3. aśmarīnidānam

athetyādi| nidānaṃ hetulakṣaṇanirdeśaḥ||1-2|| athārśonidānānantaramaśmarīnidānārambhaḥ vātavyādhāveva ‘vātaviṇmūtrarodhānīm’ (ni. 1) iti arśonidāne'rśasāṃ viḍvātarodhināmuktyā mūtranirodhakameva vyādhimavaśiṣṭatvādadhogatavyādhyupakramācca mahāvyādhisāmānyācca||1-2||

catasra ityādi| catasro'śmaryo bhavantīti chedaḥ| tisra eva śleṣmādhiṣṭhānāḥ, śukrāśmarī tu śukrādhiṣṭhānā; anye tu śukrāśmaryapi śleṣmādhiṣṭhānaiva, ‘śukraṃ tu saumyaṃ’ (śā. 3) iti vacanāt| śleṣmādhiṣṭhānāḥ śleṣmopādānakāraṇāḥ, śleṣmāṇamupādāya bhavantītyarthaḥ| catasro'śmaryo bhavantītyasya vivaraṇaṃ kurvannāha- tadyathetyādi||3|| catasro'śmarya iti prāgeva saṅkhyāpraṇayanaṃ saṅkhyāyā hetuliṅgacikitsopayogitvāt| śleṣmādhiṣṭhānāḥ śleṣmopādānakāraṇāḥ; taduktaṃ- “saṃhantyāpo yathā divyā māruto'gniśca vaidyutaḥ| tadvadbalāsaṃ bastisthamūṣmā saṃhanti sānilaḥ||” iti; tathā śukrāśmaryāṃ śukramevopādanakāraṇamiti na sarvāḥ śleṣmādhiṣṭhānāḥ; tatraike “samudāye vihitaṃ kvacidekadeśe na vartate; yathā “halṅyābbhyo dīrghāt sutisyapṛktaṃ hal” (pā. a. 6/1/68) ityatra dīrghāditi ṅyāporeva viśeṣaṇaṃ na halaḥ, asambhavāt| tathā'trāpi tisṛṣu doṣajāsu śleṣmādhiṣṭhānā iti viśeṣaṇaṃ na śukrāśmaryāḥ, asambhavāt”| anye tu “sā'pi śleṣmādhiṣṭhānaiva, śukraṃ saumyaṃ” (śā. 3) iti vacanāt| catasro'śmarya ityasya vivaraṇaṃ kurvannāha- kaphenetyādi| kaphasyātra prādhānyaṃ darśayituṃ prathamaṃ kapheneti kṛtaṃ, kaphopādānakāraṇatvāt kaphaprābalyataiva; ata evāditastisro doṣajāḥ||3||

tāsāṃ samprāptiṃ darśayannāha- tatretyādi| mūtrasampṛkto mūtreṇa sahitaḥ||4|| tāsāṃ sthānasaṃśrayalakṣaṇāṃ samprāptiṃ darśayannāha- tatrāpathyakāriṇāmityādi| mūtrasampṛ(sa)kta iti mūtreṇa sahitaḥ mūtreṇaiva saha pravṛtto na gacchati||4||

tāsāṃ pūrvarūpamāha- tāsāmityādi| bastiśiraḥ mūtrāśayoparitano bhāgaḥ, muṣkaḥ aṇḍaṃ, śephaḥ puṃścihnam| kṛcchrāvasādo kaṣṭayuktā'ṅgaglāniḥ| bastigandhitvaṃ bṛhattamacchagalagandhitvam| yathāsvaṃ doṣānatikrameṇa, vedanā varṇaśca yasmin mūtre tattathā| duṣṭaṃ vātādibhiḥ| āvilaṃ kaluṣam| aśmanaḥ aśmaryāḥ||5-6|| sthānasaṃśrayānantaraṃ pūrvarūpaṃ darśayannāha- tāsāṃ pūrvarūpāṇi bhaviṣyantīnāmityādi| anye'tra bastagandhitvaṃ pūrvarūpe paṭhanti; tatra bṛhattamacchagalasyeva gandho'syeti upamānārthe in samāsāntaḥ| anye tu pūrvarūpe'muṃ ślokaṃ paṭhanti- “yathāsvavedanāvarṇaṃ duṣṭaṃ sāndramathāvilam| pūrvarūpe'śmanaḥ kṛcchrānmūtraṃ sṛjati mānavaḥ” iti||5-6||

atha sarvāsāmapi sāmānyaṃ lakṣaṇamāha- athetyādi| jātāsviti sarvāsvapyaśmarīṣu| saṅgo nirodhaḥ| mūtravikiraṇamiti vikiraṇaṃ vikṣepa itaścetaśca gamanam| gomedako maṇiḥ pītaḥ| sasikataṃ vālukāsahitaṃ, visṛjati vimuñcati, ‘mūtraṃ’ iti śeṣaḥ| laṅghanaṃ parikhādīnāṃ, plavanaṃ prataraṇam, uṣṇagamanaṃ gharmagamanam, adhvagamanaṃ dīrghamārgagamanam||7|| atha jātāsu vedaneti śleṣmaśothavātapittajanitāḥ| mūtradhārāsaṅgo'śmaryā mūtramārganirodhāt| sarudhiramūtratā'śmaryā mūtramārgasya kṣatatvāt| mūtravikiraṇaṃ tathaiva mūtramārgaikadeśanirodhāt| aśmanaḥ samānāmaśmarīmāhuḥ| taduktaṃ bhojena- “kaphapittānilāḥ śukraṃ sirābhirbastimāgatāḥ| ghanatāṃ yānti pittena śoṣyamāṇāḥ savāyunā|| lipyamānāḥ punardoṣaiḥ saṃhatāniladūṣitāḥ| tulyatāmaśmanā yānti tasmāttāmaśmarīṃ viduḥ” iti||7||

idānīṃ śleṣmādyaśmarīṇāṃ pratyekaṃ viśiṣṭalakṣaṇamāha- tatretyādi| śleṣmalamannamabhyavaharataḥ puṃsaḥ śleṣmāśmarī sroto niruṇaddhīti sambandhaḥ| upalipya navaghaṭapaṅkanyāyena| adhiṣṭhāya āśritya| dālyate viśīryata iva sphuṭatīvetyarthaḥ| bhidyate vidīryata iva| nistudyate sūcibhiriva||8|| aśmaryāḥ sāmānyalakṣaṇamabhidhāya doṣeṇa viśiṣṭaṃ darśayannāha- atyarthaśleṣmalamityādi| atyarthaśleṣmakāraṇaṃ samaśanādhyaśanādi| upalipya navaghaṭapaṅkanyāyena| gurutvādadhaḥ parivṛddhiṃ prāpya kālāntareṇa navaghaṭapaṅkanyāyenaiva| evameva vātapittāśmaryorvṛddhiryathoktaśabdenoktā| bastimukhamiti vacanāddoṣo'yaṃ gurutvenādhogāmī bastimukhamadhiṣṭhāya tiṣṭhati| dālyate ityādāvivaśabdo luptanirdiṣṭo draṣṭavyaḥ||8||

pittayutastvityādi| pittayutaḥ śleṣmā sroto niruṇaddhīti sambandhaḥ| saṅghātamupagamya kāṭhinyaṃ prāpyetyarthaḥ| tasya puruṣasya| mūtrapratīghātāt mūtranirodhāt| ūṣyate samīpāgninaivopatapyate| cūṣyate ākṛṣyata iva| dahyate iva kakṣāgnineva| pacyata iva kṣāreṇeva, utkvāthyata ivetyeke| uṣṇavāta uttaratantre paṭhito mūtrarogaḥ| saraktā īṣadraktā||9|| pittaśmarīlakṣaṇe ūṣyata iti samīpāgnita ivopatapyate| dahyata iva dahyate sākṣādagnineva| pacyate kṣāreṇeva| uṣṇavātaścāsyeti uṣṇavāto mūtrāghātapaṭhitaḥ- “vyāyāmādhvātapaiḥ” (u. ta. 58) ityādinā| saraktā īṣadraktā, upasarjanatvāt sahārthasya, sakṣāramiti yathā||9||

vātayutastvityādi| atrāpi pūrvavat sambandhaḥ| dantān khādati parasparaṃ dantapīḍanaṃ karoti| viśardhate gudena kutsitaṃ śabdaṃ karoti; kecit ‘viśardhate’ ityatra ‘vivardhate’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca-meḍhraṃ vimardanād vivardhata ityarthaḥ| vidahati vidāhayuktaṃ meḍhraṃ bhavati| mehato muñcata ityarthaḥ| kharā kaṭhinā||10|| vātayuktastu śleṣmetyādinā vātāśmarī| viśardhate gudena kutsitaśabdaṃ karoti| kecididaṃ na paṭhanti| vātādayaśca pramehato'pi kṛcchreṇa nissaranti, vātasyātyarthapīḍākāritvāt||10||

prāyeṇetyādi| prāyeṇaitāstisro'śmaryo bālānāṃ bhavantīti sambandhaḥ| kasmādityāha- viśeṣeṇa divāsvapnādipriyatvātteṣāmiti; prāyograhaṇādyūnāmapi bodhayati| teṣāmeva bālānām| alpabastikāyatvāditi alpabastitvādalpakāyatvāccetyarthaḥ| alpabastitvāditi āyāmenālpatvam; anupacitabastimāṃsatvācca basterityanena pariṇāhenālpatvamuktam| sukhagrahaṇāharaṇā iti sukhena gṛhyante sukhenāhriyante cāśmaryaḥ||11|| tisro'pyetā bālānāmeva, prāyograhaṇādyūnāmapīti bodhayati| teṣāmevālpabastikāyatvāditi alpabastitvāditi āyāmenālpatvāt| anupacitamāṃsatvāditi pariṇāhenālpatvāt| sukhagrahaṇāharaṇāḥ sukhena gṛhyante ālabhyante, sukhenāhiyante ca| atra karmaṇi lyuṭ| mahatāṃ tu mahāvikārikā yathāvadupacitamāṃsatvād duḥkhagrahaṇāharaṇāśca; mahatāṃ tu śukrāśmarī bhavati||11||

hetusamprāptilakṣaṇāni śukrāśmaryā darśayannāha- maithunetyādi| sā aśmarī| maithunavighātādatimaithunādveti hetuḥ| śukraṃ calitamanirgacchadityādisamprāptiḥ| mūtrakṛcchraṃ bastivedanāmityādi lakṣaṇam| maithunavighātāditi maithunakāryasya śukrasya vighātāt| ‘amaithunāt’ iti kecit paṭhanti; tatra śukrabāhulyaṃ śukracalane hetuḥ| anirgacchat aniḥsarat| ‘anirgacchan’ iti kecit paṭhanti; tatra vāyorviśeṣaṇam| vimārgagamanādanilo'bhitaḥ saṅgṛhyeti vimārgagamanāt unmārgagamanāt, anilo vāyuḥ, abhita ubhayata ūrdhvamadhaścetyarthaḥ, saṅgṛhya vidhārya, meḍhravṛṣaṇayorantare bastidvārasyādha ityarthaḥ, saṃharati vartulīkaroti| vṛṣaṇayośceti cakārādvaṅkṣaṇadeśe'pi, doṣajāsu tvaśmarīṣu vṛṣaṇaśopho nāstyeva| pravilayamāpadyate aśmarī nilīyate'lpatvāt; anye tu punaḥ ‘aśmarīkṛto vṛṣaṇaśothaḥ pravilayamāpadyate’ ityācakṣate||12|| maithunavighātāditi maithunavegavighātādityarthaḥ| yaduktaṃ- “śukrāśmarī tatsravaṇaṃ bhavedvā te te vikārā vihate tu śukre” (u. ta. 55) iti| ‘amaithunāt’ iti kecit paṭhanti| tatra śukrabāhulyaṃ śukracalanahetuḥ| anilo'bhihata ubhayata ūrdhvamadhaśca saṅgṛhya vidhārya, vimārgagamanānmeḍhravṛṣaṇavihitamārgāgamanāt, abhihato meḍhravṛṣaṇayośca, śvayathuṃ śukranirodhena vṛṣaṇayorāpūrṇatvāt; cakārād vaṅkṣaṇadaśe'pi| doṣajāsu pauruṣavṛṣaṇayorupasarge'śmaryāḥ sthitatvādvṛṣaṇaśotho nāstyeva| pīḍitamātre ca tasminnavakāśe...| nāgārjunastu paṭhati- “śarkarā sikatāmeho bhasmākhyo'śmarivaikṛtam”- iti| aśmarīvaikṛtamiti nirvṛttāśmarīvikārā upadravā ityarthaḥ||12||

bhavanti cātretyādi| bhasmākhya iti mūtraśukranāmā uttaratantre mūtrarogaḥ| aśmarīvaikṛtam aśmarīvikārā upadravā ityarthaḥ|13|-

aśmaryetyādi| aśmaryā tulyavyañjanavedanā śarkarā jñeyetyarthaḥ ¹²| pavana ityādi| sā aśmarī yadā'lpā syāttadā vāte'nuguṇe anukūle sati nireti nirgacchati||13-14|| aśmaryā eva prakāraḥ śarkareti darśayanneke paṭhanti- aśmaryāḥ śarkarā jñeyetyādi||13-14||

śarkarālakṣaṇamāha- hṛtpīḍetyādi| sakthisadanam ūruglāniḥ||15||- kecittvaśmaryā eva śarkarātvenāvasthāntaramāpannāyā lakṣaṇamabhidhīyate- hṛtpīḍetyādi||15||-

aśmaryā eva mūtramārgagatāyā lakṣaṇaṃ nirdiśannāha- mūtramārgetyādi| sā aśmarī| saktā anirgatā| daurbalyaṃ balahāniḥ| sadanam aṅgalāniḥ; ‘sphuṭanikā’ ityapare| kārśyaṃ māṃsakṣayaḥ||16-17|| aśmaryā eva mūtramārgamāgatāyā lakṣaṇaṃ nirdiśannāha- mūtramārgapravṛttetyādi||16-17||

idānīmaśmaryā evādhārasya basteḥ sthānasaṃsthānadvārāṇi nirdeṣṭumāha- nābhītyādi| nābhyādīnāṃ madhye bastiriti sthānam| ekadvāra adhomukha ityanenopari dvārābhāvaṃ ¹⁵ sūcayati| tanutvakkaḥ sūkṣmatvak| tanutvakka iti vakṣyamāṇaṃ cālābvā iva rūpeṇeti saṃsthānam| bastiprasaṅgādbastisannihitānāṃ cāpareṣāṃ sthānamāha- bastirityādi| pauruṣaṃ meḍhram| punarbastyavayavamāha- alābvā ivetyādi| parigraha āśrayaḥ| mūtrāśayaparyāyo malādhāra iti| prāṇānāmagnīṣomādīnām, āyatanaṃ sthānam| yathā ca sarvadā'sāvakṣīṇamūtro ¹⁶ bhavati tathā''ha- pakvāśayagatā ityādi| tā nāḍyo mūtraṃ tarpayanti vivardhayantītyarthaḥ| mūtravāhinyau mūladhamanyau dve, tacchākhābhūtā daśadhā śatadhā sahasradhā ca vibhidyanta iti darśayannāha- sūkṣmatvādityādi| āsāṃ nāḍīnām| yābhirevāyaṃ sirāsnāyubhirāvṛtastābhirevāyaṃ mūtreṇa pūryate iti darśayannāha- nāḍībhirityādi| āmāśayāntarāt āmapakvāśayāntarāt| sa bastiḥ| niḥsyandena upasnehena, pūryate| adhomukhatvena basteranūrdhvamukhasyāpi pūraṇamupamānenāha-āmukhādityādi| nyasto dhṛtaḥ| viddhi jānīhi||18-23||- idānīmaśmaryā evādhārasya basteḥ sthānasaṃsthānadvārāṇi nirdeṣṭumāha- nābhītyādi| nābhyādīnāṃ madhye adhomukha iti sthānam| ekadvāra iti uparidvārāsambhavaṃ sūcayati| sthānapratipādanārthamevānye paṭhanti- bastirbastiśiraścaivetyādi| tatra pauruṣaṃ śukravahanāḍī| ākṛtiḥ- alābvāḥ samasaṃsthāna ityādi| malādhāro malinīkaraṇānmalā doṣāḥ| prāṇānāmagnīṣomādīnāṃ cāyatanaṃ sthānam| yābhirevāyaṃ sirāsnāyubhirāvṛtastābhirevāyaṃ mūtreṇa pūryate iti darśayannāha- nāḍībhirupanītasyetyādi| nāḍībhiriti bahuvacanaṃ pradhānamūtravahanāḍīhṛdayaśākhānāmanekatvāt| āmāśayāntarāt āmāśayāvakāśāt| mūtrasya niḥsyandenopasnehena pūryate| āmapakvāśayasyāpi āmāśayavyapadeśaḥ, ubhayoḥ sthānayorniḥsyandanasya sāmyāt| kecidatra nāḍībhirupanītasyaiva bhāṣyaṃ paṭhanti- pakvāśayagatāstatretyādi| adhomukhatvena basteranūrdhvamukhasyāpi pūraṇamupamānenāha- āmukhādityādi||18-23||-

mūtrapraveśatulyameva vātādīnāmapi praveśaṃ darśayannāha- evamevetyādi| evameva praveśeneti pūrvoktapraveśenetyarthaḥ| upasnehāt samīpakledanāt||24||-

nanu, dravarūpatvāt sarveṣāṃ vāyoścāmūrtatvāt kathaṃ ghanatā? tadāha-apsvityādi| niṣiktāsu prakṣiptāsu| paṅkasamatve'pi kathamaśmanā sāmyamityāha- saṃhantītyādi| yathā saṃhanti kāṭhinyaṃ karoti varṣopalān karotītyarthaḥ; kaḥ kāṭhinyaṃ karoti? vāyurvaidyuto'gniśca; kāḥ kaṭhināḥ karoti? āpaḥ jalāni, divyā meghajāḥ; tathā balāsaṃ śleṣmāṇaṃ bastisthaṃ saṃhanti kaṭhinaṃ ¹⁷ karoti; kaḥ? ūṣmā pittamityarthaḥ; kathambhūtaḥ? sānilaḥ savāta ityarthaḥ||25-26||- mūtrapraveśatulyameva praveśaṃ vātādīnāmapi darśayannāha- evameva praveśenetyādi| yathā mūtrasya niḥsyandarūpeṇa praveśastādṛśenaiva praveśena vātādīnāmapi praveśaḥ| mūtrayuktaṃ mūtrasampṛktam| upasnehāt sūkṣmāyanairanupraveśādityarthaḥ| yaduktaṃ carake- “vyapagatakṣutpipāsastu garbho mātaramāśritya vartayatyātmānamupasnehopasvedābhyāṃ garbhāśaye sadasadbhūtāṅgāvayavaḥ” (ca. śā. 6) iti| sārabhūtena rasena sūkṣmalomakūpāyanairāpyāyanamupasnehaḥ| udakādikledādārdrībhāvamupadarśayati| mūtrapittakaphānāmanumārgapraveśāditi svasthatve kathamaśmaryā mūrtimatyāḥ sambhava ityāha- apsu svasthāsvapi yathetyādi| paṅkasamatve'pi kathamaśmanaḥ sāmyamityāha- saṃhantyāpo yathetyādi| āpo divyā meghajāḥ| saṃhanti anilasahito vaidyuto'gniśca karakātvena karoti, tathā kaphamūṣmā pittaṃ sānilamityarthaḥ; bahirapi ca vāyvagnyoreva śoṣaṇatvena dṛṣṭatvāt||24-26||-

bastigatānāmanyeṣāmapi ¹⁸ vikārāṇāṃ vāyureva heturiti darśayannāha- māruta ityādi| praguṇe anukūle; ‘anuguṇe’ iti kecit paṭhanti, tatrāpi sa evārthaḥ| pratilome viguṇe ¹⁹| vāte viguṇe ²⁰ sati bastau ye vikārāstānevāha- mūtrāghātā ityādi||27-28|| idānīmalikṛtabastigatāśmarīprasaṅgena bastigatānāmanyeṣāmapi vikārāṇāmanilameva hetuṃ darśayannāha- mārute'nuguṇe ityādi| anuguṇe anile mūtrānuguṇyaṃ, viguṇe sarveṣāmeva vātajānāṃ vikārāṇāṃ sambhavaḥ, tena vātānulomyaṃ yatnataḥ karaṇīyam| tāneva bastivikārān kecicchlokena paṭhanti-mūtrāghātāḥ pramehāścetyādi||27-28||

iti śrīḍahlaṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ nidānasthāne tṛtīyo'dhyāyaḥ||3|| iti sauśrute śalyatantre nidānasthāne śrīgayadāsaviracitāyāṃ nyāyacandrikāyāṃ pañjikāyāmaśmarīnidānam||3||