4. bhagandaranidānam

Larger type: Suśrutasaṃhitā · indented: Ḍalhaṇa's Nibandhasaṅgraha
athāto bhagandarāṇāṃ nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
athetyādi||1-2|| aśmaryanantaramarśo'śmarīnidānayorgudabastikīrtanādbhagandarasyobhayādhiṣṭhānatvāt; yadāha- “gudabastipradeśadāraṇāt” iti, adhogatavyādhiprakramāt, mahāvyādhiprakramāt, mahāvyādhisāmānyācca bhagandaranidānārambhaḥ||1-2||
vātapittaśleṣmasannipātāgantunimittāḥ śataponakoṣṭragrīvaparisrāviśambūkāvartonmārgiṇo yathāsaṅkhyaṃ pañca bhagandarā bhavanti | te tu bhagagudabastipradeśadāraṇācca ‘bhagandarā’ ityucyante | abhinnāḥ piḍakāḥ, bhinnāstu bhagandarāḥ ||3||
vātapittetyādi| saṅkhyeyanirdeśādeva saṅkhyāsiddhau pañcetivacanaṃ śoṇitajādiniṣedhārtham| bhagandaraniruktimāha- te tvityādi||3|| saṅkhyeyanirdeśādeva saṅkhyāsiddhau pañceti śoṇitajādiniṣedhārtham| abhinnā piḍikā, bhinnā bhagandaraḥ, piḍikābhedenaiva bhagādipradeśadāraṇānniruktisādhitasyārthasya sambhavāt| tābheva niruktiṃ bhagandaraśabdasya darśayannāha- gudabhagabastipradeśadāraṇāditi||3||
teṣāṃ 1 tu pūrvarūpāṇi- kaṭīkapālavedanā kaṇḍūrdāhaḥ śophaśca gudasya bhavati ||4||
pūrvarūpamāha- teṣāṃ tvityādi| teṣāṃ tu pūrvarūpāṇi ‘bhavanti’ ityarthaḥ| kaṭīkapālaḥ kaṭīphalakaḥ||4|| bhagandarāṇāṃ pūrvarūpaṃ darśayannāha- teṣāṃ pūrvarūpamityādi| kaṭīkapālaḥ kaṭīphalakaḥ, tasya vedanāṃ tatsthānāśritena doṣeṇa| gudaśabdena saha kaṇḍvādayaḥ śabdāḥ pratyekamabhisambadhyante| pākārambhe doṣatrayasānnidhyāt kaṇḍvādayaḥ kaphādijāḥ| gudāyāmaśceti gudasyāyāma iva vāyunā| sarveṣāṃ piḍikāśothārambhiṇām| sāmānyamiti anyatrāpi pūrvarūpasya sāmānyatvādevātra viśeṣeṇa sāmānyābhidhānaṃ bhagandarapiḍakānāṃ bhagandarāṇāṃ ca pūrvarūpasya sāmānyatvabodhanārtham| etenāpūrvarūpā piḍikā bhāgandarī na bhavati, kecittvapūrvarūpāṃ bhāgandarīmapi piḍikāmadhīyate||4||
tatrāpathyasevināṃ vāyuḥ prakupitaḥ sannivṛttaḥ sthirībhūto gudamabhito'ṅgule 2 dvyaṅgule vā māṃsaśoṇite pradūṣyāruṇavarṇāṃ piḍakāṃ janayati, sā'sya todādīn vedanāviśeṣāñjanayati, apratikriyamāṇā ca pākamupaiti, mūtrāśayābhyāsagatatvācca vraṇaḥ praklinnaḥ śataponakavadaṇumukhaiśchidrairāpūryate, tāni ca chidrāṇyajasramacchaṃ phenānuviddhamadhikamāsrāvaṃ sravanti 3, vraṇaśca tāḍyate bhidyate chidyate sūcībhiriva nistudyate, gudaṃ cāvadīryate, upekṣite ca vātamūtrapurīṣaretasāmapyāgamaśca taireva chidrairbhavati; taṃ bhagandaraṃ śataponakamityāvakṣate ||5||
pūrvarūpānantaraṃ piḍikotpattipākopadravaniruktīdarśayannāha- tatrāpathyetyādi| sannivṛttau vyāghuṭitaḥ| gudamabhito gudasya sarvataḥ; anye ‘gudasannidhau’ ityāhuḥ| abhyāsaḥ samīpam| śataponakaḥ śūkadoṣaparipaṭhito vyādhiḥ; ‘cālanikā’ iti jejjhaṭaḥ; tannecchati gayī, lokaśāstrayoścālanikāyāṃ śataponakaśabdasyāprasiddhatvāt; ‘aśvapucchabālaracitaṃ śatākṣakaṃ’ ityanye| tudyate vyathyate| tāḍyate daṇḍenevābhihanyata ityarthaḥ| bhidyate tvagvidāryata iva| chidyate dvidhā kriyata iva||5|| pūrvarūpānantaraṃ piḍikotpattyādi darśayannāha- tatrāpathyakāriṇāmityādi| gudamabhito gudasya sarvataḥ| todādīniti ādiśabdena bhedādīnāmavarodhaḥ| śataponakavadaṇumukhairiti śataponakaścālaniketi jejjaṭaḥ; tanna, lokaśāstrayoścālanikāyāṃ śataponakaśabdasyāprasiddheḥ| tena śataponakaḥ śūkadoṣaparipaṭhito vyādhiḥ “chidrairaṇumukhairliṅgaṃ” (ni. 14) ityādi||5||
pittaṃ tu prakupitamanilenādhaḥ preritaṃ pūrvavadavasthitaṃ raktāṃ tanvīmucchritāmuṣṭragrīvākārāṃ 4 piḍakāṃ janayati; sā'sya coṣādīn vedanāviśeṣāñjanayati; apratikriyamāṇā ca pākamupaiti; vraṇaścāgnikṣārābhyāmiva dahyate, durgandhamuṣṇamāsrāvaṃ sravati, upekṣitaśca vātamūtrapurīṣaretāṃsi visṛjati; taṃ bhagandaramuṣṭragrīvamityācakṣate ||6||
pittaṃ tvityādi| pūrvavadavasthitamiti gudamabhito'ṅgule dvyaṅgule vetyarthaḥ| visṛjati sravati vraṇa iti sambandhaḥ||6|| uṣṭragrīvāsadṛśatvena piḍikāyā uṣṭragrīvaḥ, dhanuḥstambhavat| ūṣādīniti ādiśabdāccoṣādayaḥ||6||
śleṣmā tu prakupitaḥ samīraṇenādhaḥ preritaḥ pūrvavadavasthitaḥ śuklāvabhāsāṃ sthirāṃ kaṇḍūmatīṃ piḍakāṃ janayati, sā'sya kaṇḍvādīn vedanāviśeṣāñjanayati, apratikriyamāṇāṃ ca pākamupaiti, vraṇaśca kaṭhinaḥ saṃrambhī kaṇḍūprāyaḥ picchilamajasramāsrāvaṃ sravati, upekṣitaśca vātamūtrapurīṣaretāṃsi visṛjati; taṃ bhagandaraṃ parisrāviṇamityācakṣate ||7||
śleṣmetyādi| saṃrambhī śophavān| kaṇḍūprāyaḥ kharjūbahulaḥ| parisrāvītyevaṃśīlaḥ parisrāvī||7|| ślaiṣmikapiḍikāsu sthirā kaṭhinā| kaṇḍvādīnityādiśabdādgurutopadehālpavedanatādayaḥ| vraṇaḥ saṃrambhīti śothavān||7||
vāyuḥ prakupitaḥ prakupitau pittaśleṣmāṇau parigṛhyādho gatvā pūrvavadavasthitaḥ pādāṅguṣṭhāgrapramāṇāṃ sarvaliṅgāṃ piḍakāṃ janayati, sā'sya todadāhakaṇḍvādīn vedanāviśeṣāñjanayati, apratikriyamāṇā ca pākamupaiti, vraṇaśca nānāvidhavarṇamāsrāvaṃ sravati, pūrṇanadīśambūkāvartavaccātra samuttiṣṭhanti vedanāviśeṣāḥ; taṃ bhagandaraṃ śambūkāvartamityācakṣate ||8||
‘pūrṇanadīśambūkāvartavannairantaryeṇa vedanā uttiṣṭhanti’ ityeke; anye tu ‘tathāvidhagatyārambhakasya śophasya pūrṇanadyāvartaśambūkāvartākāreṇevāvagatvādavagāḍhavedanā bhavantītyarthaḥ’| śambūkāḥ śaṅkhāḥ||8|| vāyuḥ prakupitaḥ prakupitau pittaśleṣmāṇāviti trayāṇāmapyanubandhitvaṃ darśayati; sarva eva svahetukupitāḥ svatantrā vyaktaliṅgā yathoktaprakopapraśamanāḥ| sā'sya todadāhakaṇḍvādīñjanayatīti pratyekadoṣapaṭhitān todadāhakaṇḍvādīnityarthaḥ| pūrṇanadyāvartaśambūkāvartavadvedanāviśeṣā iti tathāvidhagatyārambhakasya śothasya pūrṇanadyāvartaśambūkāvartakākāreṇaivāvagāḍhatvāt||8||
mūḍhena 5 māṃsalubdhena yadasthiśalyamannena sahābhyavahṛtaṃ yadā'vagāḍhapurīṣonmiśramapānenādhaḥpreritamasamyagāgataṃ gudamapakṣiṇoti tadā kṣatanimittaḥ kotha upajāyate, tasmiṃśca kṣate pūyarudhirāvakīrṇamāṃsakothe bhūmāviva jalapraklinnāyāṃ krimayaḥ sañjāyante, te bhakṣayanto gudamanekadhā pārśvato dārayanti, tasya tairmārgaiḥ kṛmikṛtairvātamūtrapurīṣaretāṃsyabhiniḥsaranti; taṃ bhagandaramunmārgiṇamityācakṣate ||9||
unmārgiṇaḥ samprāpti darśayannāha- mūḍhenetyādi| mūḍhena ajñātena| apakṣiṇoti sakṣataṃ karoti| kothaḥ pūtibhāvaḥ| pārśvato dārayanti pakṣato dārayanti| asyāgre arśobhagandaraṃ kecit paṭhanti; tanna, sarvairnibandhakārairnirākṛtatvāt||9|| unmārgiṇaḥ samprāptiṃ darśayannāha- mūḍhenetyādi| mūḍhenājñena māṃsalolupena| asamyagāgatam unmārgamatyarthaṃ tīkṣṇatvānmāṃsādyavadāryāgatam| kecidatrārśobhagandaramapyācakṣate- kaphapitte tu pūrvotthite ityādi| tanna, apāṭhe'pi sthānaikatvādupadravavat svādhiveśenaiva siddhatvāt||9||
bhavanti cātra- utpadyate'lparuk śophāt 6 kṣipraṃ cāpyupaśāmyati | pāyvantadeśe piḍakā sā jñeyā'nyā bhagandarāt ||10|| pāyoḥ syād dvyaṅgule deśe gūḍhamūlā sarugjvarā | bhāgandarīti vijñeyā piḍakā'to viparyayāt ||11||
abhāgandarīṃ bhāgandarīṃ ca piḍakāmāha- bhavanti cātretyādi| pāyvantadeśe piḍakā śophādutpadyata iti sambandhaḥ| alparuk alpavedanā, pāyvantadeśe gudasyānte, anyā bhagandarāt aparā bhagandarebhya ityarthaḥ| etenābhāgandarī piḍakoktā, yato'syā bhagandaro notpadyate| ato'bhāgandaryāḥ piḍakāyāḥ, viparyayāt viparītatvāt, bhāgandarīti bhagandarakarī bhavatītyarthaḥ||10-11||
yānayānānmalotsargāt kaṇḍūrugdāhaśophavān | pāyurbhavedrujaḥ kaṭyāṃ pūrvarūpaṃ bhagandare ||12||
yonetyādi| yānayānāt rathādigamanāt| malotsargāt purīṣatyāgāt| kaṇḍūrugdāhaśophavān pāyurbhavet, tato'nantaraṃ kaṭyāṃ kaṇḍūrugdāhaśophādikaṃ pūrvarūpaṃ bhavet| ayaṃ vā paṭhanīyaḥ pūrvo vā; pūrvarūpagranthadvayaṃ vā paṭhanīyaṃ, pūrvaścāprasiddhaḥ, ayaṃ tu prasiddhaḥ||12|| kecidatrāpi bhāgandarīmapi piḍakāmabhidhīyate- utpadyate'lparukśophetyādi||10-12||
ghorāḥ sādhayituṃ duḥkhāḥ sarva eva bhagandarāḥ | teṣvasādhyastridoṣotthaḥ 7 kṣatajaśca bhagandaraḥ ||13||
tatra keṣāñcidasādhyatvaṃ darśayannāha- ghorā ityādi| ghorā duḥkhapradāḥ| sādhayituṃ duḥkhāḥ kaṣṭasādhyāḥ, ‘bhavanti’ ityadhyāhāraḥ||13|| tatra keṣāñcidasādhyatvaṃ darśayannāha- ghorāḥ sādhayitumityādi||13||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne bhagandaranidānaṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ ||4||
iti śrīḍahlaṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ nidānasthāne caturtho'dhyāyaḥ||4|| iti sauśrute śalyatantre śrīgayadāsaviracitāyāṃ nyāyacandrikāyāṃ pañjikāyāṃ nidānasthāne bhagandarāṇāṃ nidānam||4||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 ‘teṣāṃ pūrvarūpaṃ gudakaṇḍūdāhaśophāgudāyāmaśceti sarveṣāṃ sāmānyam’ iti gayadāsasammataḥ pāṭhaḥ syāt
  2. 2 ‘gudamabhito gudadvārādaṅgule dvyaṅgule tryaṅgule vā māṃsaśoṇitamabhipradūṣya’ iti tā.
  3. 3 ‘phenānuviddhamāsrāvaṃ pravahanti’
  4. 4 ucchritāgrāṃ iti tā.
  5. 5 ‘mūḍhena tu sāsthiśalyamabhyavahṛtaṃ’ iti tā.
  6. 6 ‘'lparukśothā’ iti pā.
  7. 7 ‘asādhyastu tridoṣotthaḥ’ iti pā.