athāto'rśasāṃ nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
athetyādi| nidānaṃ hetulakṣaṇanirdeśaḥ||1-2|| vātavyādhinidānānantaramarśonidānārambhaḥ, vātaviṇmūtrarodhinīmiti pūrvaprakrāntatvāt, arśasāṃ ca vātādinirodhitvena sāmānyāt, śastrakṣārāgnikarmatrayasādhyatvena śalyatantravyādhiprādhānyācca| arśasāṃ nidānaṃ hetulakṣaṇanirdeśaḥ||1-2||
ṣaḍarśāṃsi bhavanti vātapittakaphaśoṇitasannipātaiḥ sahajāni ceti ||3||
ṣaḍarśāṃsītyādi| nanu, vātapittakaphaśoṇitasannipātaiḥ sahajāni cetyanenaiva ṣaṭsaṅkhyāyā labdhatvāt kathaṃ ṣaḍiti saṅkhyānirdeśaḥ? ucyate- dvidoṣajanitārśogaṇanāparihārārtham| yadyapi śoṇitādhiṣṭhānā vātādayo raktārśasāmārambhakāḥ, tathā'pyupacārāt ‘śoṇitajāni’ ityucyante; yathā- ghṛtādhiṣṭhānenāgninā dagdho ‘ghṛtadagdha’ ityucyate||3|| ṣaḍarśāṃsi bhavantīti prathamaṃ saṅkhyākaraṇaṃ ṣaṭsaṅkhyāyā vātādīnāṃ balavadvigrahādiṣu hetuṣu, raukṣādisvabhāvaliṅgeṣu, karmādikāryaliṅgeṣu, sādhyāsādhyacikitsiteṣu cāṅgabhūtatvāt| ṣaḍarśāṃsi bhavantītyasya sūtrasya bhāṣyaṃ- vātapittakaphaśoṇitasannipātaiḥ sahajāni ceti| nanu ca ṣaṭtvāvadhāraṇaṃ virudhyate, saṃsṛṣṭārśaḥṣaṭkasyāpi darśitatvāt| taduktaṃ- “arśassu dṛśyate rūpaṃ yadā vai doṣayordvayoḥ| saṃsargaṃ taṃ vijānīyāt saṃsargaḥ ṣaḍvidhaḥ smṛtaḥ” iti| ucyate- vyākhyāto'yamarthaḥ- yatra prakṛtisamasamavetaḥ sannipātaḥ saṃsargo vā na tatra saṅkhyātirekamāpādayati, samudāyibhyo'nanyaḥ samudāya iti kṛtvā; pratyekavātādidoṣadhātuliṅgasya saṃsargasya cikitsāyā ekatvena vātādiṣvevāvaruddhatvāt| taduktaṃ carake- “pañca gulmā iti vātapittakaphasannipātaśoṇitajāḥ” (ca. sū. 19) ityabhidhāya punarāha- “saṃsṛṣṭaliṅgānaparāṃstu gulmāṃstrīnādiśedauṣadhakalpanārtham” (ca. ci. 5) iti; yadi ca samudāyibhyo'nanyaḥ samudāya iti pratyekavātādidoṣajeṣu saṃsargajāvarodho na bhavati tadā ‘pañca gulmāḥ’ iti pañcasaṅkhyāvadhāraṇaṃ virudhyate| anye punarāhuḥ- sannipātaśabdasya vyutpāditatvāt..... tanna, carakādiṣu sāṃsargikāṇāmarśasāṃ pradarśitatvāt||3||
tatrānātmavatāṃ yathoktaiḥ prakopaṇairviruddhādhyaśanastrīprasaṅgotkaṭukāsanapṛṣṭhayānavegavidhāraṇādibhirviśeṣaiḥ prakupitā doṣā ekaśo dviśaḥ samastāḥ śoṇitasahitā vā yathoktaṃ prasṛtāḥ pradhānadhamanīranuprapadyādho gatvā gudamāgamya pradūṣya gudavalīrmāṃsaprarohāñjanayanti viśeṣato mandāgneḥ, tathā tṛṇakāṣṭhopalaloṣṭhavastrādibhiḥ śītodakasaṃsparśanādvā kandāḥ parivṛddhimāsādayanti, tānyarśāṃsītyācakṣate ||4||
arśasāṃ hetūn samprāpti ca darśayannāha- tatretyādi| prakupitā doṣā māṃsaprarohāñjanayantīti sambandhaḥ| anātmavatām ajitendriyāṇām| yathoktaiḥ prakopaṇairbalavadvigrahādikrodhaśokādidivāsvapnādibhiḥ| viruddhaṃ bahudhā hitāhitīyoktam| strīprasaṅga ityatra praśabdenātyantasaktiḥ pratipādyate| ‘gudapārṣṇīsamāyogaḥ prāhurutkaṭukāsanam’, ‘ukuḍu’ iti loke| aśvādīnāṃ pṛṣṭhena gamanaṃ pṛṣṭhayānam| vegavidhāraṇaśabdena vātaviṇmūtrādīnāṃ vegadhāraṇam| viruddhāśanaśabdena guruśītābhiṣyandividāhyasātmyapramitāśanādīni gṛhyante| viśeṣairbhedaiḥ| teṣāṃ nidānamabhidhāya samprāptimāha- yathoktamityādi| prasṛtā iti ‘kiṇvodakapiṣṭasamavāya ivodriktānāṃ prasaro bhavati’ (sū. 21) ityādikrameṇa prasṛtāḥ| pradhānadhamanīḥ purīṣavāhinīḥ| anu paścāt, prapadya prāpya| gudavalīriti valistvaksaṅkocaḥ| mandāgnerviśeṣato'tiśayena māṃsaprarohāñjanayantīti sambandhaḥ| tathā tṛṇetyādi| parivṛddhimāsādayanti prāpnuvantītyarthaḥ| ācakṣata iti ‘pūrvācāryā’ ityadhyāhāraḥ||4|| arśasāṃ hetūnatītāvekṣaṇena nirdiśannāha- yathoktaiḥ prakopaṇairityādi| prakopayantīti prakopaṇāni vātādidoṣāṇāṃ sañcayahetavaḥ prakopahetavaśca, doṣāṇāmasañcitānāṃ ca prakopābhāvāt| yathoktairiti padārthānativṛttāvavyayībhāvaḥ| “tṛtīyāsaptamyorbahulam” (pā. a. 2/4/84) iti tṛtīyā, bahuvacanasyābhāvābhāvaḥ| yathoktaprakāramanuvṛttiḥ| athavā vākyamevaitat yena prakāreṇoktaiḥ| tatra sañcayahetavaḥ ṛtucaryoditāḥ, prakopahetavo vraṇapraśnoditā balavadvigrahādayaḥ| kecidvyādhihetūnapi viruddhādhyaśanastrīsaṅgotkaṭakāsanādīn paṭhanti| ekaikaśa iti vīpsāyāṃ śaspratyayaḥ| eke ‘dviśaḥ’ iti na paṭhanti| śoṇitasya ca prādhānyārthaṃ pṛthak śoṇitagrahaṇaṃ; taduktaṃ vraṇapraśnasya dvitīye darśane- “tadebhireva śoṇitacaturthaiḥ” (sū. 21) iti, yaduktaṃ pūrvaṃ- doṣā api svasthā dhātavo dadhatīti kṛtvā; yadāha carakaḥ- “vikāro dhātuvaiṣamyam” (ca. sū. 9) iti, dhātuvaiṣamyamiti doṣadhātumalavaiṣamyamityarthaḥ| vṛddhikṣayābhyāmasvasthā dhātavo'pi doṣāḥ; yadāha carakaḥ- “kiñciddoṣapraśamanaṃ” (ca. sū. 1)iti; duṣṭavātādidhātumalapraśamanamityarthaḥ| doṣaśabdo duṣṭeṣu dhātuṣvapi vartate, tadayuktameva “atraitāvatā śoṇitasyaikasyaiva doṣatvamucyate kiṃ tarhi na rasādīnāmapi; vraṇapraśne tu vraṇe śoṇitasya prādhānyārthaṃ hetvādiṣu pṛthaggrahaṇam” iti| tathā vyādhisamuddeśīye “doṣadūṣiteṣvatyarthaṃ dhātuṣu sañjñā kriyate rasajo'yaṃ raktajo'yam” (sū. 24) ityādi| ato'tra śoṇitasya sāmānye dhātutve doṣatvamapīti viśeṣeṇa śoṇitasya doṣavacanaṃ sahetukameveti| teṣāmidānīṃ prasarapūrvakasthānasaṃśrayalakṣaṇāṃ samprāptiṃ darśayannāha- yathoktaṃ prasṛtā ityādi| yathoktamiti uktaprakārānatikrameṇa prasṛtāḥ| adhogamanādadhojātānanyān vikārān kuto na kurvantītyāha- pradhānadhamanīma(ra)nusṛtyeti| pradhānamanīmi(ri)ti “adhogatāstu vatamūtrapurīṣaśukrārtavādīnyadho vahanti| tāsu pittāśayamabhiprapannāstatrasthamannapānarasamabhivipakvamauṣṇyādvivecayantyo'bhivahantyaḥ śarīraṃ tarpayanti, arpayanti cordhvagānāṃ tiryagāṇāṃ ca, rasasthānaṃ cābhipūrayanti; āmapakvāśayāntaraṃ ca tridhā jāyante’ (śā. 9)| pradhānagrahaṇamapradhānāṃ nirasyati| adhogatve'pi bastyādirogaṃ nirasannāha- gudamāgamyeti| tatrāpi kuto na bhagandarabaddhagudagudabhraṃśādīn kurvantītyāha- viśeṣato mandāgneriti| mandāgnerviśeṣāditi samānādhikaraṇe pañcamī| mandāgnerviśeṣato'rśāṃsi janayanti| keciddoṣajānāmeva tṛṇādīn parivṛddhihetūnāhuḥ| paṭhanti ca- ‘tṛṇaloṣṭopalavastrādiśītodakasaṃsparśādvṛddhimāsādayanti, tānyarśāṃsītyācakṣate’| itiśabdenātra śailīparibhāṣitatvamarśasāṃ dyotayati| yadāha carakaḥ- “kecidbhūyāṃsameva kṣetramupadiśantyarśasāṃ; tadyathā- śiśnamamapatyapathamityādi| adhimāṃsasañjña 1 eṣaḥ| gudavalijānāṃ tvarśāṃsīti tantre sañjñā’ (ca. ci. 14) iti| anye tu viśeṣato gudameḍhragāstvarśāṃsyeva janayanti||4||
tatra sthūlāntrapratibaddhamardhapañcāṅgulaṃ gudamāhuḥ, tasmin valayastisro'dhyardhāṅgulāntarasambhūtāḥ pravāhaṇī visarjanī saṃvaraṇī ceti caturaṅgulāyatāḥ 2; sarvāstiryagekāṅgalocchritāḥ ||5|| śaṅkhāvartanibhāścāpi uparyupari saṃsthitāḥ | gajatālunibhāścāpi varṇataḥ samprakīrttitāḥ | romāntebhyo yavādhyardho gudauṣṭhaḥ parikīrtitaḥ ||6||
idānīṃ gudaṃ gudavalīśca vivṛṇvannāha- tatretyādi| sthūlāntraṃ kaṭyantraṃ ‘gudāntraṃ’ iti prasiddham| ardhapañcāṅgulamiti ardhapañcamamaṅkulaṃ yasmin tattathā, etena sārdhacaturaṅgulapramāṇaṃ gudamityarthaḥ| adhyardhāṅgulāntarasambhūtā iti sārdhaikāṅgulāntarasañjātāḥ| tatroparitanaṃ validvayaṃ śaṅkhāvarttanibhaṃ pratyekamantareṇa saha sārdhaikāṅgulaṃ, prathamā tu valirantareṇa vinaikāṅgulocchrāyā, ardhāṅgulastu gudauṣṭha īdṛśaṃ boddhavyam| ata eva ‘prathamā tu gudauṣṭhādaṅgulamātre’ ityagre vakṣyati| tāsāṃ nāmānyāha- pravāhaṇītyādi| pravāhayatīti pravāhaṇī, visṛjatīti visarjanī, saṃvṛṇotīti saṃvaraṇī| gudauṣṭhapramāṇamāha- romāntebhya ityādi| romāntebhyo romaprāntebhyo romamālikāyāḥ, yavādhyardhaḥ sārdho yavaḥ, ardhāṅgulapramāṇa ityarthaḥ, aṅgulasya triyavapramāṇatvāt||5-6||
prathamā tu gudauṣṭhādaṅgulamātre ||7||
prathamā valirgudauṣṭhāt kiyaddūre bhavatītyāha- prathametyādi| prathamā ‘valiḥ’ iti śeṣaḥ||7|| tatrāntragudāṅgulivalīścāpi vivṛṇvannāha- tatra sthūlāntrapratibaddhamityādi| pravāhaṇīti prapūrvāt ‘vaha’ prayatne, ityasmāt kartari ṇaṭ| visṛjatīti visarjanī| saṃvṛṇotīti saṃvaraṇī| tāsu kā kiṃ pramāṇeti darśayannāha- tatra romāntebhya ityādi| yavādhyardhaḥ sārdhayavaḥ| etena triyavo'ṅgulaḥ, sārdhena yavenārdhāṅgulatvāt| tatra bhālukiḥ- “tasya valīromamālikā, tasyā uparyadhyardhayavamātro gudauṣṭhaḥ, tasmādūrdhvamaṅgulamātrā prathamā, dvitīyā'dhyardhamaṅgulā, tṛtīyā'pi tathaiva” iti| bhoje'pi- “romāntebhyo yavādhyardhaṃ gudauṣṭhaṃ paricakṣate| gudauṣṭhādaṅgulaṃ caiva prathamāṃ tu valiṃ viduḥ”- iti| tatra gudauṣṭhādardhāṅgulameva gudauṣṭhe'rśasāṃ sambhava iti||5-7|
teṣāṃ tu bhaviṣyatāṃ pūrvarūpāṇi- anne'śraddhā kṛcchrāt paktiramlīkā paridāho viṣṭambhaḥ pipāsā sakthisadanamāṭopaḥ kārśyamudgārabāhulyamakṣṇoḥ śvayathurantrakūjanaṃ gudaparikartanamāśaṅkā pāṇḍurogagrahaṇīdoṣaśoṣāṇāṃ 3 kāsaśvāsau balahānirbhramastandrā nidrendriyadaurbalyaṃ ca ||8||
teṣāmityādi| bhaviṣyatāṃ bhavitukāmānām| amlīkā amlodgāraḥ| sakthisadanam ūruglāniḥ, sphuṭanamivetyeke| āṭopa ādhmānam| pāṇḍurogādīnāmāśaṅkā vikalpaḥ| kāsaśvāsau bhramastandrā nidrendriyadaurbalyaṃ ca ‘jāyate’ iti śeṣaḥ||8|| sthānasaṃśraye samprāptirūpe pūrvarūpaṃ darśayannāha- teṣāṃ tu bhaviṣyatāmityādi| indriyadaurbalyamiti cakṣurādyadhiṣṭhitadoṣeṇa tacchaktivyāghātādaśaktipūrvakarūpādigrahaṇam||8||
jāteṣvetānyeva lakṣaṇāni pravyaktatarāṇi bhavanti ||9||
teṣāṃ sāmānyarūpamāha- jāteṣvityādi| etāni pūrvoktāni||9||
tatra mārutāt pariśuṣkāruṇavivarṇāni viṣamamadhyāni kadambapuṣpatuṇḍikerīnāḍīmukulasūcīmukhākṛtīni 4 ca bhavanti; tairupadrutaḥ saśūlaṃ saṃhatamupaveśyate kaṭīpṛṣṭhapārśvameḍhragudanābhipradeśeṣu cāsya vedanā bhavanti, gulmāṣṭhīlāplīhodarāṇi cāsya tannimittānyeva bhavanti, kṛṣṇatvaṅnakhanayanadaśanavadanamūtrapurīṣaśca puruṣo bhavati ||10||
viśiṣṭaṃ rūpamāha- tatretyādi| pariśuṣkāṇi anāsrāvīṇi| aruṇāni īṣadraktāni| vivarṇāni vividhavarṇāni| viṣamamadhyāni nimnonnatamadhyāni, kecidatra ‘viṣamadhyāmāni’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- viṣamāṇi nimnonnatatvena, dhyāmāni dagdheṣṭikādivastuvarṇāni| tuṇḍikerī vanakārpāsikā, tatpuṣpākṛtīni| anye tvatra “tuṇḍikerīnāḍīmukulasūcīmukhasadṛśāni bhavanti” iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- tuṇḍikerī bimbī, tasyā nāḍī nālikā; mukulaṃ puṣpamukulaṃ; sūcīsīvanadravyam; eṣāṃ mukhasadṛśāni bhavanti| upadrutaḥ abhibhūtaḥ| saṃhataṃ ghanam| upaveśyate viṭsargaṃ kāryate| gulmādīni cāsya tannimittānītyupadravakathanam||10|| tato rūpaṃ darśayannāha- tatra mārutādityādi| tatra ‘arśāṃsi nāma jāyante nāsannipatitaistribhiḥ’ iti sarveṣāmeva (sarvajatvaṃ) utkarṣatastvekadoṣajatvam, uktameva tadasakṛt “dravyamekarasaṃ nāsti, na rogo'pyekadoṣajaḥ| yo'dhikastena nirdeśaḥ kriyate rasadoṣayoḥ” iti| pariśuṣkāruṇavarṇāni paritaḥ śuṣkāṇyanāsrāviṇītyarthaḥ| kaphajānyapi ‘na bhidyante na sravanti ca’ iti vacanāccheṣāṇi sravantyeva| viṣamamadhyāni viṣamo nimnonnatatvena madhyo bhāgo yeṣāṃ tāni| vivarṇāni dagdheṣṭakādivastuvarṇāni| kadambapuṣpākṛtīnīti kadambo vṛkṣakadambaḥ, tasya puṣpaṃ yathā kesarakaṇṭakena nirantaraṃ paripuṭitamiva tathā'rśāṃsyapi nirantaratvakparipuṭanena viṣamavisṛtāni| tuṇḍikerī bimbī, tasyā nāḍī nālikā, mukulaṃ puṣpamukulaṃ, sūcī sevanadravyam, eṣāṃ mukhākṛtisadṛśānīti anena pratanumukhānītyuktam| gulmādīni cāsya tannimittānītyupadravakathanam| kṛṣṇaśabdastvagādibhirvarṇāntaiḥ saha pratyekamabhisambadhyate| evaṃ pittaje'pi pītaśabdaḥ, evaṃ śvetaśabdaḥ śleṣmajeṣu||10||
pittānnīlāgrāṇi tanūni visarpīṇi pītāvabhāsāni yakṛtprakāśāni śukajihvāsaṃsthānāni yavamadhyāni jalaukovakrasadṛśāni praklinnāni ca bhavanti; tairupadrutaḥ sadāhaṃ sarudhiramatisāryate, jvaradāhapipāsāmūrcchāścāsyopadravā bhavanti, pītatvaṅnakhanayanadaśanavadanamūtrapurīṣaśca puruṣo bhavati ||11||
pittādityādi| visarpīṇi prasaraṇaśīlāni| saṃsthānamākāraḥ| yavamadhyānīti pīnamadhyāni mūlāgrayostanūni| praklinnāni kledasrāvīṇi||11|| pittajāni yavamadhyānīti pīnamadhyāni| śukajihvāsaṃsthānāni śukajihvāgratanūni| jalaukovakrasadṛśāni bhinnamukhatvena sūkṣmarandhravanmukhāni| praklinnāni kledasrāvīṇi||11||
śleṣmajāni śvetāni mahāmūlāni sthirāṇi vṛttāni snigdhāni pāṇḍūni karīrapanasāsthigostanākārāṇi, na bhidyante na sravanti kaṇḍūbahulāni ca bhavanti; tairupadrutaḥ saśleṣmāṇamanalpaṃ māṃsadhāvanaprakāśamatisāryate, śophaśītajvarārocakāvipākaśirogauravāṇi cāsya tannimittānyeva bhavanti, śuklatvaṅnakhanayanadaśanavadanamūtrapurīṣaśca puruṣo bhavati ||12||
śleṣmajānītyādi| sthirāṇi kaṭhināni| pāṇḍūni dhūsarāṇi| karīro marudeśātipravṛddho vṛkṣaviśeṣaḥ, panaso bahiḥ- kaṇṭakiphalaḥ ‘kaṭahala’ iti loke, tasya phalasadṛśāni| analpaṃ bahu| śītajvaraḥ śītapradhānajvaraḥ||12|| kaphajāni mahāmūlāni na pittajavattanumūlāni| sthirāṇi kaṭhināni| na bhidyānte na sravanti raktajavat| māṃsadhāvanaṃ sāndramāṃsakṣālanodakaṃ, tatprakāśaṃ tatsadṛśam| śītajvaraḥ śītapradhāno jvaraḥ||12||
raktajāni nyagrodhaprarohavidrumakākaṇantikāphalasadṛśāni 5 pittalakṣaṇāni ca, yadā'vagāḍhapurīṣaprapīḍitāni bhavanti tadā'tyarthaṃ duṣṭamanalpamasṛk sahasā visṛjanti, tasya cātipravṛttau śoṇitātiyogopadravā bhavanti ||13||
raktajānītyādi| nyagrodhapraroho vaṭaprarohaḥ, vidrumaḥ pravālaḥ, kākaṇantikā guñjā cirihiṇṭikā’ iti loke, kākādanītyapare| cakāreṇānubandhabhūtavātakapharūpamanuktamapi samuccīyate| śoṇitātiyogopadravā ākṣepakādayaḥ||13|| raktajānītyādi| nyagrodho vaṭaḥ, tasya prarohaḥ; eṣāmanyatamavarṇasaṃsthānāni ekatamavarṇāni, ekatamasaṃsthānāni| pittalakṣaṇāni ceti āgneyatve raktapittasya caikatvāt| cakāreṇānubandhabhūtavātakapharūpamanuktamapi samuccīyate| taduktaṃ raktārśaḥsu carake- “tatrānubandho dvividhaḥ śleṣmaṇo mārutasya ca| viḍ bhavet kaṭhinaṃ rūkṣaṃ” (ca. ci. 14) ityādi| yavarūpamanuktanirdiṣṭaṃ draṣṭavyam| yavamadhyādayo dharmāḥ saviśeṣaṇāścātisārajvarādayaścopadravā atideśenaiva nirdiṣṭā draṣṭavyāḥ| atyarthaduṣṭamanubandhabhūtavātādidoṣadūṣaṇakṛtakṛṣṇādivarṇam| śoṇitātiyogopadravā ākṣepakādayaḥ||13||
sannipātajāni sarvadoṣalakṣaṇayuktāni 6||14||
sarvadoṣalakṣaṇayuktānīti “sarveṣāṃ cārśaṃsāṃ yāni lakṣaṇāni” iti jejjhaṭaḥ; gayadāsastu ‘sannipātajāni sarvalakṣaṇāni’ iti paṭhati, vyakhyānayati ca- “sarveṣāṃ vātādīnāṃ lakṣaṇāni svabhāvakarmabhūtāni yeṣu tāni tathā” iti||14|| sannipātajāni sarvalakṣaṇānīti nātra sarveṣāṃ vātādīnāṃ lakṣaṇāni, evamasandehārthaṃ ‘tridoṣaliṅgāni’ ityevaṃ brūyāt; kiñca ‘samudāyibhyo'nanyaḥ samudāyaḥ’ ityanena nyāyena saṅkhyābhedaśca na prāpnoti, saṅkhyābhedahetorvātādeḥ kāraṇasya lakṣaṇabhūtatvena dharmāṇāmapyabhedāt| bhedo hi bhedavatāṃ kāraṇabhedādviruddhadharmādhyāsācca| tena sarveṣāṃ vātādīnāṃ lakṣaṇāni svabhāvakarmabhūtāni yeṣu tāni sahajāni| yadāha- teṣāṃ doṣata eva prasādhanamiti| yuktāni samāhitāni, ‘yuja’ samādhau ityasmāt prayogaḥ| atraiva carakaḥ- “sarvo hetustridoṣāṇāṃ lakṣaṇaṃ sahajaiḥ samam”- (ca. ci. 14) iti| upadravā apyeṣāṃ sahajānāmiva, atrāpi teṣāṃ sadbhāvāt, anyathā lakṣaṇasāmānyaṃ na syāt| upadravāṇāmapi hi paricchedahetutvāllakṣaṇānīva na tu lakṣaṇānyeva, atrāpi teṣāṃ sadbhāvāt; ata eva ‘tairupadrutaḥ’ iti lakṣaṇebhyaḥ pṛthagupādānamupadravāṇām||14||
sahajāni duṣṭaśoṇitaśukranimittāni, teṣāṃ doṣata eva prasādhanaṃ karttavyam, viśeṣataścaitāni durdarśanāni paruṣāṇi pāṃsūni 7 dāruṇānyantarmukhāni; tairupadrutaḥ kṛśo'lpabhuk sirāsantatagātro'lpaprajaḥ kṣīṇaretāḥ kṣāmasvaraḥ krodhano'lpāgniprāṇaḥ 8 paramalasaśca, tathā ghrāṇaśiro'kṣināsāśravaṇarogī, satatamantrakūjāṭopahṛdayopalepārocakaprabhṛtibhiḥ pīḍyate ||15||
śarīreṇa saha jātānāmarśasāṃ doṣebhyo bhinnaṃ hetuṃ darśayannāha- sahajānītyādi| duṣṭaśoṇitaśukranimittānīti garbhagudārambhakamātraṃ bījaṃ duṣṭaṃ na sarvaṃ, sarvaduṣṭatve hi prajotpattireva na syāt| ‘teṣāṃ doṣata eva prasādhanaṃ kartavyamiti yena doṣeṇa yasya 9 śukraśoṇitaṃ dūṣitaṃ bhavettasya doṣasya lakṣaṇavarṇavedanākṛtibhiḥ prasādhanaṃ vijñānam’ ityeke; anye tu ‘doṣata iti doṣaliṅgaṃ samīkṣya prasādhanaṃ cikitsā’ ityāhuḥ| durdarśanāni duḥkhena dṛśyante, antarvidradhivadityarthaḥ| pāṃsūni dhūsarāṇi| dāruṇāni atiduḥkhakarāṇi||15|| śarīreṇa sahajātānāṃ doṣebhyo bhinnaṃ hetuṃ darśayannāha- sahajānītyādi| gudavalyārambhakaduṣṭaśukraśoṇitabhāgabījānītyarthaḥ| yadāha carakaḥ- “tatra bīje gudavalibījabhāga upataptaḥ sahajānāmarśasāṃ hetuḥ” (ca. ci. 14) iti| ata eva janmanyapratibandhaḥ, anyathā kathametacchukraśoṇitaṃ sakalāvayavaduṣṭaṃ garbhajananāyālaṃ syāt| anye punarāhuḥ- “aviśiṣṭaduṣṭaśoṇitavacanena samudāyaduṣṭirabhipretā| viśeṣeṇa tu gudavalībījabhāge eva, na ca sarvaduṣṭīnāṃ sarvopaghātaśaktayaḥ| evaṃ hi sarvāṅgagatadoṣamadhumehiśoṣaprabhṛtīnāmapatyāni na syureva.... tatraivaṃ “jātaḥ pramehī madhumehinā vā” (ca. ci. 6) iti carakavacanāt| madhumehinaśca sarvāṅgaduṣṭiḥ; yaduktaṃ- “kṛtsnaṃ śarīraṃ niṣpīḍya medomajjavasāyutaḥ| adhaḥ prakramate vāyustenāsādhyāstu vātajāḥ” (ni. 7) iti| na ca sarvāḥ sarvāṅgagataduṣṭayaḥ puṃsāmapatyavighātakāḥ, vātādiprakṛtiṣvapi sarvāṅgārambhakasya bījasya vātādiduṣṭāvapyapatyadarśanāt| tatra ca sakalameva duṣṭaṃ śukraśoṇitaṃ, duṣṭavātādiprakṛtikānāṃ sphuṭitakaracaraṇāde rūkṣālpaśmaśrukeśādeśca sarvāṅgavikārasyopalambhāt| sahajārśaḥsu na sarvāṅgavikāropalambha iti cet; na, “kṛśaḥ sirāsantatagātraḥ kṣīṇaretā” iti rasādiśukrāntadhātukṣayāt, tathā ‘ghrāṇāsyaśirokṣiśravaṇarogī’ tathā ‘kṣāmasvara’ ityādinā sarvāṅgavikāropalambhāt| tathā carake'pi- “kṣāmabhinnasaktajarjarasvaraḥ” (ca. ci. 14) iti| anena sakalavikalatvenopalambhaḥ| carake ‘krodhanaḥ’ ityanena, svatantre ‘pradhyānaparaḥ’ ityanena ca cittaceṣṭāvikṛtiḥ| ‘paramalasaśca’ iti kāyaceṣṭāvikṛtiḥ| “tadevaṃ sakalagātrāvayavagataiva sahajārśaḥsvalpaśukraśoṇitayorduṣṭirastyeva, viśeṣeṇa tu gudavalibījabhāge” iti| teṣāṃ liṅgaṃ cikitsitopayogi darśayannāha- teṣāṃ doṣata evetyādi| yena doṣeṇa śukraśoṇitagena gudavalibhāgo dūṣitastasya doṣasya svabhāvakāryabhūtavarṇanidānākṛtibhiḥ prasādhanaṃ vijñānamityeke| anye tu “doṣata iti lyablope pañcamī, tena doṣaliṅgaṃ samīkṣya prasādhanaṃ cikitsā” ityāhuḥ, liṅgajñānasya cikitsārthatvādeva| idānīṃ vikṛtiviṣamasamavāyena doṣadūṣyarāśeranyatvādviśiṣṭamapyatra liṅgaṃ darśayannāha- viśeṣato durdarśanānītyādi| sāmānyataḥ sarvārśāṃsi vātādivarṇavedanāsaṃsthānādisamānāni viśeṣāt punardurdarśanādīni| sahajatvena vidradhivanmāṃsādyantaravi(pra)śiṣṭatvāt pāyvantargatāni duḥkhena dṛśyante| ataḥ sparśasukhānīti| bhedāśrāvavānnaro yeṣāṃ(?); bhedasrāve cātra kathamiti cet vātajeṣu ‘pariśuṣkāṇi’ iti viśeṣaṇāt, kaphajeṣu ‘nāvabhidyante na sravanti’ iti vacanāccheṣeṣvārdratvaṃ bhedasrāvau cāvagantavyau| tena sarveṣāmevāpākitvaṃ, tadeva kathamiti cet? medobāhulyāt; yaduktaṃ carake- “teṣāṃ punaradhiṣṭhānaṃ medo māṃsaṃ tvak ca” (ca. ci. 14) iti| raktajānāmāgneyatvena pāka iti cet? na, raktārbudavadatrāpi medaso'tirekāt||15||
bhavati cātra- bāhyamadhyavalisthānāṃ pratikuryādbhiṣagvaraḥ | antarvalisamutthānāṃ pratyākhyāyācaret kriyām ||16||
sthānāśrayaṃ sādhyāditvaṃ darśayannāha- bhavati cātretyādi| antarvaliḥ abhyantaravaliḥ| pratyākhyāya asādhyānyetānyarśāṃsīti nirākṛtya||16|| tatrārśasāṃ caturvidhaḥ sādhyayāpyatvādāvupādhibhedaḥ- sthānaṃ, doṣāḥ, janma, kālaśceti| tatra sthānaṃ bāhyādivaliḥ, doṣāḥ- ekadvitridoṣajādi, janma tu sahajādi; kālaḥ punaḥ parisaṃvatsarādi| upadravāsādhyatā'vāraṇīye- “tṛṣṇārocakamūrcchārtaṃ” (sū. 33) ityādi| tatra sthānāśrayaṃ sādhyatvaṃ darśayannāha- bāhyamadhyavalisthānāmityādi| tatra bāhyamadhyavalijānāṃ gudamarmapratyāsannatvāt kṛcchrasādhyatā dvidoṣajatvācca; abhyantaravalijānāṃ tvasādhyatā gudamarmapratyāsannatvāt tridoṣajatvācceti carakāśayaḥ||16||
prakupitāstu doṣā meḍhramabhiprapannā māṃsaśoṇite pradūṣya kaṇḍūṃ janayanti, tataḥ kaṇḍūyanāt kṣataṃ samupajāyate, tasmiṃśca kṣate duṣṭamāṃsajāḥ prarohāḥ picchilarudhirasrāviṇo jāyante kūrcakino'bhyantaramupariṣṭādvā, te tu śepho vināśayantyupaghnanti ca puṃstvaṃ; yonimabhiprapannāḥ sukumārān durgandhān picchilarudhirasrāviṇaśchatrākārān karīrāñjanayanti, te tu yonimupaghnantyārtavaṃ ca; nābhimabhiprapannāḥ sukumārān durgandhān picchilān gaṇḍūpadamukhasadṛśān karīrāñjanayanti; ta evordhvamāgatāḥ śrotrākṣighrāṇavadaneṣvarśāṃsyupanirvartayanti; tatra karṇajeṣu bādhiryaṃ śūlaṃ pūtikarṇatā ca, netrajeṣu vartmāvarodho vedanā srāvo darśananāśaśca, ghrāṇajeṣu pratiśyāyo'timātraṃ kṣavathuḥ kṛcchrocchvāsatā pūtinasyaṃ sānunāsikavākyatvaṃ śiroduḥkhaṃ ca; vakrajeṣu kaṇṭhauṣṭhatālūnāmanyatamasmiṃstairgadgadavākyatā rasājñānaṃ mukharogāśca bhavanti ||17||
meḍhrādiṣvarśāṃsyāha- prakupitāstvityādi| abhiprapannā āśritāḥ| kūrcakinaḥ sūkṣmadīrghāṅkurasantāninaḥ| abhyantaramiti maṇau| upariṣṭāditi bāhyacarmaṇi| puṃstvaṃ śukraṃ puṃścihnaṃ ca| yonimabhiprapannā ityādi abhiprapannā doṣā iti sambandhaḥ| karīrān aṅkurān| nābhimabhiprapannā ityādi doṣā ityatrāpi 10 sambadhyate| ta eva doṣā ityarthaḥ| upanirvartayanti janayantītyarthaḥ| tatretyādi| vartmāvarodha iti vartma akṣipuṭaḥ| ghrāṇajeṣvityādi| kṣavathuḥ chikkā| vakrajeṣvityādi| anyatamasmin ekatamasmin sthāne ‘utpanneṣvarśaḥsu 11 ’ iti śeṣaḥ||17|| sthānāntareṣvapyanyairabhyupagatamarśastvamaṅgīkṛtya tatrārśāṃsi nirdiśannāha- prakupitāstvityādi| adhogatā eva meḍhramabhiprapannāḥ| kūrcakinaḥ sūkṣmadīrghāṅkurasantāninaḥ| abhyantaramiti maṇau| upariṣṭāditi bāhyacarmaṇi| upaghnanti ca puṃstvaṃ śukram| adhogatā eva yonimabhiprapannāḥ kandākārān karīrānupajanayantīti sambandhaḥ| ūrdhvamāgatāḥ ‘doṣāḥ’ iti vākyaśeṣaḥ, ghrāṇādiṣvarśāṃsyupanayanti| carake'pyetadastyadhiṣṭhānamarśasāmuktaṃ; tathāhi- “kecidbhūyāṃsameva deśamupadiśantyarśasāṃ galamukhanāsākarṇākṣivartmānitvak ca” (ca. ci. 14) iti||17||
vyānastu prakupitaḥ śleṣmāṇaṃ parigṛhya bahiḥsthirāṇi kīlavadarśāṃsi nirvartayati, tāni carmakīlānyarśāṃsītyācakṣate ||18||
tvagadhiṣṭhānameva carmakīlākhyamarśo darśayannāha- vyānastvityādi| bahiḥ gudauṣṭhādbahiḥ; anye tu ‘bahiḥśabdenānyatrāpi’ iti kathayanti| kīlavat śaṅkutulyānītyarthaḥ||18|| tvaggatameva carmakīlākhyamarśo darśayannāha- vyānastvityādi| śleṣmāṇaṃ parigṛhyeti samprāptiḥ| bahiḥ tvaco bahiḥ, ‘bahirgudauṣṭhāt’ ityeke| anye tu “vyānasya sarvatvagadhiṣṭhānatvādadhogatadoṣakṛtārśassu pūrvamakīrtanāt pūrvamadha-ūrdhvagatadoṣakṛtārśasāṃ kīrtitatvena tiryaggatadoṣārabdhatvād gudauṣṭhādbahiranyatrāpi” ityācakṣate||18||
bhavanti cātra- teṣu kīleṣu nistodo mārutenopajāyate | śleṣmaṇā tu savarṇatvaṃ granthitvaṃ ca vinirdiśet ||19|| pittaśoṇitajaṃ raukṣyaṃ 12 kṛṣṇatvaṃ ślakṣṇatā tathā | samudīrṇakharatvaṃ carmakīlasya lakṣaṇam ||20||
teṣāṃ carmakīlānāṃ doṣaliṅgamāha- bhavanti cātretyādi| savarṇatvamiti śleṣmaṇaḥ samānavarṇatetyarthaḥ| granthitvaṃ granthibhāvaḥ| pittetyādi| teṣu carmakīleṣu| raukṣyamityādi pittaśoṇitajaṃ vinirdiśet| samudīrṇakharatvam atīva kaṭhinatvam| carmakīlasya lakṣaṇamiti etadvātādidoṣabhedataścarmakīlasya lakṣaṇamuktam| keciccarmakīlānāṃ doṣaliṅgaṃ na paṭhanti||19-20|| teṣāṃ carmakīlānāṃ doṣaliṅgaṃ kecidadhīyate- teṣu kīleṣu nistoda ityādi||19-20||
arśasāṃ lakṣaṇaṃ vyāsāduktaṃ sāmānyatastu 13 yat | tatsarvaṃ prāgvinirdiṣṭātsādhayedbhiṣajāṃ varaḥ ||21||
idānīṃ sarveṣāmeva meḍhrādijānāṃ vātādilakṣaṇamatideśena nirdiśannāha- arśasāmityādi| arśasāṃ meḍhrādijānāṃ vātādidoṣalakṣaṇaṃ vinā yat saṅkṣepato lakṣaṇamuktaṃ tat sarvaṃ sādhayet jānīyāt cikitsedvā| kathamityāha- prāgvinirdiṣṭāditi; “prāk pūrvaṃ vyāsena pratyekaṃ vātādijārśolakṣaṇamuktaṃ vīkṣyetyarthaḥ” iti gayadāsācāryaḥ; anye tu “saṅkṣepataḥ ṣoḍhā, vyāsato vistareṇa, prāgvinirdiṣṭāt pañcadaśadhā prasarāt sādhayet” iti manyante||21|| idānīṃ sarveṣāmeva meḍhrādijānāṃ carmakīlākhyānāṃ vātādidoṣalakṣaṇamatideśena nirdiśannāha- durnāmnāmityādi| durnāmnāṃ meḍhrādijānāmarśasāṃ saṅkṣepato lakṣaṇaṃ yaduktaṃ vātādidoṣalakṣaṇaṃ vinā sāmānyalakṣaṇamātramabhihitaṃ, tat sādhayejjānīyāt, cikitsecceti cārthaḥ| prāgvinirdiṣṭāditi lyablope pañcamīti kecit| prāgvinirdiṣṭāditi sūtrasthānoditaṃ pratyekaṃ vātādilakṣaṇaṃ vīkṣyetyarthaḥ||21||
arśaḥsu dṛśyate rūpaṃ yadā doṣadvayasya 14 tu | saṃsargaṃ taṃ vijānīyāt saṃsargaḥ sa ca ṣaḍvidhaḥ ||22||
idānīṃ ṣaḍvidheṣvevārśaḥsvata ūrdhvaṃ saṃsargamauṣadhakalpanārthaṃ darśayannāha- arśaḥsvityādi| saṃsargaḥ sa ca ṣaḍvidha iti vātapitte, vātaśleṣmāṇau, pittaśleṣmāṇau, vātaśoṇite, pittaśoṇite śleṣmaśoṇite, evaṃ saṃsargaḥ ṣaḍvidhaḥ| sa ca sūtrasthānoktavraṇavedanālakṣaṇādavagantavyaḥ 15||22|| idānīṃ prakṛtisamasamavetasaṃyogena ṣaḍvidheṣvevārśaḥsvata ūrdhvaṃ saṃsargamauṣadhakalpanārthaṃ darśayannāha- arśaḥsvityādi| sa cātroktapratyekavātādyarśasāṃ liṅgādavagantavyaḥ||22||
tridoṣāṇyalpaliṅgāni yāpyāni tu vinirdiśet | dvandvajāni dvitīyāyāṃ valau yānyāśritāni ca ||23|| kṛcchrasādhyāni tānyāhuḥ parisaṃvatsarāṇi ca | sannipātasamutthāni sahajāni tu varjayet ||24||
idānīṃ yāpyakṛcchrasādhyāsādhyānyarśāṃsi darśayannāha- tridoṣāṇītyādi| dvandvajāni dvidoṣotthāni, tānyapi yāpyānītyarthaḥ| parisaṃvatsarāṇīti paritaḥ saṃvatsaramabhivyāpya sthitāni kṛcchrasādhyānītyarthaḥ| kecit ‘sannipātasamutthāni’ ityādau kṛtvā paṭhanti; sa ca pāṭhaḥ samagro'darśanānna likhitaḥ||23-24|| idānīṃ doṣajanmakāladeśakṛtamasādhyādibhedaṃ darśayannāha- sannipātasamutthānītyādi| janmanā saha jātāni sahajāni| deśakṛtaṃ tu ‘dvitīyāyāṃ balau yānyāśritāni tu| kṛcchrasādhyāni tānyāhuḥ’ iti| parisaṃvatsarāṇi ceti paritaḥ saṃvatsaramabhivyāpyāvasthitānīti kālakṛtaṃ kṛcchratvam| tridoṣāṇyalpaliṅgāni yāpyānīti doṣakṛtaṃ yāpyatvam||23-24||
sarvāḥ syurvalayo yeṣāṃ durnāmabhirupadrutāḥ | taistu pratihato vāyurapānaḥ sannivartate ||25|| tato vyānena saṅgamya jyotirmṛdnāti 16 dehinām ||26||
sarvavalivyāpināmarśasāṃ pañcātmakasyāpyagnermahānarthakaratvaṃ darśayannāha- sarvā ityādi| yeṣāṃ dehinām| durnāmabhiḥ arśobhiḥ| taistu arśobhirityarthaḥ| apāno vāyuriti sambandhaḥ| sannivartate sthitiṃ badhnāti na niḥsaratītyarthaḥ| saṅgamya militvā| jyotiḥ pañcātmakamagniṃ, mṛdnāti mandīkaroti| ayaṃ copadravaḥ, prāyeṇa sahajeṣvarśaḥsu jñeyaḥ||25-26|| idānīṃ pratyekaṃ pañcātmakānāṃ vātapittakaphānāṃ prakopayitṛtvāt pañcātmakasyāgnerupaghātakaratvācca mahānarthakaratvaṃ darśayannāha- sarvāḥ syurvalayo yoṣāmityādi| sarvatra sarvavalivyāptirityūrdhvamapahato'pānaḥ sannivartate| ata eva pittakaphābhyāṃ pañcātmakābhyāṃ sarvāṅgagatavyānenāpi saha saṅgamya saṅgato bhūtvā jyotiḥ pañcātmakamagniṃ mṛdnātīti||25-26||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne'rśonidānaṃ nāma dvitīyo'dhyāyaḥ ||2||
iti śrīḍalhaṇācāryaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ nidānasthāne dvitīyo'dhyāyaḥ||2|| iti sauśrute śalyatantre śrīgayadāsaviracitāyāṃ nyāyacandrikāyāṃ pañjikāyāmarśonidānam||2||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘tadastyadhimāṃsadeśatayā’ ca iti vartamānacarakapustake pāṭhaḥ ↩
- 2 ‘atra caturaṅgulāyatā iti saṅkucitāvasthāyāmityevāvadheyaṃ, anyathā puṃsāṃ nārīṇāṃ ca yathākramamupadekṣyamāṇaṃ pañcaṣaḍaṅgulapariṇāhamarśoyantramanupapannaṃ syāt, srotaḥpramāṇāpekṣayā sthūlataratvāt’ iti hārāṇacandraḥ| ‘caturaṅgulāḥ, tāḥ sarvāḥ’ iti pā. ↩
- 3 ‘grahaṇīdoṣodarāṇāṃ iti pā. ↩
- 4 ‘nāḍīmukha...’ iti pā. ↩
- 5 ‘… phalānyatamavarṇasaṃsthānāni’ iti gayadāsasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 6 ‘sarvalakṣaṇāni yuktāni’ iti gayadāsasammataḥ pāṭhaḥ syāt ↩
- 7 ‘pāṇḍūni’ iti pā. ↩
- 8 ‘alpāgniḥ’ iti pā. ↩
- 9 ‘yat’ iti pā. ↩
- 10 ‘ityuttaratrāpi’ iti pā. ↩
- 11 ‘sthāneṣvarśaḥsu’ iti pā. ↩
- 12 ‘kṛṣṇaraktatvaṃ snigdhatā tathā’ iti pā. ↩
- 13 ‘durnāmnāṃ lakṣaṇaṃ hyetaduktaṃ saṅkṣepatastu’ iti gayadāsasammataḥ pāṭhaḥ syāt ↩
- 14 ‘vai doṣayordvayoḥ iti tā. ↩
- 15 ‘sūtrasthānoktavarṇavedanālakṣaṇāt’ iti pā. ↩
- 16 ‘jyotirasya pramardati’ iti tā. ↩