athātaḥ kuṣṭhanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
athetyādi||1-2|| atha bhagandarānantaramūrdhvādhodhamanīgatarogābhidhāne tiryaggatadhamanīrogapāriśeṣyād viruddhāśanasantarpaṇaikahetujanmatvāt saṃśodhanopakramasādhyatvānmahāvyādhisāmānyācca kuṣṭhanidānārambhaḥ||1-2||
mithyāhārācārasya 1 viśeṣādguruviruddhāsātmyājīrṇāhitāśinaḥ snehapītasya vāntasya vā vyāyāmagrāmyadharmasevino grāmyānūpaudakamāṃsāni vā payasā'bhīkṣṇamaśnato yo vā majjatyapsūṣmābhitaptaḥ sahasā chardiṃ vā pratihanti, tasya pittaśleṣmāṇau prakupitau parigṛhyānilaḥ pravṛddhastiryaggāḥ sirāḥ samprapadya samuddhūya bāhyaṃ mārgaṃ prati samantādvikṣipati, yatra yatra ca doṣo vikṣipto niścarati tatra tatra maṇḍalāni prādurbhavanti, evaṃ samutpannastvaci doṣastatra tatra ca parivṛddhiṃ prāpyāpratikriyamāṇo'bhyantaraṃ pratipadyate dhātūnabhidūṣayan ||3||
idānīṃ hetumāha- mithyetyādi| mithyāhārācārasya śāstroktavidhibhraṣṭāhārācārasyetyarthaḥ| samprāptimāha- tasyetyādi| tasya mithyāhārācārasyetyādikasya| samudbhūya ākṣipya, samantāt sarvatra; etena sarvadehagatatvaṃ rogasya sūcayati||3|| tasya prāk sthānasaṃśrayasvabhāvān hetvādipurassaraṃ darśayannāha- mithyāhārācārasyetyādi| mithyāśabda āhārācārābhyāṃ saha pratyekamabhisambadhyate| tatra dvādaśāśanapravibhāgoktavidhiviparītavidhirmithyāhāraḥ| ācāraḥ kāya vāṅmanobhedena trividho vihāraḥ, tasya svasthavṛttānāgatābādhavidhānādanyathākaraṇaṃ mithyācāraḥ| te ca prakopahetavaḥ sarveṣāmevātra gṛhyante mithyāhārācārabhedena dvividhyāt| pittaśleṣmāṇau prakupitau prakupitaḥ parigṛhya anila iti tridoṣajatvaṃ samprāptau sūcitaṃ; karmajatvaṃ punarbahmastrīsajjanavadhādibhiḥ parasvaharaṇāntaiḥ sūcayiṣyati| ata eva kuṣṭhānāṃ dvividhaṃ cikitsitaṃ yuktivyapāśritaṃ daivavyapāśritaṃ ca, doṣakarmasambhavatvāt kuṣṭhānām| kecidatra vyādhihetūnadhīyate- viśeṣādguruviruddhāsātmyājīrṇāhitāśina ityādi| yuktaṃ caitat, doṣarogobhayabhedena hetūnāṃ trividhatvāt, bhojādiṣu pāṭhācca| tathāhi bhojaḥ- “sevate yo viruddhānnamajīrṇe karṣatastathā” ityādi| tiryaggāḥ sirā iti nābhiprabhavāstrividhā hi sirāḥ sambhavanti ūrdhvagā adhogāstiryagāśceti| anye tu sirāśabdena dhamanīrapi sādṛśyādāhuḥ| uktaṃ ca “tiryaggāṇāṃ catasṝṇāmekaikā” (śā. 9) ityādi| samuddhūya ākṣipya| bāhyaṃ mārgaṃ pratīti lakṣaṇe dvitīyā| samantāditi sarvadeharogatvamasya sūcayati| ata eva yatra tatra grahaṇamaniyatadehasūcanaṃ; taduktaṃ carake- “ataḥ prabhavāṇyabhinivartamāni kevalaṃ śarīramupatapanti” (ca. ni. 5) iti; kevalamiti sakalaṃ doṣadūṣyagaṇam| tena raso raktaṃ māṃsamambu ca duṣṭamanugṛhyate| taduktaṃ carake- “vātādayastrayo duṣṭāstvagraktaṃ māṃsamambu ca| dūṣayanti sa kuṣṭhānāṃ saptako dravyasaṅgrahaḥ||”; tathā “raktaṃ lasīkā tvaṅmāṃsaṃ dūṣyaṃ doṣāstrayo malāḥ| visarpāṇāṃ samutpattau vijñeyāḥ sapta dhātavaḥ” (ca. ci. 7) iti| tatra ambu lasīkā udakameva| yadāha- “yattu tvagantare vraṇagatamudakaṃ tattu lasīkāśabdaṃ labhate” (ca. śā. 7) iti| tatra visarpasya pittaprabalaṃ saptadravyaṃ, kuṣṭhasya punarmandapittamiti| tathaiva dravyaṃ gurudravyādi, brahmastrīsajjanavadhādikarmaviśeṣo'pi viśeṣa iti| maṇḍalānyupajanayantīti sāmānyaṃ sarvakuṣṭhānāṃ lakṣaṇam| tathā carake'pi- “viruddhānyannapānāni dravasnigdhagurūṇi ca” (ca. ci. 7) ityādi| kuṣṭhasamprāptau bhojaḥ- “praduṣṭopacitā doṣā rasāsṛṅmāṃsasaṃsṛtāḥ| kuṣṭhāni janayantyāśu śarīreṣu śarīriṇām” iti||3||
tasya pūrvarūpāṇi- tvakpāruṣyamakasmādromaharṣaḥ kaṇḍūḥ svedabāhulyamasvedanaṃ vā'ṅgapradeśānāṃ 2 svāpaḥ kṣatavisarpaṇamasṛjaḥ kṛṣṇatā ceti ||4||
pūrvarūpamāha- tasyetyādi| akasmāt kāraṇaṃ vinā| svāpaḥ sparśājñānam||4|| sthānasaṃśrayalakṣaṇasamprāptau pūrvarūpaṃ- tvakpāruṣyamityādi| lomaharṣātisvedāsvedau ca kuṣṭhajanakadoṣaistiryaksvedavāhiṣu duṣṭeṣu| yaduktaṃ tantrāntare- “pārūṣyaṃ lomaharṣaṇam| atisvedanamasvedaḥ paridāhaśca jāyate||” iti| asṛkkṛṣṇatā doṣairasṛjo duṣṭatvāt| atraiva bhojaḥ- “atisvedo na vā svedaḥ kaṇḍūnistodasuptatāḥ| tvacaḥ pāruṣyamatyarthaṃ romaharṣo vivarṇatā|| śuklatā śoṇitaṃ kṛṣṇaṃ vraṇānāmaprarohaṇam| dāhapākau ca samprāpte tvaci secanayo hitam(?)|| tasya kuṣṭhāni spaṣṭāni teṣāṃ nāmāni me śṛṇu||” iti||4||
tatra sapta mahākuṣṭhāni, ekādaśa kṣudrakuṣṭhāni, evamaṣṭādaśa kuṣṭhāni bhavanti | tatra mahākuṣṭhānyaruṇodumbararṣya(rkṣa)jihvakapālakākaṇakapuṇḍarīkadadrukuṣṭhānīti | kṣudrakuṣṭhānyapi sthūlāruṣkaṃ mahākuṣṭhamekakuṣṭhaṃ carmadalaṃ visarpaḥ parisarpaḥ sidhmaṃ vicarcikā kiṭibhaṃ (maṃ) pāmā rakasā ceti ||5||
idānīṃ saṅkhyāmāha- tatretyādi| mahattvamuttarottaradhātvanupraveśāt| ekādaśakuṣṭhānāṃ kṣudratvamuttarottaradhātvananupraveśāt| aṣṭādaśa kuṣṭhāni bhavantīti diṅmātramidaṃ darśitaṃ, kuṣṭhānāmaniyatasaṅkhyatvāt; tathā ca carakaḥ- “saptavidho'ṣṭādaśavidho'saṅkhyeyavidho vā” (ca. ni. 5) iti| mahākuṣṭhāni nāmataḥ 3 prāha- tatra mahākuṣṭhānītyādi| kṣudrakuṣṭhāni nāmataḥ 4 prāha- kṣudrakuṣṭhānyapītyādi||5|| teṣāṃ kuṣṭhānāṃ hetuliṅgacikitsopayoginīṃ kuṣṭhaviśeṣāśrayāṃ saṅkhyāṃ nirdiśannāha- tatra sapta mahākuṣṭhānītyādi| mahattvameṣāmuttarottaradhātvanupraveśāt| dhātvantarapraveśo'pyeṣāṃ bahubahuladoṣārambhāt| ata eva kriyā mahatī mahākuṣṭhe, kṣudre punaralpā| yadāha carakaḥ- “pracchannamalpe kuṣṭhe, mahati ca śastaṃ sirāvyadhanam” (ca. ci. 7) iti| doṣāṇāṃ prābalyaṃ doṣasvabhāvakāryaliṅgaiḥ kuṣṭheṣu jñeyam| atraivārthe kuṣṭhamadhikṛtya rogadoṣayoḥ kāryakāraṇabhūtayostathaiva doṣakāraṇayoranyonyajñāpakabhāve carakaḥ- “kuṣṭhaviśeṣairdoṣā doṣaviśeṣaḥ punaśca kuṣṭhāni| jñāyante te hetuṃ hetuśca tān prakāśayati” (ca. ci. 7) iti| tadyathā- aruṇakuṣṭhaṃ vāyoḥ svabhāvabhūtena raukṣyeṇa todasvāpādinā ca kāryeṇa vātaṃ kāraṇabhūtaṃ jñāpayati| hetuśceti cakāro'pyarthaḥ| tena heturapi tān doṣān prakāśayatīti| hetoḥ kāryasya prakāśena pratibandhaniyamaṃ sūcayati, kāryasya punaḥ prakāśane niyataḥ sambandha iti||5||
sarvāṇi kuṣṭhāni savātāni sapittāni saśleṣmāṇi sakrimīṇi ca bhavanti, utsannatastu doṣagrahaṇamabhibhavāt ||6||
sarveṣveva kuṣṭheṣu sarveṣāmeva doṣāṇāṃ krimīṇāṃ ca sambhavaṃ darśayannāha- sarvāṇītyādi| sarvāṇi kṣudrāṇi mahānti ca| kathaṃ tarhi vātenāruṇamityādītyāśaṅkyāha- utsannatastu doṣagrahaṇamabhibhavāditi; utsannata autkaṭyāt doṣagrahaṇam, abhibhavāt ‘itaradoṣayoḥ’ iti śeṣaḥ||6|| tatra sarveṣveva kuṣṭheṣu sarveṣāmeva doṣāṇāṃ krimīṇāṃ ca sambhavaṃ darśayannāha- sarvāṇītyādi| sarvaṇīti kṣudrāṇi mahānti ca| kathaṃ tarhi vātenāruṇāmityādi? utsannatastu doṣagrahaṇamiti| utsannamiti napuṃsake bhāve ktaḥ; tenotsannamutkarṣaḥ| utkarṣadoṣeṇa grahaṇaṃ vātenāruṇamityādi| abhibhavāditi lyablope pañcamī; tena abhibhavamutkarṣaṃ vīkṣya tena doṣeṇa grahaṇam| nanu cotkarṣo hi abhibhavamevāpekṣya bhavatīti abhibhavagrahaṇamantareṇa tadartho labhyata eveti abhibhavagrahaṇaṃ saṃsargajadoṣābhyāṃ grahaṇamityabhilambhayati||6||
tatra vātenāruṇaṃ, pittenodumbararṣya(rkṣa)jihvakapālakākaṇakāni, śleṣmaṇā puṇḍarīkaṃ dadrukuṣṭhaṃ ceti | teṣāṃ mahattvaṃ kriyāgurutvamuttarottaraṃ dhātvanupraveśādasādhyatvaṃ ceti ||7||
yasya doṣasya yasmin kuṣṭhe autkaṭyaṃ tena taddarśayannāha- tatretyādi| tatrāruṇādīnāṃ saptānāṃ mahattvādiṣu hetuṃ darśayannāha- teṣāmityādi| anuśabdena paścādarthavācinā mahatve'sādhyatve'pi kākaṇakavarjaṃ kālāntaraṃ ca sūcyate; kākaṇakaṃ punarutpattāvevāsādhyaṃ, vyādhisvabhāvāt| asādhyatvaṃ ceti cakāro dhātvanupraveśāccetyanantaraṃ draṣṭavyaḥ; tenānuktamārambhakadoṣamahattvaṃ samuccinoti||7|| tatrāruṇādīnāṃ saptānāṃ mahatve hetuṃ darśayannāha- teṣāṃ tu mahatvamityādi| asādhyatve'pi cāyameva hetuḥ| anuśabdena paścādarthavācinā asādhyatve'pi kāraṇavarjaṃ kālāntaraṃ ca sūcyate| yadāha- “sādhyā yāpyatvamāyānti yāpyāścāsādhyatāṃ tathā| ghnanti prāṇānasādhyāstu narāṇāmakriyāvatām” (sū. 26) ityādi| aruṇaṃ punarutpattāvevāsādhyaṃ, vyādhisvabhāvāt| asādhyatvaṃ ceti cakāro bhinnakrame dhātvanupraveśādityanantaraṃ draṣṭavyaḥ| tenānukramārambhakadoṣatve mahatvaṃ samuccinoti| bhedo hi bhedavatāṃ kāraṇabhedād viruddhadharmādhyāsādbhavatīti||7||
tatra, vātenāruṇābhāni tanūni visarpīṇi todabhedasvāpayuktānyaruṇāni | pittena pakvodumbaraphalākṛtivarṇānyaudumbarāṇi 5, ṛṣya(kṣa)jihvāprakāśāni 6 kharāṇi ṛṣya(kṣa)jihvāni, kṛṣṇakapālikāprakāśāni kapālakuṣṭhāni, kākaṇantikāphalasadṛśānyatīva raktakṛṣṇāni kākaṇakāni 7; teṣāṃ caturṇāmapyoṣacoṣaparidāhadhūmāyanāni kṣiprotthānaprapākabheditvāni krimijanma ca sāmānyāni liṅgāni | śleṣmaṇā puṇḍarīkapatraprakāśāni pauṇḍarīkāṇi, atasīpuṣpavarṇāni tāmrāṇi vā visarpīṇi piḍakāvanti ca dadrukuṣṭhāni; tayordvayorapyutsannatā parimaṇḍalatā kaṇḍūścirotthānatvaṃ ceti sāmānyāni rūpāṇi ||8||
tatra mahākuṣṭhānāṃ lakṣaṇaṃ darśayannāha- tatra vātenetyādi| ṛṣyajihvāprakāśānīti ṛṣyajihvāyā iva prakāśaḥ sādṛśyaṃ yeṣāṃ tāni kharatvayuktāni, ṛṣyo nīlāṇḍaḥ ‘roru 8 ’ iti prasiddhaḥ; anye ‘ṛkṣa’ iti paṭhanti, ṛkṣo ‘rīcha’ iti loke| kṛṣṇakapālikā kṛṣṇakarkarā| kākaṇantikā guñjā, ‘cirahaṇṭikā’ iti prasiddhā, tatphalavadraktāni madhye kṛṣṇāni| udumbarādīnāṃ pittakṛtatvaṃ darśayannāha- teṣāmityādi| uṣo'nalasamīpa ivopatāpaḥ, pluṣṭasyeva vedanāviśeṣa ityanye; coṣa ācūṣyata iva vedanāviśeṣaḥ, pipāsetyanye; paridāhaḥ sarvato dāhaḥ; dhūmāyanaṃ dhūmopahatasyeva, ‘dhūmodvamanamivāṅgānām’ ityeke| puṇḍarīkadadrukuṣṭhayorlakṣaṇaṃ darśayannāha- śleṣmaṇetyādi| puṇḍarīkaṃ śvetapadmam| dadrukuṣṭhaṃ dvividhaṃ- sitamasitaṃ ca; asitasya mahopakramasādhyatvādanubandhitvaprakarṣācca mahākuṣṭheṣu madhye suśrute pāṭhaḥ, sitadadrukuṣṭhasya sukhasādhyatvāduttarottaradhātvanupraveśābhāvāttathā'tyarthapīḍārahitatvācca carake kṣudrakuṣṭheṣu madhye pāṭha ityadoṣaḥ| dadrusidhmayoḥ suśrutacarakoditayorabhidhānabheda iti jejjhaṭaḥ samādadhati, tannecchati gayī| tayoḥ puṇḍarīkadadrukuṣṭhayoḥ pittakaphakṛtatvaṃ darśayannāha- tayorityādi| parimaṇḍalatā paripūrṇamaṇḍalatā||8|| mahatāṃ kuṣṭhānāṃ lakṣaṇaṃ darśayannāha- tatrāruṇānītyādi| tanūni visarpīṇi vividhasarpaṇavanti ca| todādīnyatra vātakāryāṇi| udumbarāṇi pakvodumbaravarṇāni pittajatvāllohitāvabhāsāni| ṛkṣajihvāsādṛśyādṛkṣajihvāni; pṛṣodarāditvādākāranivṛttiḥ| tena vātena kharāṇi śyāvāṇyapi| lohitatvaṃ pittajatvādasya| atra carakaḥ- “karkaśaṃ raktaparyantamantaḥśyāvaṃ savedanam| yadṛkṣajihvāsaṃsthānamṛkṣajihvaṃ taducyate”- (ca. ci. 7) iti| atraiva doṣānubandhamāha carakaḥ- “vātapitte śleṣmapitte vātaśleṣmaṇi vā'dhike| ṛkṣa(ṣya)jihvaṃ puṇḍarīkaṃ sidhmakuṣṭhaṃ ca jāyate” (ca. ci. 7) iti kṛṣṇakapālikā kṛṣṇaśarkarā| atra vātānubandho'pyasti| taduktaṃ carake- “vāte'dhikatare kāpālaṃ, pitte tvaudumbaraṃ, kākaṇakaṃ tu tridoṣajam” (ca. ni. 5) iti| udumbarādīnāṃ pittakṛtatvaṃ darśayannāha- teṣāmityādi| sannipātajamapi kāraṇaṃ pittaje paṭhanti, pittotkaṭasannipātajatvāt| ūṣā analasamīpa ivopatāpaḥ| coṣaḥ cūṣaṇamiva, pipāsetyanye| paridāhaḥ sarvato dāhaḥ| dhūmāyanaṃ dhūmodvamanamivāṅgānāṃ, pittopatāpena| pittajeṣu ‘kṛmijanma ca’ iti kecit paṭhanti| puṇḍarīkāṇi sitāni kaphena, pittānubandhena raktāni ca, sitāruṇaṃ hi puṇḍarīkaṃ; taduktaṃ carake- “saśvetaṃ raktaparyantaṃ puṇḍarīkadalopamam| sotsedhaṃ ca sarāgaṃ ca puṇḍarīkaṃ pracakṣate” (ca. ci. 7) iti| dadrukuṣṭhānyatra tantre mahākuṣṭheṣu, bhoje'pi; tathā hi bhojaḥ- “sakaṇḍūpiḍikātmāni vṛttāni bahulāni ca| atasīpuṣpavarṇāni dadrūkuṣṭhāni nirdiśet”- iti| asitadadrūṇāmatra mahākuṣṭheṣu pāṭho mahopakramasādhyatvādeva, sitadadrūstu carake'lpakuṣṭheṣu| tathāhi tatra- “sakaṇḍūrāgapiḍikaṃ dadrūmaṇḍalamudgatam” (ca. ci. 7) iti| suśrute tu sitadadrorvisarpakuṣṭhe'varodhaḥ, ‘visarpīṇi’ iti vacanāt| carake tu mahākuṣṭheṣu sitasidhmasya pāṭhe kāraṇaṃ gaveṣaṇīyam| asitasidhmasya suśrute dadrukuṣṭhe'varodhaḥ| tatra sidhmamanye tu paṭhanti- “kaṇḍvanvitaṃ śvetamapāyi sidhmaṃ vidyāttanuprāyaśaūrdhvakāye” iti| tathā ca bhojaḥ- “tatra śvetaṃ saparuṣaṃ dhvaṃsi kaṇḍūsamanvitaṃ sidhmaṃ, tat kaphasambhūtaṃ tvaggataṃ sucikitsitam” iti| “tayoḥ suśrutacarakoditayordadrūsidhmayorabhidhānabheda eva paraṃ, nābhidheyabhedaḥ” iti jejjaḍaḥ| kaḥ punaretayorumālāmākā(?)kusumasamayorasitasitayorabheda eveti jejjaḍavacanaṃ jaḍatvameva kathayati| na hi sarvatra suśrutacarakācāryayorvastuṣvabhedaḥ, pākādiṣu vastubhedadarśanāt||8||
kṣudrakuṣṭhānyata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ- sthūlāni 9 sandhiṣvatidāruṇāni sthūlāruṣi 10 syuḥ kaṭhinānyarūṃṣi |9|
kṣudrakuṣṭheṣu prāk sthūlāruṣkamāha- sthūlānītyādi| sthūlāni sthūlamūlāni| dāruṇāni kṛcchrasādhyāni| arūṃṣi vraṇāḥ|9|-
tvakkocabhedasvapanāṅgasādāḥ kuṣṭhe mahatpūrvayute bhavanti 11||9||
mahākuṣṭhalakṣaṇamāha- tvakkocetyādi| tvakśabdaḥ kocabhedasvapnaiḥ saha pratyekaṃ sambadhyate; tena tvakkocaḥ tvaksaṅkocaḥ, tvagbhedaḥ tvagvidāraṇaṃ, tvaksvapanaṃ tvaco'cetanatvam, aṅgasādo'ṅgaglāniḥ| kuṣṭhe mahatpūrvayuta iti mahākuṣṭha ityarthaḥ||9||
kṛṣṇāruṇaṃ yena bhaveccharīraṃ tadekakuṣṭhaṃ pravadanti kuṣṭham 12|10|
ekakuṣṭhamāha- kuṣṇāruṇamityādi|10|-
syuryena kaṇḍūvyathanauṣacoṣāstaleṣu 13 taccarmadalaṃ vadanti ||10||
carmadalamāha- syuryenetyādi| coṣa ācūṣaṇamiva| taleṣu hastapādataleṣu||10||
visarpavat sarpati sarvato yastvagraktamāṃsānyabhibhūya śīghram | mūrcchāvidāhāratitodapākān kṛtvā visarpaḥ sa bhavedvikāraḥ ||11||
visarpakuṣṭhalakṣaṇamāha- visarpavadityādi| atroktavisarpākhyakuṣṭhasya vakṣyamāṇavisarparogasya ca ciravisarpaṇaśīghravisarpaṇato bhedaḥ||11||
śanaiḥ śarīre piḍakāḥ sravantyaḥ 14 sarpanti yāstaṃ parisarpamāhuḥ |12|
parisarpamāha- śanairityādi|12|-
sidhmakuṣṭhamāha- kuṇḍvanvitamityādi| apāyi akaṣṭakāri 17| prāyaśa ūrdhvakāya iti prāyaḥśabdopādānādadhaḥkāye'pi kadācidbhavati| sidhmakuṣṭhaṃ dvividhaṃ- puṣpikāsidhmaṃ, sidhmaṃ ca; puṣpikāsidhmasya sukhasādhyatvāt suśrute kṣudrakuṣṭheṣu pāṭhaḥ, sidhmasya duḥkhasādhyatvāccarake 18 mahākuṣṭhe pāṭha ityadoṣaḥ||12||
rājyo'tikaṇḍvartirujaḥ sarūkṣā bhavanti gātreṣu vicarcikāyām | kaṇḍūmatī dāharujopapannā vipādikā pādagateyameva ||13||
vicarcikāmāha- rājya ityādi| rājyo rekhāḥ, tāśca sarūkṣā bhavanti| kaṇḍvartiḥ kharjūpīḍā, rujo vedanāḥ, atiśabdaḥ kaṇḍvartirugbhyāṃ sambadhyate| gātreṣu pāṇipādeṣu| kaṇḍūmatītyādi| iyameva vicarcikā pādagatā yadā syāttadā vicarcikāsañjñāṃ vihāya vipādikāsañjñāṃ prāpnotītyarthaḥ||13||
yat srāvi vṛttaṃ ghanamugrakaṇḍu tat snigdhakṛṣṇaṃ kiṭibhaṃ(maṃ) vadanti |14|
kiṭibhamāha- yadityādi| ‘raktakṛṣṇaṃ’ iti kecit paṭhanti|14|-
sāsrāvakaṇḍūparidāhakābhiḥ 19 pāmā'ṇukābhiḥ piḍakābhirūhyā ||14|| sphoṭaiḥ sadāhairati saiva kacchūḥ sphikpāṇipādaprabhavairnirūpyā |15|
atha 20 pāmāmāha,- sāsrāvetyādi| sahāsrāvakaṇḍūparidāhakairvartante yāḥ piḍakāstāstathāvidhāḥ, tābhirūhyā pāmeti sambandhaḥ; ye tu ‘sāsrāvakaṇḍūparidāhavadbhiḥ’ iti paṭhanti, te tu vyākhyānayanti- sāsrāvau yau kaṇḍūparidāhau tadyuktaiḥ puruṣaiḥ kṛtvā, aṇukābhiḥ piḍakābhiḥ kṛtvā, pāmā 21 ūhyā ‘vaidyaiḥ’ iti śeṣaḥ| saiva kacchūriti saiva pāṇyoḥ sphijośca tīvradāhaiḥ sphoṭairupagatā kacchūrucyate||14||-
kaṇḍvanvitā 22 yā piḍakā śarīre saṃsrāvahīnā rakasocyate sā ||15||
rakasāmāha- kaṇḍvanvitetyādi| śarīre sakale kāye||15||
aruḥ 23 sasidhmaṃ rakasā mahacca yaccaikakuṣṭhaṃ kaphajānyamūni | vāyoḥ prakopāt parisarpamekaṃ śeṣāṇi pittaprabhavāṇi vidyāt ||16||
idānīṃ kasmin kṣudrakuṣṭhe kasyādhikyamityāha- arurityādi| aruḥ sthūlāruṣkam| śeṣāṇi visarpakiṭibhavicarcikāpāmācarmadalāni| aruḥ sasidhmamityādi| jejjhaṭena svakapolakalpitaḥ śloka iti gayadāso na manyate, yasmādekakuṣṭhaṃ mahākuṣṭhaṃ ca vātādeva bhavati na kaphāt, parisarpaṃ pittāt; pāṭhāntaraṃ cātra ‘aruṣkaṃ’ ityādi paṭhati, taccābhāvānna likhitam||16|| kṣudrakuṣṭhāni darśayannāha- sthūlāruṣkamityādi| sthūlāni aruṃṣi vraṇāḥ| sandhiṣu parvarṇām| sthūlāruṣkaṃ kaphāt| sthūlāruṣkamityasya sānvayaṃ nāma| kṣudrakuṣṭhapaṭhitasyāpi mahākuṣṭhamiti sānvayaṃ nāma, tasmin tvaksaṅkocādīnāṃ sarvāṅgagatvāt| ekakuṣṭhe'pi kṛṣṇāruṇaikavarṇatvena kṛtsnaśarīragasyaikakuṣṭhamiti sānvayaṃ nāma| mahākuṣṭhamekakuṣṭhamapi vātāt, todasvāpatvaksaṅkocādīnāṃ mahākuṣṭhe vātaikakāryatvāt; ekakuṣṭhe'pi kṛṣṇāruṇayorvātakāryatvāt; kaphāditi jejjaṭaḥ| kaṇḍūśoṣāvapi carmadalakuṣṭhe pittāt| tvagraktādīnisyādiśabdānmāṃsābunoravarodhaḥ| prāyaśaścordhvakāye iti prāyaśabdādadhaḥkāye'pi kadācit| sidhmaṃ vātānubandhakaphāt| soṣā kaṇḍūriti saha ūṣākaṇḍūbhyāṃ vartate yā sā tathā| yaiva pāṇyorvicarcī, saiva pādayorvipādikā| avadārayatītyavadāryā “kṛtyaluṭo bahulam” (pā. a. 3/3/113) iti kartari kṛtyaḥ, pādadāriketyarthaḥ| atraiva bhojaḥ- “doṣāḥ pradūṣya tvaṅmāṃsaṃ pāṇipādatalāśritāḥ| piḍakā janayantyāśu dāhakaṇḍūsamanvitāḥ|| dālyate tvak kharā rūkṣā pāṇyorjñeyā vicarcikā pāde vipādikā jñeyā sthānānyatvādvicarcikā||” iti| vicarcīvipādike pittakṛte, pittodrekāt, ‘śeṣāṇi pittaprabhavāṇi’ iti vacanāt; kaphavātāvapyatrāstaḥ, kaṇḍūdāraṇyordarśanāt| saiva pāṇyoḥ sphijośca tīvradāhaiḥ sphoṭairupagatā kacchūruktā| kacchūḥ pittāt, ‘tīvradāhaiḥ’ iti vacanena| sakaṇḍūḥ srāvahīnā| piḍakā rakasā, sā kaphāt| kṣudrakuṣṭheṣu pradhānān doṣānnirdiśannāha- tatrāruṣkamityādi| sthūlāruṣkarakasāsidhmeṣu kapho'dhikaḥ, vātodrekādekakuṣṭhaṃ, vātapittāttu parīsarpaṃ, aparāṇi ca pittādeva nirdiśet| aparāṇīti visarpakiṭibhavicarcīvipādikāpāmāḥ| sakaṇḍūḥ saiva tīvradāhasphoṭā kacchūriti na saṅkhyātirekaḥ| atra jejjaḍena- ekakuṣṭhe mahākuṣṭhe'pi kaphādhikyaṃ ceti svakalpitaślokaḥ- “aruḥ sasidhmaṃ rakasā mahacca yaccaikakuṣṭhaṃ kaphajānyamūni| vātena vidyāt parisarpamekaṃ śeṣāṇi pittaprabhavāṇi vidyāt” iti| tatra mahākuṣṭhe tvaksaṅkocasvāpabhedāṅgasādā vātakṛtāḥ, ekakuṣṭhe'pi kṛṣṇāruṇatvaṃ vātakṛtaṃ; kiñca kaphajatve tu kaṣṭatvamapyasya na syāt, kaphajasya kuṣṭhasya sukhasādhyatvāt; parisarpasyāpi vātakṛtatve srāvasphoṭajanmānupapattiḥ, vātajasyāvidyamānasrāvapākāt| kṣudrakuṣṭheṣu doṣānubandhe carakaḥ- “carmākhyamekakuṣṭhaṃ ca kiṭibhaṃ ca vipādikā| kuṣṭhaṃ cālasakaṃ jñeyaṃ prāyo vātakaphānvitam|| pāmā śatāruṣī sphoṭā dadruścarmadalaṃ tathā| pittaśleṣmādhikāḥ prāyaḥ kaphaprāyā vicarcikā” iti (ca. ci. 7)||9-16||
kilāsamapi kuṣṭhavikalpa 24 eva; tattrividhaṃ- vātena, pittena, śleṣmaṇā ceti | kuṣṭhakilāsayorantaraṃ- tvaggatameva kilāsamaparisrāvi ca | tadvātena maṇḍalamaruṇaṃ paruṣaṃ paridhvaṃsi ca, pittena padmapatrapratīkāśaṃ saparidāhaṃ ca, śleṣmaṇā śvetaṃ snigdhaṃ bahalaṃ kaṇḍūmacca | teṣu sambaddhamaṇḍalamantejātaṃ raktaroma cāsādhyamagnidagdhaṃ ca ||17||
kilāsaṃ nirdiśannāha- kilāsamapītyādi| apiśabdaḥ sambhāvanāyāṃ, tena kilāsaṃ kuṣṭhavikṛtiriti sambhāvyate; anye tu, kimapi kilāsaṃ kuṣṭhavikalpo na bhavatītyapiśabdādāhuḥ; kiṃ tat kilāsaṃ kuṣṭhavikalpo na bhavati? ucyate- tvaggatamaparisrāvi ceti; antaraṃ bhedaḥ| tvaggatamiti kuṣṭhaṃ tvagraktamāṃsamadhiṣṭhāya tvaci darśayatyātmānaṃ, kilāsaṃ tu tvacameva kevalāmadhitiṣṭhatītyarthaḥ| anye tu ‘tvaggatameva kilāsasañjñaṃ, tadeva dhātvanupraveśācchvitrasañjñam’ ityāhuḥ| tathā ca viśvāmitraḥ,- “tvaggataṃ tu yadasrāvi kilāsaṃ tat prakīrtitam| yadā tvacamatikramya taddhātūnavagāhate|| hitvā kilāsasañjñāṃ ca śvitrasañjñāṃ labheta tat”- iti| vātādijānāṃ kilāsānāṃ lakṣaṇamāha- tadvātenetyādi| paridhvaṃsīti ghṛṣṭaṃ sadrajo vimuñcatītyarthaḥ| bahalaṃ sthūlam| ataḥ paramasādhyāvadhāraṇaṃ- teṣvityādi| teṣu vātapittaśleṣmajeṣu kilāseṣu| sambaddhamaṇḍalamiti parasparamabhinnamaṇḍalamityarthaḥ| ante jātam oṣṭhapāṇipādaguhyajam; anye tvatra ‘antarjātaraktaroma ca’ iti paṭhanti; antarmadhye jātāni raktāni lomāni yatra tattathā; te cācāryā ‘agnidagdhaṃ ca’ iti cakāreṇa pāṇipādaguhyauṣṭhajamanuktamapyasādhyaṃ samuccinvanti||17|| tvagdoṣasāmānyāt kilāsaṃ nirdiśannāha- kilāsamapītyādi| apiśabdāt kuṣṭhavikalpo'pi kiñcitkilāsaṃ kuṣṭhavikalpo na bhavatītyāha- kuṣṭhakilāsayorantaramityādi| antaraṃ bhedaḥ| tvaggatameva kilāsaṃ, kuṣṭhaṃ tathā na bhavati; aparisrāvi ca, ‘kuṣṭhaṃ athā na bhavati’ iti śeṣaḥ| yadā tu raktādigataṃ parisrāvi tadā na kilāsasañjñaṃ, kiṃ tarhi kuṣṭhasañjñameva| tasya kuṣṭhāddhetuviśeṣo'pyasti doṣakopanaṃ viruddhādhyaśanādi pāpakarmāpi tatrāntare| tathāhi carakaḥ- “viprān gurūn dharṣayatāṃ” ityādi kuṣṭhahetūnabhidhāya, kuṣṭhādhyāye kilāsahetumapi doṣajananaṃ pāpakarmākhyaṃ cāha- “vacāṃsyatathyāni” (ca. ci. 7) ityādi| atra pṛthakkilāsahetavo na nirdiṣṭāḥ, tasya kuṣṭhaikasambhavatvāt| etāvad dṛśyameva kuṣṭhakilāsayorbhedaṃ viśvāmitrā'pyāha| tathāhi viśvāmitraḥ- “tvaggataṃ tu yadasrāvi kilāsaṃ tat prakīrtitam| yadi tvacamatikramya taddhātūnavagāhate|| hitvā kilāsasañjñāṃ tu kuṣṭhasañjñāṃ labhettadā” iti| tadapi dvividhaṃ vraṇakṛtaṃ, doṣajaṃ ca; tathā ca bhojaḥ- ‘śvitraṃ tu dvividhaṃ proktaṃ doṣajaṃ vraṇajaṃ tathā| tatra mithyopacārāddhi vraṇasya vraṇajaṃ smṛtam|| doṣajaṃ ca dvidhā proktamātmajaṃ parajaṃ tathā| paragātrāsanasparśādyattat parajamucyate|| tadātmajaṃ vijānīyādyaddeheṣvanilādijam| teṣāṃ lakṣaṇavaiśeṣyamuktaṃ śṛṇu mayā'nagha|| raktaṃ bhavati pittena kaphācchvetaṃ sapāṇḍukam| vātāt kṛṣṇāruṇaṃ tāmraṃ rūkṣaṃ tanu ca yadbhavet” iti| carakācāryāśayo'pi rasagatameva kilāsaṃ, tasyottarottaradhātutrayāśritaṃ tu nāmatrayaṃ “dāruṇaṃ vāruṇaṃ śvitraṃ kilāsaṃ nāmabhistribhiḥ| doṣe raktāśrite raktaṃ, tāmraṃ māṃsasamāśrite|| śvetaṃ medaḥśrite śvitraṃ, guru taccottarottaram” (ca. ci. 7) iti| atraivārthe bhālukiḥ- “saṃskārāt sahajāt sthānadoṣācchetatayā'pi tat| kilāsamabhivijñeyaṃ saṃsparśādeva dāhavat|| dāruṇaṃ tattu vijñeyaṃ māṃsadhātusamāśritam| medaḥśritaṃ bhavecchvetaṃ tathā śvitraṃ nirucyate” iti| cikitsābhedo'pi śvitrakilāsayorbhedaṃ kathayatveva; śvitrasya mahatī, laghvī kilāsasya| tasya sādhyāsādhyāvadhāraṇāyāha- sambaddhamaṇḍalamityādi| antejātamiti oṣṭhapāṇipādaguhyajaṃ, raktaroma cāsādhyaṃ kilāsam| tathā kilāsasyāsādhyatve carakaḥ- “saraktaroma bahulaṃ yacca bhinnaṃ parasparam| yacca varṣagaṇotpannaṃ tacchvitraṃ naiva sidhyati” (ca. ci. 7) iti| tathā bhoje'pi- “puṇḍarīkapalāśābhaṃ raktāntaṃ dīrgharoma ca| asādhyamanyathā jātaṃ yacchvitramacirotthitam|| chinnaṃ tu yadbhavecchvitraṃ tat sādhyamiti nirdiśet” iti| prāyeṇātrāpi kecit ‘antarjātaraktaloma’ iti paṭhanti| te punaragnidagdhaṃ ceti cakāreṇa pāṇipādaguhyauṣṭhajaṃ sanucinvanti||17||
kuṣṭheṣu tu tvaksaṅkocasvāpasvedaśophabhedakauṇyasvaropaghātā vātena, pākāvadaraṇāṅgulipatanakarṇanāsābhaṅgākṣirāgasattvotpattayaḥ 25 pittena, kaṇḍūvarṇabhedaśophāsrāvagauravāṇi śleṣmaṇā ||18||
kuṣṭhānāṃ saṅkṣepeṇoktatvādanuktamapi doṣaliṅgaṃ darśayannāha- kuṣṭheṣvityādi| vātakāryeṣu svedaścintyaḥ| ‘tvaksaṅkocasvāpāsvedau’ ityanye paṭhanti, tatra nañ svedaniṣedhārthaḥ; ‘vyādhisvabhāvāt svedo'pi syāt’ ityapare| kauṇyaṃ naṣṭakaratā| sattvotpattayaḥ krimīṇāṃ janmāni 26||18|| kṣudrakuṣṭhānāṃ saṅkṣepeṇoktatvādanuktamapi doṣaliṅgaṃ nirdiśannāha- tatra kuṣṭheṣvityādi| svedameke vātakāryeṣu paṭhanti; tatra svedo vātakāryeṣu cintya eva| svedamanye manyante, kuṣṭhapūrvarūpeṣvapi svedapāṭhāt| vyādhiprabhāvāt svedo'pi syādityapare| śoṣo'ṅgaśoṣaḥ| nisvāpaḥ sparśākṣamatvam| kauṇyaṃ naṣṭakaratā| pittajeṣu jantūtpattiḥ kṛmijanma, pākātiśayāt| kaṇḍūvarṇabhedādayaḥ kaphasya||18||
tatrādibalapravṛttaṃ pauṇḍarīkaṃ kākaṇaṃ cāsādhyam ||19||
teṣāmasādhyatāṃ darśayannāha- tatretyādi| puṇḍarīkamādibalapravṛttaṃ śukraśoṇitadoṣajamasādhyam| nanu cādibalapravṛttamanyadapi kuṣṭhamasādhyameva, yadāha carakaḥ,- “ye cāpi kecit kulajā vikārāstāṃścāpyasādhyān pravadanti tajjñāḥ” (ca. ci. 6) iti; kulajā ityanena duṣṭaśukraśoṇitajā ucyante| puṇḍarīkagrahaṇaṃ sarveṣāmeva mahākuṣṭhānāmupalakṣaṇaṃ; teṣāmevottarottaradhātvanukrameṇa śukradhātorduṣṭijananasāmarthyāt| etena kṣudrakuṣṭheṣvādibalapravṛttatvaṃ nāsti, uttarottaradhātvananukramaṇābhāvena śukradoṣakaraṇe'sāmarthyāt| kākaṇakaṃ cāsādhyam, utpattāveva tridoṣabalapravṛttatvāt; dhātvanukramaṇena hi mahākuṣṭhānāmasthimajjaśukragatānāmasādhyatvamupariṣṭhādeva vakṣyati||19|| teṣāmasādhyatāṃ nirdiśannāha- tatrādibalapravṛttamityādi| puṇḍarīkamādibalapravṛttaṃ śukraśoṇitadoṣajamasādhyam| nanu cādibalapravṛttamanyadapi kuṣṭhamasādhyameva; yadāha carakaḥ- “ye cāpi kecit kulajā vikārāstāṃścāpyasādhyān pravadanti tajjñāḥ (ca. ci. 7) iti; kulajā ityanena duṣṭaśukraśoṇitajānupakṣipati| ucyate- puṇḍarīkagrahaṇaṃ sarveṣāmeva mahākuṣṭhānāmupalakṣaṇaṃ, teṣāmevottarottaradhātvanukrameṇa śukradhātorduṣṭijananasāmarthyāt; etena kṣudrakuṣṭheṣvādibalapravṛttatvaṃ nāsti, uttarottaradhātvanukramaṇābhāvena śukradoṣakaraṇe'sāmarthyāt| kākaṇakaṃ cāsādhyamutpattāveva, tridoṣaprabalapravṛttattvāt| dhātvanukramaṇena hi mahākuṣṭhānāmasthimajjaśukragatānāmasādhyatāmupariṣṭhādeva vakṣati||19||
bhavanti cātra- yathā vanaspatirjātaḥ prāpya kālaprakarṣaṇam 27| antarbhūmiṃ vigāheta mūlairvṛṣṭivivardhitaiḥ ||20|| evaṃ kuṣṭhaṃ samutpannaṃ tvaci kālaprakarṣataḥ | krameṇa dhātūn vyāpnoti narasyāpratikāriṇaḥ ||21||
idānīmapratikāriṇa uttarottaradhātvanukramaṇe dṛṣṭāntaṃ darśayannāha- bhavanti cātretyādi| yathā vanaspatirvṛkṣaḥ, kālaprakarṣaṇaṃ kālādhikyaṃ prāpya, mūlaiḥ kṛtvā, antarbhūmiṃ vigāheteti sambandhaḥ| tvacīti atra tvakśabdena rasa uktaḥ, rasārabdhatvāt; tena rasasthamityarthaḥ||20-21|| idānīmapratikāriṇāmuttarottaradhātvanukramaṇe dṛṣṭāntaṃ darśayannāha- yatā vanaspatirjāta ityādi||20-21||
sparśahāniḥ svedanatvamīṣatkaṇḍūśca jāyate | vaivarṇyaṃ rūkṣabhāvaśca kuṣṭhe tvaci samāśrite 28||22|| tvaksvāpo romaharṣaśca svedasyābhipravartanam | kaṇḍūrvipūyakaścaiva kuṣṭhe śoṇitasaṃśrite ||23|| bāhulyaṃ vakraśoṣaśca kārkaśyaṃ piḍakodgamaḥ | todaḥ sphoṭaḥ sthiratvaṃ ca kuṣṭhe māṃsasamāśrite ||24|| daurgandhyamupadehaśca pūyo'tha krimayastathā | gātrāṇāṃ bhedanaṃ cāpi kuṣṭhe medaḥsamāśrite ||25|| nāsābhaṅgo'kṣirāgaśca kṣate ca krimisambhavaḥ | bhavet svaropaghātaśca hyasthimajjasamāśrite ||26|| kauṇyaṃ gatikṣayo'ṅgānāṃ sambhedaḥ kṣatasarpaṇam | śukrasthānagate liṅgaṃ prāguktāni tathaiva ca ||27|| strīpuṃsayoḥ kuṣṭhadoṣādduṣṭaśoṇitaśukrayoḥ | yadapatyaṃ tayorjātaṃ jñeyaṃ tadapi kuṣṭhitam ||28||
dhātugatakuṣṭhānāṃ lakṣaṇamāha- sparśahānirityādi| “prāgeva rasadhātuṃ kroḍīkṛtya doṣāḥ kuṣṭhārambhakāḥ, ato rasadhātulakṣaṇaṃ noktam” ityeke; apare tvakśabdena rasamāhuḥ| jāyata ityatrāpi sambadhyate| vipūyako durgandhatā| śoṇitasaṃśrite iti ‘jāyate’ ityatrāpi sambadhyate| bāhulyaṃ sthūlamaṇḍalatā| sphoṭaḥ tvacaḥ sphuṭanam| sthiratvaṃ kaṭhinamaṇḍalatā| kecidatrānyathā paṭhanti, sa ca pāṭho'bhāvānna likhitaḥ| atrāpi ‘jāyate’ ityadhyāhāraḥ| upadeho malavṛddhiḥ| atrāpi kecidanyathā ślokaṃ paṭhanti, so'pi pāṭho'bhāvānna likhitaḥ| śukragatasya kuṣṭhasya liṅgaṃ darśayannāha- kauṇyamityādi| tadapītyapiśabdāt pūrvoktānyapi rasādimajjāntagatāni liṅgāni bhavanti| kuṣṭhitaṃ sañjātakuṣṭham; anye tu ‘kuṣṭhavat’ iti paṭhanti, kuṣṭhasahitamityarthaḥ; anye ‘kuṣṭhilam’ iti paṭhanti, tatrāpi sa evārthaḥ| yadā strīpuṃsayoḥ kuṣṭhinorbījamupahataṃ syāttadā tayoḥ prajā notpadyate; upataptamātrabījayoḥ punaḥ prajopatāpa 29 utpadyate||22-28|| kuṣṭhe tvacīti tvaksthe rasasthite ityarthaḥ| pūrvoktāni ca liṅgāni māṃsaprāpte iti rasaraktagatakuṣṭhaliṅgāni| medaḥsthānagate liṅgaṃ pūrvoktāni ca rasaraktamāṃsamedogataliṅgāni| śukragatasya liṅgaṃ darśayannāha- strīpuṃsayorityādi| kauṇyaṃ karabhaṅgaḥ| aṅgānāṃ bhedo bhaṅgaḥ| tadapītyapiśabdāt pūrvoktānyapi rasādimajjāntagataliṅgāni| apatyakuṣṭhajanakaśukradhātugatakuṣṭhaprasaṅgena āśrayaviśeṣāt pūrvamanuktasyāpatyakuṣṭhajanakasya strīraktadhātugatakuṣṭhasya vacanam| kuṣṭhikaṃ sañjātakuṣṭhaṃ; kuṣṭhilamityanye, tatra kuṣṭhavadityarthaḥ||22-28||
kuṣṭhamātmavataḥ sādhyaṃ tvagraktapiśitāśritam | medogataṃ bhavedyāpyamasādhyamata uttaram ||29||
idānīṃ dhātvanukrame'pi sādhyādibhedaṃ darśayannāha- kuṣṭhamityādi| ātmavato jitendriyasya||29|| idānīṃ dhātvanukrame'pi sādhyādibhedaṃ darśayannāha-kuṣṭhamātmavata ityādi||29||
brahmastrīsajjanavadhaparasvaharaṇādibhiḥ | karmabhiḥ pāparogasya prāhuḥ kuṣṭhasya sambhavam 30||30||
kuṣṭhasya karmajatvaṃ darśayannāha- brahmastrītyādi| sajjanaḥ satpuruṣaḥ| parasvaṃ paradravyam||30|| daivavyapāśrayacikitsārthaṃ karmajatvamathāsya darśayannāha- devadravyetyādi| brahmādibhiḥ saha vadhaśabdaḥ pratyekamabhisambadhyate| pāparogasyeti anenāpi karmajatvameva prakāśitam||30||
mriyate yadi kuṣṭhena punarjāte'pi gacchati | nātaḥ kaṣṭataro rogo yathā kuṣṭhaṃ prakīrtitam ||31|| āhārācārayoḥ proktāmāsthāya mahatīṃ kriyām | auṣadhīnāṃ viśiṣṭānāṃ tapasaśca niṣevaṇāt | yastena mucyate jantuḥ sa puṇyāṃ gatimāpnuyāt ||32||
kuṣṭhaṃ dīrgharogāṇāṃ pradhānamiti janmāntare'pi tadanubandhaṃ darśayannāha- mriyata ityādi| gacchati anugataṃ bhavatītyarthaḥ, kuṣṭhajanakasya karmaṇo'kṣīṇatvāt| āsthāya āśritya| sa puṇyāṃ gatimāpnuyāt, kṣīṇapāpatvāt||31-32|| mriyate yadi kuṣṭhena hetubhūtena lakṣaṇabhūtena vā| punarjāte'pi gacchati kuṣṭhajanakasya karmaṇo'kṣīṇatvāt, saṃsarataśca dhātordoṣaduṣṭatvāt| āhārācārayoriti anena yuktivyapāśrayaṃ cikitsitamuktam| tapasaśca niṣevaṇādityanena daivavyapāśrayamuktam| puṇyāṃ gatimāpnuyāt kṣīṇapāpatvāt||31-32||
prasaṅgādgātrasaṃsparśānniśvāsāt sahabhojanāt | sahaśayyāsanāccāpi vastramālyānulepanāt ||33|| kuṣṭhaṃ jvaraśca śoṣaśca netrābhiṣyanda eva ca | aupasargikarogāśca saṅkrāmanti narānnaram ||34||
saṃsargasambhavapradhānaṃ kuṣṭhamāśritya kuṣṭhiprabhṛtīnāṃ saṃsargaparihāraṃ darśayannāha- prasaṅgādityādi| prasaṅgāditi prasaṅgena abhyāsena kṛtāt, punaḥ punaḥ kṛtādityarthaḥ| idaṃ viśeṣaṇaṃ gātrasaṃsparśādibhiḥ sarvaiḥ saha pratyekaṃ sambadhyate| sahaśayyāsanāditi ekaśayyāsanasthiteḥ| mālyaṃ puṣpam| aupasargikarogāḥ śītalikādayaḥ| saṅkrāmanti āviśanti||33-34|| pradhānāśrayiṇo hi vidhayo bhavantīti saṃsargasambhavapradhānakuṣṭhamāśritya kuṣṭhiprabhṛtīnāṃ saṃsargasya parihāraṃ darśayannāha- prasaṅgādityādi| gātrasaṃsparśāt prasaṅgāt prasaṅgena kṛtādatyantābhyāsena kṛtādityarthaḥ| niśvāsādiṣu sarveṣveva prasaṅgāditi viśeṣaṇam| aupasargikā rogāḥ sāmānyādharmapravṛttā masūryādayaḥ| saṅkrāmanti narānnaramāviśanti| tadeva kathaṃ? pāpakṛtāṃ prasaṅgena pāpaṃ saṅkramati; taduktaṃ carake- “naro narakapātī svāttasya sambhāṣaṇādapi” (ca. sū. 1) iti; rogaprabhāvādityanye||33-34||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne kuṣṭhanidānaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ ||5||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ nidānasthāne pañcamo'dhyāyaḥ||5|| iti sauśrute śalyatantre śrīgayadāsaviracitāyāṃ nyāyacandrikāyāṃ pañjikāyāṃ nidānasthāne kuṣṭhanidānaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ||5||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘mithyāhārācārasya pittaśleṣmāṇau prakupitau’ iti tā. ↩
- 2 svapanamaṅgānāmasṛkkṛṣṇatvaṃ ca’ iti pā. ↩
- 3 nāmabhiḥ iti pā. ↩
- 4 nāmabhiḥ iti pā. ↩
- 5 ‘pakvodumbaravarṇāni’ iti tā. ↩
- 6 ‘ṛṣyajihvāprakāśakharatvāni’ iti pā.| ‘ṛṣyajihveva kharāṇi’ iti tā. ↩
- 7 asyāgre ‘pacyante’ iti tāḍapatrapustake'dhikaḥ pāṭhaḥ ↩
- 8 ‘roka’ iti pā. ↩
- 9 aruḥ kuṣṭhaṃ sthūlamūlānyarūṃsi sañjāyante sandhiṣu dāruṇāni’ iti tā. ↩
- 10 ‘sthūlāruṣi sthūlāruṣkasañjñe kuṣṭhe’ iti hārāṇacandraḥ ↩
- 11 ‘mahākuṣṭhe sarvadehe bhavanti tvaksaṅkocasvedabhedāṅgadāhāḥ’ iti tā. ↩
- 12 kṛṣṇo deho yasya kṛṣṇāruṇo vā taccaikākhyaṃ kuṣṭhamāhuḥ sukaṣṭam’ iti tā. ↩
- 13 ‘kaṇḍū coṣau todadāhau tu yasya’ iti tā. ↩
- 14 ‘yasmin sphoṭāḥ srāvavantastamāhuḥ pārīsarpaṃ tacchanaiḥ sarpamāṇam| vaisarpaṃ syāt sarvataḥ sarpaṇāttu tvagraktādīn vyāpya bhāvān suśīghram’ iti tā. ↩
- 15 ‘svacchaṃ śvetaṃ kaṇḍumaccāpi sidhmaṃ paridhvaṃsi prāyaśaścordhvakāye’ iti tā. ↩
- 16 ‘tanoḥ’ pā. ↩
- 17 ‘apāyi śītartau vināśītyarthaḥ’ iti hārāṇacandraḥ ↩
- 18 ‘mahopakramasādhyatvāt’ iti pā. ↩
- 19 ‘sūkṣmā bahvayaḥ piḍakāḥ srāvavatyaḥ pāmetyuktāḥ kaṇḍumatyaḥ sadāhāḥ| saiva sphoṭaistīvradāhairupetā jñeyāḥ pāṇyoḥ kacchurugrā sphicośca’ iti tā. ↩
- 20 ‘ataḥ’ iti pā. ↩
- 21 ‘pāmā’ iti kvacitpustake na paṭhyate ↩
- 22 ‘kṛtsne dehe piḍakāḥ kaṇḍumatyaḥ saivāsrāvā rakasetyucyate tu’ iti tā. ↩
- 23 ‘tatrāruṣkaṃ rākasaṃ yacca sidhma kaphādhikyādekakuṣṭhaṃ mahacca| pittādhikyāt pārisarpaṃ tu vidyāddṛṣṭastvevaṃ kuṣṭhavargastridoṣaḥ’ iti tā. ↩
- 24 ‘kuṣṭhavikāraḥ’ iti tā. ↩
- 25 ‘rāgāḥ śīghrotpattayaḥ’ iti tā. ↩
- 26 ‘utpattayaḥ’ iti pā. ↩
- 27 kālaṃ krameṇa tu’ iti tā. ↩
- 28 ‘tvaksthe vaivarṇyamaṅgeṣu kuṣṭhe raukṣyaṃ ca jāyate’ iti tā. ↩
- 29 ‘prajopatāpayutotpadyate’ iti pā. ↩
- 30 ‘devadravyagurudravyaparasvaharaṇādibhiḥ| pāpmā pāpakṛtāmetat kuṣṭhamityabhiśabditam’ iti tā. ↩