasatvenāpi durbalāyā garbhapātenāpi srutātiśoṇitāyā anyahetusrutaśoṇitāyā vā'tidhātukṣayanimittenāpekṣakasyāsādhyatvamiti| garbhapātādinimittāstrayo'pyāgantavo'sādhyāḥ||59||
adhogamāḥ satiryaggā dhamanīrūrdhvadehagāḥ | yadā prakupito'tyarthaṃ mātariśvā prapadyate ||60|| tadā'nyatarapakṣasya sandhibandhān vimokṣayan | hanti pakṣaṃ tamāhurhi pakṣāghātaṃ bhiṣagvarāḥ ||61|| yasya kṛtsnaṃ śarīrārdhamakarmaṇyamacetanam | tataḥ 45 patatyasūn vā'pi tyajatyanilapīḍitaḥ 46||62||
pakṣāghātamāha- adhogamā ityādi| ekataraśarīrārdhadhamanīrūrdhvādhastiryaggatā yadā sa mātariśvā vāyuḥ, prapadyate āśrayatītyarthaḥ, tadā'nyatarapakṣasyaikataraśarīrārdhasya, sandhibandhān vimokṣayan vimocayan, pakṣaṃ śarīrārdhaṃ hanti| yasya kṛtsnamityādi| akarmaṇyam īṣatkarmakṣamam, acetanam alpacetanam; yadā akarmaṇyaṃ bhavati tadā patati; yadā acetanaṃ bhavati tadā asūn prāṇān parityajati||60-62|| daṇḍastambhādisarvāṅgavātānuddiśya kṛtsnadehavātaṃ darśayannāha- adhogamā ityādi| ekataraśarīrārdhadhamanīrūrdhvādhastiryagā āśritya sandhibandhān kaphasaṃhitābhirdhamanībhiḥ kṛtān mokṣayan pakṣāghātaṃ kuryāt| tatra śarīraśabdaḥ śarīrāvayave'pi vartate| samudāyeṣu pravṛttā śabdā avayaveṣvapi vartanta iti kṛtsnagrahaṇam| dhamanyo'tra snāyavaḥ sādṛśyenābhihitāḥ, snāyūnāmeva sandhibandhaneṣvadhikṛtatvāt| taduktaṃ śārīre- “evameva śarīre'smin yāvantaḥ sandhayaḥ smṛtāḥ| snāyubhirbahubhirbaddhāstena bhārasahā narāḥ” (śā. 5) iti| anye tu sirāsnāyugatatvena gurutvamasya pratipādayituṃ dhamanīti grahaṇamityāhuḥ| ubhayāśrayo hi vāyuścarake pakṣavadhe paṭhyate, taduktaṃ- “hatvaikaṃ mārutaḥ pakṣaṃ dakṣiṇaṃ vāmameva vā| karoti ceṣṭāviratiṃ rujāṃ vāksaṅgameva ca|| gṛhītvā'rdhaṃ śarīrasya sirāḥ snāyūrviśoṣya ca” (ca. ci. 28) iti| na cetanam acetanam| śuddhavātajaṃ kṛcchraṃ, tataḥ patati| yadā punaścetanaṃ na bhavatīti kriyayā sambandhaḥ| dhātukṣayakṛtavātajaṃ tadasādhyaṃ, tatrāsūn jahāti; aparadoṣasaṃsṛṣṭavātaṃ punaḥ sādhyam||60-62||
śuddhavātahataṃ pakṣaṃ kṛcchrasādhyatamaṃ viduḥ | sādhyamanyena saṃsṛṣṭamasādhyaṃ kṣayahetukam ||63||
pakṣāghātasya sādhyāsādhyatvaṃ darśayannāha- śuddhavātahatamityādi| śuddhaḥ kaphādyasaṃsṛṣṭaḥ| anyena saṃsṛṣṭam itaradoṣasambaddham||63|| pakṣāghātasya sādhyāsādhyatvaṃ darśayannāha- śuddhavātahatamityādi| śuddhavātahataṃ kṛcchrasādhyam, anyadoṣasaṃsṛṣṭaṃ sādhyaṃ, kṣayahetukevalavātajaṃ punarasādhyaṃ sākṣādeva, śoṇitātisrutikṛtadhātukṣayajamevāsādhyaṃ, balavadvigrahādito dhātukṣayakarahetukṛtaṃ tu kṛcchrasādhyamiti bhedāḥ||63||
vāyurūrdhvaṃ vrajet sthānāt kupito hṛdayaṃ śiraḥ | śaṅkhau ca pīḍayatyaṅgānyākṣipennamayecca saḥ ||64|| nimīlitākṣo niśceṣṭaḥ stabdhākṣo vā'pi kūjati | nirucchvāso'thavā kṛcchrāducchvasyānnaṣṭacetanaḥ ||65|| svasthaḥ syāddhṛdaye mukte hyāvṛte tu pramuhyati | kaphānvitena vātena jñeya eṣo'patantrakaḥ ||66||
apatantrakamāha- vāyurūrdhvamityādi| hṛdayaṃ śiraḥ śaṅkhau ca pīḍayatīti hṛdayaṃ kamalamukulākāramadhomukhaṃ, bhruvorantopari karṇalalāṭayormadhye śaṅkhau, aṅgāni hastapādādīni| ākṣipet pātayet 47| kūjati kapota iva śabdaṃ karoti; athavā kṛcchrāducchvasyāditi kaṣṭenocchvāsaṃ kuryāt| kecidapatantrakamamuṃ na paṭhanti, apatantrakāpatānakayoraikyāt||64-66|| apatānakasthāne kecidapatantrakamadhīyate- vāyurūrdhvaṃ vrajet sthānādityādi| anye tvapatānakalakṣaṇenaiva tadavarodhāditi nādhīyate| carake punarākṣepakasyāpatānakatvaṃ na paṭhitamityapatantrakaḥ paṭhyate||64-66||
divāsvapnāsanasthānavivṛtādhvanirīkṣaṇaiḥ 48| manyāstambhaṃ prakurute sa eva śleṣmaṇā''vṛtaḥ ||67||
manyāstambhamāha- divāsvapnetyādi| āsanam upaveśanaṃ, sthānam ūrdhvībhavanaṃ| vivṛtādhvanirīkṣaṇaiḥ vakramārgāvalokanaiḥ| sa eva vāyuḥ| manyāstambhaṃ kecidapatānakapūrvarūpaṃ manyante||67|| manyāstambhaṃ darśayannāha- divāsvapnetyādi| kaiścinmanyāstambho na paṭhyate, antarāyāmabahirāyāmalakṣaṇatvānmanyāstambhasya; tanna, svātantryeṇāpyupalambhānmanyāstambhasya||67||
(garbhiṇīsūtikābālavṛddhakṣīṇeṣvasṛkkṣaye 49|) uccairvyāharato'tyarthaṃ khādataḥ kaṭhināni vā | hasato jṛmbhato 50 bhārādviṣamācchayanādapi ||68|| śironāsauṣṭhacibukalalāṭekṣaṇasandhigaḥ | ardayitvā'nilo vaktramarditaṃ janayatyataḥ ||69|| vakrībhavati vaktrārdhaṃ grīvā cāpyapavartate | śiraścalati vāksaṅgo netrādīnāṃ ca vaikṛtam ||70|| grīvācibukadantānāṃ tasmin pārśve tu vedanā | yasyāgrajo romaharṣo vepathurnetramāvilam ||71|| vāyurūrdhvaṃ tvaci svāpastodo manyāhanugrahaḥ | tamarditamiti prāhurvyādhiṃ vyādhiviśāradāḥ ||72||
arditamāha- garbhiṇītyādi| sūtikā prasūtā strī| vyāharataḥ śabdaṃ kurvataḥ| bhārādviṣamācchayanādapīti viṣamādbhārāt, viṣamācchayanāccetyarthaḥ| anye tu ‘viṣamocchvasanāt’ iti paṭhanti| ardayitvā vyathayitvā| apavartate vakrībhavati| vāksaṅgo vāco'nirgamaḥ| netrādīnāmityādiśabdād bhrūgaṇḍādyupasaṅgrahaḥ| tasmin pārśve iti yasmin pārśve'rditaṃ bhavati tasmin pārśve grīvādayo vakrībhavanti| cibukaṃ mukhakuharasyādhobhāgaḥ| tasya (pūrva)rūpamāha- yasyetyādi| agrajaḥ pūrvabhāvī| āvilaṃ samalam| vāyurūrdhvaṃ ‘prasarpati’ iti śeṣaḥ| tvaci svāpaḥ tvacaḥ sparśājñānam||68-72|| arditavātaṃ nirdiśannāha- uccairvyāharato'tyarthamityādi| jṛmbhayā hetubhūtayā| bhārād viṣamāt; śayanāśanācca ‘viṣamāt’ ityanuvartate| vāksaṅgo vāco'nirgamaḥ| netrādīnāmityādiśabdād bhrūgaṇḍādyupagrahaḥ| keciccharīrārdhamapīcchanti 51; taduktaṃ carake- “ardhe tasminmukhārdhe vā kevale syāttadarditam (ca. ci. 28) iti; tattu na samyak| uccairvyāhārādīnāṃ mukhagatavāyoreva kopakatvāt||68-72||
kṣīṇasyānimiṣākṣasya prasaktaṃ 52 saktabhāṣiṇaḥ | na sidhyatyarditaṃ bāḍhaṃ trivarṣaṃ vepanasya ca ||73||
tasyāsādhyatvamāha- kṣīṇasyetyādi| animiṣākṣasya stabdhākṣasya| prasaktaṃ satataṃ, saktabhāṣiṇaḥ pīḍitāvyaktapadabhāṣiṇaḥ; anye tu ‘prasaktāvyaktabhāṣiṇaḥ’ iti paṭhanti, prasaktaṃ prakarṣeṇa lagnamiti tatrārthaḥ| bāḍhamatiśayena na sidhyatīti sambandhaḥ| trivarṣamiti saṃvatsaratrayātītam; anye tu nāsākṣimukhasrāviṇaṃ trivarṣamāhuḥ| vepanasya kampanaśīlasya| “garbhiṇīsūtikābālavṛddhakṣīṇeṣvasṛkkṣaye” ityamuṃ pāṭhaṃ jejjhaṭādaya ācāryā na paṭhanti| ‘uccairvyāharato'tyarthaṃ’ ityādau kṛtvā paṭhanti, bahuvaidyapaṭhitatvādasmābhiḥ paṭhitaḥ||73|| tasyedānīmasādhyatvaṃ darśayannāha- kṣīṇasyetyādi| prasaktaṃ prakarṣeṇa saktaṃ lagnaṃ 53 kaṇṭhatālvādivarṇoccāraṇasthāneṣu, avyaktamasphuṭaṃ bhāvitaṃ yasya sa tathā| tathaiva carakaḥ “lī(dī)nā jihvā samutkṣiptā tathā sajjati cāsya vāk” (ca. ci. 28) iti| trivarṣamiti trayo varṣāḥ saṃvatsarā asyeti atyantasaṃyoge dvitīyā| anye tu nāsākṣimukhasrāviṇaṃ trivarṣamāhuḥ, varṣasāmānyāt srāvasya||73||
pārṣṇipratyaṅgulīnāṃ 54 tu kaṇḍarā yā'nilārditā | sakthnaḥ 55 kṣepaṃ nigṛhṇīyādgṛdhrasīti hi sā smṛtā ||74||
gṛdhrasīmāha- pārṣṇītyādi| yā kaṇḍarā sakthnaḥ kṣepaṃ nigṛhṇīyāt sā gṛdhrasīti smṛteti sambandhaḥ| pārṣṇirgulphasya pāścātyādhobhāgaḥ, pratyaṅgulyo'ṅgulya eva; etenoparyadhobhāgagataṃ kaṇḍarādvayaṃ gṛhyate| kaṇḍarā mahāsnāyuḥ| gulphādiviṭapāntaṃ sakthi, tasya kṣepaḥ prasāraṇaṃ, taṃ nigṛhṇīyādavarundhyādityarthaḥ| gṛdhrasī ‘raṅghiṇī’ iti loke| sā ca vātād vātakaphācca| khañjanavāte na sātiśayā vyathā yathā gṛdhrasyām| kecit ‘pārṣṇiṃ pratyaṅgulīnām’ iti dvitīyāntaṃ paṭhanti; tatrāpi pārṣṇiṃ lakṣīkṛtya yā kaṇḍarā, aṅgulīnāṃ ca yā kaṇḍareti kaṇḍarādvayam||74|| ekasakthigatasnāyugataṃ darśayannāha- pārṣṇiṃ pratītyādi| pārṣṇiḥ pādagranthiḥ pādakaniṣṭhāṅguleradhaḥsnāyudāhaṃ kurute(?)| lakṣaṇe karmapravacanīyasañjñā, tena pārṣṇimati dvitīyā| ‘kaṇḍare ye’ iti dvivacanaṃ kecit paṭhanti| kṣepaṃ prasāraṃ, sakthikṣepaṃ nigṛhṇīta iti||74||
talapratyaṅgulīnāṃ 56 tu kaṇḍarā bāhupṛṣṭhataḥ | bāhvoḥ karmakṣayakarī viśvācīti hi sā smṛtā ||75||
gṛdhrasīsadṛśīmekabāhugatāṃ viśvācīmāha- taletyādi| talaśabdo'yamupari vartate, tena karasyābhyantarakaṇḍarā gṛhītā, bāhupṛṣṭhata ityanena bāhyakaṇḍarā gṛhītā| bāhvoriti dvivacanaṃ sāmānyāpekṣayā 57, kadācit kasmiṃścidbāhau bhavati| ‘anilārditā’ ityatrāpi sambadhyate| cakāro'tra gṛdhrasīviśvācyornāmāntaramanuktaṃ khallyabhidhānaṃ samuccinoti| anye tvatrāpi ‘talaṃ pratyaṅgulīnām’ iti pūrvavaddvitīyāntaṃ paṭhanti, tena talaṃ lakṣīkṛtya yā kaṇḍarā bāhupṛṣṭhataśca yā kaṇḍareti kaṇḍarādvayaṃ gṛhyate||75|| sakthisāmānyādekabāhugatasadṛśavikāraṃ darśayannāha- talaṃ pratyaṅgulānāmityādi| ‘anilārditā’ iti pūrvavākyataḥ śeṣaḥ| talaśabdo'yamupari vartate, yathā- bhūtalamiti; tena bāhupṛṣṭhata iti saṅgatārthaḥ| iyamapi vātādvātakaphācca; gṛdhrasīsāmānyāt| viśvācīti cakāro'tra gṛdhrasīviśvācyornāmāntaramanuktaṃ khallyabhividhānaṃ samuccinoti| ubhe apyete śūlāvamoṭanādivātarugardite khallīsañjñe, “khallī tu pādajaṅghorukaṭīśūlāvamoṭinī 58 (ca. ci. 28) iti carake samārthena gṛdhrasīviśvācīviṣayeyamiti pratīyate| hārīte tu gṛdhrasīviśvācyoḥ pratipadameva khallīsañjñā kṛtā 59||75||
vātaśoṇitajaḥ śopho jānumadhye mahārujaḥ | śiraḥ kroṣṭukapūrvaṃ tu sthūlaḥ kroṣṭukamūrdhavat ||76||
kroṣṭukaśira āha- vātetyādi| yo jānumadhye vātaśoṇitajo mahārujaḥ 60 kroṣṭukamūrdhavat sthūlaḥ śopho bhavati sa kroṣṭukaśira iti jñeyaḥ| vātaśoṇitaja iti vātaśoṇitābhyāṃ jāto vātaśoṇitajaḥ, na punarvātaraktena vyādhinā janitaḥ; anye tu vātena śoṇitena ca jāta iti necchanti, kiṃ tarhi vātaraktaja iti rogakāraṇameva rogamicchanti| śiraḥ kroṣṭukapūrvamiti kroṣṭukaśabdapūrvaṃ śiraḥ, tasya rogasya ‘kroṣṭukaśira’ iti nāmetyarthaḥ| kroṣṭukamūrdhavat śṛgālamastakavat||76|| pūrvābhihitasakthideśāśrayaṃ vikāraṃ darśayannāha- vātaśoṇitaja ityādi| rogakāraṇameva rogamicchanti; tena vātaśoṇitarogahitaṃ ca cikitsitamiti viśeṣaḥ 61| sa tu śṛgālaśīrṣatulyatvāt kroṣṭukaśira iti vyādhirucyate||76||
vāyuḥ kaṭyāṃ 62 sthitaḥ sakthnaḥ kaṇḍarāmākṣipedyadā | khañjastadā bhavejjantuḥ, paṅguḥ sakthnordvayorvadhāt ||77||
khañjapaṅgulavātāvāha- vāyurityādi| ākṣipediti īṣat kṣipet, khañje vikalagaterdarśanāt| sakthnordvayorvadhāditi sarvathā gativighātāt paṅgurityarthaḥ| dvayoriti punaruktiprasaṅgādyugapat 63 sakthidvayavadhādityarthaḥ||77||
prakrāman vepate yastu khañjanniva ca gacchati | kalāyakhañjaṃ taṃ vidyānmuktasandhiprabandhanam ||78||
kalāyakhañjamāha- prakrāmannityādi| prakrāman pādavikramaṃ kurvan, gamanārambha eva vepate kalāyakhañja ityayaṃ khañjādviśeṣaḥ| muktasandhiprabandhanamiti śithilasandhibandhanamityarthaḥ||78|| sakthiśritamevāparaṃ vikāraṃ darśayannāha- vāyuḥ kaṭyāśrita ityādi| ākṣipet īṣat kṣipet; āṅ īṣadarthe, khañje vikalagaterdarśanāt 64| sakthnordvayorvadhāt sarvathā gativighāte tu paṅguḥ| khañjataḥ kalāyakhañje kaṇḍarādvayasandhibandhamuktatvāt prakrāman naro vepate iti viśeṣaḥ, anyat sarvaṃ tulyameva| yadāha- khañjanniva ca gacchatīti||77-78||
nyaste tu viṣamaṃ(me) pāde rujaḥ kuryāt samīraṇaḥ | vātakaṇṭaka ityeṣa vijñeyaḥ khaḍu(la)kāśritaḥ ||79||
vātakaṇṭakamāha- nyasta ityādi| nyaste tu viṣamaṃ pāda iti viṣamasthāne nikṣipte pāde ityarthaḥ| khuḍu(la)kāśrita iti pādajaṅghāsandhisaṃśraya ityarthaḥ, ‘pārṣṇyāśrayaḥ’ ityanye||79|| aparaṃ sakthirogaṃ darśayannāha- nyaste tvityādi| khuḍakāśrayaḥ pādajaṅghāsandhisaṃśrayaḥ; ‘pārṣṇyāśrayaḥ’ ityanye||79||
pādayoḥ kurute dāhaṃ pittāsṛksahito'nilaḥ | viśeṣataścaṅkramaṇāt pādadāhaṃ tamādiśet ||80||
pādadāhamāha- pādayorityādi| viśeṣataścaṅkramaṇāditi viśeṣeṇa gacchataḥ, tiṣṭhatastu sāmānyena||80|| viśeṣataścaṅkramataḥ viśeṣeṇa gacchataḥ; tiṣṭhatastu sāmānyena||80||
hṛṣyataścaraṇau yasya bhavataśca prasuptavat 65| pādaharṣaḥ sa vijñeyaḥ kaphavātaprakopajaḥ ||81||
pādaharṣamāha- hṛṣyata ityādi| hṛṣata iti harṣo romāñcaprāyo vedanāviśeṣo'ntaḥśītakaraḥ| bhavataśca prasuptavaditi sparśājñānāt suptāviva bhavata ityarthaḥ||81|| pādaharṣaḥ kaphānvitena vātena| harṣo romāñcaprāyo'ntaḥśītakaro vedanāviśeṣaḥ| suptakau sparśasyāvedanāt suptāviva| ayaṃ pādadāhaviparītaḥ pādaharṣo vātakaphābhyāṃ ciraviṣamapādanyāsādinā; paraḥ pādadāhaḥ khalu sirāmukhapīḍanāvṛtena vāyunā, so'smād bhinnaḥ; sirāmukhāvṛtatvena tadvivṛtau svayameva praśamate||81||
aṃsadeśasthito vāyuḥ śoṣayitvāṃ'sabandhanam | sirāścākuñcya tatrastho janayatyavabāhukam ||82||
aṃsaśoṣāvabāhukāvāha- aṃsadeśetyādi| aṃsasamīpopalakṣito deśoṃ'sadeśaḥ; aṃso bāhuśiraḥ| aṃsabandhanaṃ śleṣmāṇamityarthaḥ| aṃsabandhanaṃ śoṣayitvā ‘aṃsaśoṣaṃ rogaṃ karoti’ iti vākyaśeṣo jñeyaḥ| tatrasthaḥ aṃsadeśasthita ityarthaḥ||82|| aṃse pūrvoktaviśvācīśeṣaṃ rogaṃ darśayannāha- aṃsadeśasthito vāyurityādi| dhātukṣayakṛta eva vāyuḥ, śoṣayedaṃsabandhanamiti śoṣasya vātakṛtatvāt; kaphāvṛtasya śoṣāsāmarthyāt| aṃsabandhanaṃ śleṣmā, badhnātīti bandhanaṃ; kathaṃ punaraṃsabandhanaṃ kaphāducyate? tasyaiva bandhane'dhikārāt; taduktaṃ- “sandhayaḥ sādhu vartante saṃśliṣṭāḥ śleṣmaṇā tathā”; (śā. 4), tathā- “guṇāḥ kālāt paraṃ śleṣmā bandhane'kṣṇoḥ sirāyutaḥ” (u. ta. 1) iti| tatrastha eva ākuñcya sirā avabāhukaṃ janayatīti| cakāro bhinnakrame| avabāhukaḥ sandhigatena kaphasnehena vātena ca, sandhigatatvāt; aṃsasandheśca kaphasthānatvāt| dvāvetau vyādhī| yadāha- “aṃsaśoṣāvabāhukayoraṃsamadhyataḥ” (śā. 8) iti| yathā caitayorvātarogayorapi sirāvyadhastathā tatraiva vakṣyāmaḥ||82||
yadā śabdavahaṃ sroto vāyurāvṛtya tiṣṭhati | śuddhaḥ śleṣmānvito vā'pi bādhiryaṃ tena jāyate ||83||
bādhiryamāha- yadetyādi| śuddhaḥ kevalaḥ| apiśabdādraktapittāvaraṇayorupasaṅgrahaḥ| yadyapyayaṃ vyādhiḥ śālākye'pi paṭhyate, tathā'pyatrāpi paṭhanīyaḥ, vṛddhasammatatvāt||83||
hanuśaṅkhaśirogrīvaṃ yasya bhindannivānilaḥ | karṇayoḥ kurute śūlaṃ karṇaśūlaṃ taducyate ||84||
karṇaśūlamāha- hanuśaṅkhetyādi||84|| bādhiryakarṇaśūlau vātavyādhau śālākye'pi ca paṭhyate, atra vātavyādhicikitsārthatvāt| rogeṣu yaduktaṃ- “balātailaṃ sarvathaivopayojyaṃ vātavyādhāvanyaduktaṃ ca yat syāt” iti| vātasya vātetaradoṣāvaraṇādādhikyārthamitaradoṣasya śālākye| taduktaṃ śālākye- “karoti doṣaiśca yathāsvamāvṛtaḥ” (u. ta. 18) iti| tenobhayatra ubhayakarmāpekṣiṇī cikitsā| bādhiryakarṇaśūle ubhayalakṣaṇārthamatra paṭhite; tena ghrāṇanāśādīnāmapi vātavyādhāvarodhaḥ| śuddhaḥ śleṣmānvito vā'pi bādhiryaṃ tena jāyate iti apiśabdādraktapittāvaraṇayorupagrahaḥ||83-84||
āvṛtya sakapho vāyurdhamanīḥ śabdavāhinīḥ | narān karotyakriyakānmūkaminmiṇagadgadān ||85||
jihvāgatavātarogaṃ darśayannāha- āvṛtyetyādi| āvṛtya avarundhyetyarthaḥ| mūko vacanarahitaḥ, minmiṇaḥ sānunāsikavāk, gadgado'vyaktavāk||85|| ūrdhvagatarogasāmānyādindriyopatāpasāmānyādvā jihvāgatavātarogaṃ darśayannāha- āvṛtya vāyuḥ sakapha ityādi| ayameva hi dhamanīvātarogādicikitsite vātavyādhāvuktaḥ| akriyakāniti avidyamānakriyakān| mūko'vacanaḥ; tadabhāve nañ, amakṣikavat; minminagadgadayorīṣadarthe, anudarākanyāvat| minmiṇaḥ sānunāsikavāk, gadgado luptapadavyañjanābhidhāyī| śabdavāhinīrāvṛtyeti abhividhāvāṅ, sampūrṇārdheṣadartheṣu mūkaminmiṇagadgadeṣu||85||
adho yā vedanā yāti varcomūtrāśayotthitā | bhindatīva gudopasthaṃ sā tūnītyabhidhīyate ||86|| gudopasthotthitā saiva pratilomavisarpiṇī | vegaiḥ pakvāśayaṃ yāti pratitūnīti sā smṛtā ||87||
tūnīvātamāha- adho yetyādi| bhindatīva gudopasthamiti bhedaṃ kurvatīva gudopasthasyetyarthaḥ| pratilomavisarpiṇī adha-utthitordhvagāminī| vegairiti vedanāvegairmuhurmuhuḥ svabhāvopaśamopalakṣitaiḥ, ‘pratilomaṃ pradhāvitā 66 ’ iti kecit||86-87|| adhaḥsroto'bhighātavyādhiṃ nirdiśannāha- adho yā vedanā yātītyādi| vedanā śūlam| varcomūtrāśayotthiteti viṇmūtrādhārābhyāṃ vyastasamastābhyāmutthitā jātā| bhindatīva vidārayatīva; svavyāpya yathāsaṅkhyaṃ vyastasamastagudopasthaṃ yāti| gudopasthamiti prāṇyaṅgatvādekavadbhāvaḥ| upastho mūtramārgaḥ| bhindatīveti bhedamiva kurvatī gudopasthasya| gudopasthopatthitā saiva pratilomaṃ pradhāviteti pakvāśayaṃ vegaiḥ pradhāvitā ‘bhindatīva’ iti pūrvavākyāccheṣaḥ||86-87||
sāṭopamatyugrarujamādhmātamudaraṃ bhṛśam | ādhmānamiti jānīyādghoraṃ vātanirodhajam ||88||
ādhmānamāha- sāṭopamityādi| āṭopaṃ sañcalanaṃ, tena saha vartata iti sāṭopam| udaramatra pakvāśayaḥ| ghoraṃ kaṣṭakāri||88||
vimuktapārśvahṛdayaṃ tadevāmāśayotthitam | pratyādhmānaṃ vijānīyāt kaphavyākulitānilam ||89||
pratyādhmānamāha- vimuktetyādi| tadeva ādhmānameva| āmāśayotthitaṃ nābhistanāntarotthitam| ata eva hṛdayapārśvayorapyadhiṣṭhānamasya prāptaṃ nirasannāha- vimuktapārśvahṛdayamiti| vyākulita āvṛtaḥ||89|| pratiśabdaviśeṣitamaparamapi rogaṃ darśayannāha- sāṭopamatyugrarujamityādi| āṭopaḥ sañcalanaṃ, tena saha vartate| ghoraṃ kṛcchraṃ, kaṣṭakāritvāt| udaramatra pakvāśaya eva, pratyādhmānasyāmāśayasamutthitatvāt| tadeva ādhmānameva| sāṭopamāmāśayasamutthitam| āmāśayasya nābhistanāntarāvadhitvāddhṛdayapārśvayorapyadhiṣṭhānatvamasya prāptaṃ nirasannāha- vimuktapārśvetyādi| vimuktaṃ pārśvadvayaṃ hṛdayaṃ marma yena tattathā||88-89||
aṣṭhīlāvadghanaṃ granthimūrdhvamāyatamunnatam | vātāṣṭhīlāṃ vijānīyādbahirmārgāvarodhinīm 67||90|| enāmeva rujāyuktāṃ vātaviṇmūtrarodhinīm | pratyaṣṭhīlāmiti vadejjaṭhare tiryagutthitām ||91||
vātāṣṭhīlāmāha- aṣṭhīlāvadityādi| “aṣṭhīlā uttarāpathe dīrghavartulapāṣāṇaviśeṣaḥ” ityeke, “carmakārāṇāṃ vartuladīrghā lauhī bhāṇḍiḥ” ityapare| ghanaḥ saṃhatāvayavaḥ| āyato dīrghaḥ| bahirmārgāṇi vātaviṇmūtrāṇi| anye'tra ‘nābheradhastāt sañjātaṃ calaṃ vā yadi vā'calam’ iti paṭhanti| pratyaṣṭhīlāmāha- enāmevetyādi| enāmeva aṣṭhīlām| tiryagutthitatvenāṣṭhīlāyāḥ sakāśāt pratyaṣṭhīlāyā bhedaḥ| asyāgre kecidūrustambhaṃ paṭhanti, tanna, cikitsāyāṃ paṭhiṣyamāṇatvānnibandhakārāṇāmasammatatvācca||90-91|| pratiśabdaviśeṣaṇasāmānyādudaragatasāmānyāccāparamapi vātarogaṃ nirdiśannāha- aṣṭhīlāvadghanaṃ granthimityādi| ‘aṣṭhīlā uttarāpathe vartulapāṣāṇaḥ’ ityeke; ‘carmakārāṇāṃ vartanīyā lauhī bhāṇḍiḥ’ ityapare| bahirmārgāvarodhinī bahirmārgāṇi vātaviṇmūtrāṇi, teṣāṃ niyamena rodhinī yā; tāmeva tiryagutthitāṃ vātaviṇmūtrarodhanaśīlāṃ pratyaṣṭhīlāṃ nirdiśet| ubhe apyete pakvāśayotthite; atraiva vātādyavarodhena kriyopalambhāt| anye tvatra ‘nābheradhastāt sañjātaṃ calaṃ vā yadi vā'calām’ iti paṭhanti||90-91||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne vātavyādhinidānaṃ nāma prathamo'dhyāyaḥ ||1||
iti śrīḍalhaṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ nidānasthāne prathamo'dhyāyaḥ||1|| iti sauśrute śalyatantre śrīgayadāsācāryaviracitāyāṃ nyāyacandrikāyāṃ pañjikāyāṃ vātavyādhinidānaṃ samāptam||1||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘pṛthaṅmānaḥ’ iti madhukoṣe pāṭhaḥ ↩
- 2 ‘dūṣyanirapekṣāḥ’ iti madhukoṣe pāṭhaḥ ↩
- 3 ‘jagāda bhagavānṛṣiḥ’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 4 ‘śīto rūkṣo laghuścaraḥ(laḥ)’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 5 ‘śarīre rasadoṣamūtra...’ iti pā. ↩
- 6 gayadāsasammato'yaṃ pāṭhaḥ ↩
- 7 ‘pittamekameva’ iti pā. ↩
- 8 ‘yo'nilo vaktrasañcārī’ iti pā. ↩
- 9 ‘dehadhāraṇāt’ iti pā. ↩
- 10 ‘nābhyuraḥkaṇṭhāni’ iti pā. ↩
- 11 ‘'gnisahāyavān’ iti gayadāsasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 12 ‘bhāvān’ iti pā. ↩
- 13 ‘gulmāgnisaṅgātīsāraprabhṛtīn’ iti pā.| ‘gulmāgnisādātīsārān prāyaśaśca karoti hi’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 14 ‘pūrvāparādharottaramekadeśinaikādhikaraṇe’ (pā. a. 2/2/1) ↩
- 15 ‘vātamūtrapurīṣāṇi’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 16 ‘sarvān pravakṣyāmi nānāsthānāntarāśritān’ iti pā. ↩
- 17 ‘śūlādhmānau’ iti pā. ↩
- 18 ‘eva ekaḥ’ iti pā. ↩
- 19 ‘sarujān’ iti pā. ↩
- 20 snāyujālaṃ stambhayatyākṣipatyapi’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ| gayadāsācāryasammato'yaṃ pāṭhaḥ ↩
- 21 ‘apravṛttiṃ pravṛttiṃ vā vikṛtāṃ śukrago'nilaḥ’ iti tā.pa.pu.pāṭhaḥ ↩
- 22 ‘loko vadati’ iti pā. ↩
- 23 ‘sirāgatavātānadhikārāt’ iti vā pāṭhaḥ ↩
- 24 ‘sarvaśaḥ’ iti gayadāsasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 25 ‘kuryādavayavasthaśca mātariśvā bahūn gadān’ iti gayadāsasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 26 ‘vaiśvaryaṃ’ iti tā. pa. pu. pā. ↩
- 27 ‘kaphena sajje viṇmūtre gātraharṣaśca jāyate’ iti tā. pa.pu.pā. ↩
- 28 ‘raktamūtratā’ iti tā. pa.pu.pā. ↩
- 29 ‘śītatā ca’ iti tā.pa.pu.pā. ↩
- 30 ‘stambhanaṃ daṇḍakaścāpi śothaḥ śūlaṃ kaphāvṛte’ iti tā.pa.pu.pā ↩
- 31 ‘śokācca pramadā...’ iti pā. ↩
- 32 gayadāsāsammato'yaṃ pāṭhaḥ ↩
- 33 ‘śīghraṃ raktaṃ vidravatyāśu’ iti tā.pa.pu. pāṭhaḥ ↩
- 34 ‘atyudvṛttaṃ’ iti pā. ↩
- 35 ‘hastyaśvoṣṭrairgacchataścāśnataśca vidāhyannaṃ sa vidāho'śanasya| kṛtsnaṃ raktaṃ vidahatyāśu tacca srastaṃ duṣṭaṃ pādayoścīyate tu’ iti gayadāsasammataḥ pāṭhaḥ| mādhavanidāne'pyayameva pāṭha uddhṛtaḥ ↩
- 36 ‘asparśecchā’ iti tā. pa. pu. pāṭhaḥ ↩
- 37 ‘sarve duṣṭāḥ śoṇitaṃ cāpi’ iti gayadāsasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 38 ‘śithilasvinnaśītalau’ iti pā. ↩
- 39 ‘mahāvātavyādhicikitsitoktaiḥ’ iti pā. ↩
- 40 ‘vāyoḥ’ iti pā. ↩
- 41 ‘stabdhākṣo'tha nimīlanaḥ’ iti carake pāṭhaḥ ↩
- 42 ‘pṛṣṭhamanyāśritāḥ bāhyāḥ’ iti carake pāṭhaḥ ↩
- 43 ‘vāyuḥ’ iti carake pāṭhaḥ ↩
- 44 ‘darśanaṃ’ iti vā pāṭhaḥ ↩
- 45 ‘tadā’ iti pā. ↩
- 46 ‘jahātyanilapīḍitaḥ’ iti gayadāsasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 47 ‘cālayet’ iti pā. ↩
- 48 divāsvapnāsamasthānavivṛ(kṛ)tordhvanirīkṣaṇaiḥ’ iti pā. ↩
- 49 ayamardhaśloko gayadāsena na paṭhyate ↩
- 50 ‘jṛmbhayā’ iti gayadāsasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 51 “nanu yadā dehārdhavyāpitvamarditasya tadā'rditenārdhāṅgasya ko bhedaḥ? brūmaḥ- ardito vegitayā na sarvakālaṃ bhavati, ardhāṅgastu vyāptaṃ bhavati| uktaṃ hi ‘svasthaḥ syādarditādīnāṃ muhurvegāgame gate’ iti| kiṃvā yathoktaviśiṣṭalakṣaṇo'rditaḥ, ardhāṅge tu naitāni sarvāṇi bhavanti” iti carakavyākhyāyāṃ cakrapāṇiḥ ↩
- 52 ‘prasaktāvyaktabhāṣiṇaḥ’ iti gayadāsasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 53 ‘lagnamapravṛttaṃ’ ityātaṅkadarpaṇakāraḥ ↩
- 54 ‘pārṣṇiṃ pratyaṅgulīnāṃ’ iti pā. ↩
- 55 ‘sakthnoḥ’ iti pā. ↩
- 56 ‘talaṃ pratyaṅgulīnāṃ’ iti pā. ↩
- 57 ‘kaṇḍarāpekṣayā’ iti pā. ↩
- 58 ‘karamūlāvamoṭanī’ iti carake pāṭhaḥ ↩
- 59 ‘viśvācī ceti cakāreṇa gṛdhrasīviśvācyoḥ khallīsañjñāṃ darśayati, tayorapi karamūlāvamoṭanakāritvāt| yaduktaṃ hārīte- “viśvācī gṛdhrasī coktā khallī tīvrarujānvitā” iti gayadāsaḥ’ iti madhukośavyākhyāyām ↩
- 60 ‘mahārujaḥ śopho bhavati tat kroṣṭukapūrvaṃ kroṣṭukamūrdhavat sthūlaṃ śiro jñeyam’ iti pā. ↩
- 61 ‘cikitsābhedārthaṃ pṛthak paṭhitaḥ’ iti gayadāsaḥ|’ iti madhukośavyākhyāyām ↩
- 62 ‘kaṭyāśritaḥ’ iti gayadāsasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 63 ‘paunaruktyaprasaṅgāt’ iti pā. ↩
- 64 ‘kiñcidgatimattvāditi gayadāsaḥ’ iti madhukośavyākhyāyām ↩
- 65 ‘prasuptakau’ iti gayadāsasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 66 ‘pradhāvati’ iti pā. ↩
- 67 ‘barhirmārganirodhinīṃ’ iti pā. ↩