athātaḥ pramehanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
athāta ityādi||1-2|| athātaḥ pramehāṇāṃ nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ| kuṣṭhānantaraṃ pramehārambhaḥ, apatyasaṅkramyatvenobhayorapyapatyagatvāt, tridoṣārabdhatvasāmānyāt, mahāvyādhitvasāmānyāt, kālāntareṇāsādhyatvasādharmyāccikitsaikatvācca| atrāhurekestrīṇāṃ pramehā na bhavantīti; tathā ca tantrāntare- “rajaḥprasekānnārīṇāṃ māsi māsi viśudhyati| sarvaṃ śarīraṃ doṣāśca na pramehantyataḥ striyaḥ”- iti; etattu na yuktaṃ, sarvantrāprasiddheḥ, pratyakṣavirodhācca||1-2||
divāsvapnāvyāyāmālasyaprasaktaṃ śītasnigdhamadhuramedyadravānnapānasevinaṃ puruṣaṃ jāniyāt pramehī bhaviṣyatīti ||3||
pramehahetumāha- divāsvapnetyādi| prasaktaṃ prakarṣeṇa saktamatiśayenānuṣaṅgiṇam| medyaṃ meduraṃ medojanakamityarthaḥ| puruṣaṃ jānīyāt pramehī bhaviṣyati; tatrāhureke- strīṇāṃ pramehā na bhavanti, tathā ca tantrāntare- “rajaḥprasekānnārīṇāṃ māsi māsi viśudhyati| sarvaṃ śarīraṃ doṣāśca na pramehantyataḥ striyaḥ” iti; etattu na yuktaṃ, sarvatantrāprasiddheḥ pratyakṣavirodhācca||3|| vyādhihetuṃ nirdiśannāha- divāsvapnaprasaktamityādi| prasaktaṃ prakarṣeṇa saktam| medyaṃ meduram| nidānaparivarjanārthametānyevātra pariharaṇīyāni||3||
tasya caivampravṛttasyāparipakvā 1 eva vātapittaśleṣmāṇo yadā medasā sahaikatvamupetya mūtravāhisrotāṃsyanusṛtyādho gatvā bastermukhamāśritya nirbhidyante tadā pramehāñjanayanti ||4||
samprāptiṃ darśayannāha- tasyetyādi| aparipakvā āmāḥ| medaseti atrāpiśabdo lupto draṣṭavyaḥ, tena vasādayo grāhyāḥ; anye ti ‘medaścāparipakvaṃ’ iti paṭhanti, cakoreṇānuktānapi vasādīn samuccinvanti| upetya gatvā| nirbhidyante niḥsarantītyarthaḥ| anye tu ‘vinirbhidyānte’ iti paṭhitvā, ‘tatraiva sthirti kurvanti’ iti tu vyākhyānayanti; apare ‘atidravatvaṃ yānti’ ityāhuḥ||4|| sthānasaṃśrayalakṣaṇāṃ samprāptiṃ darśayannāha- tasya caivampravṛttasyetyādi| medaścāpariṇatamiti asamyakpariṇatam, āmarasavadatisnigdham| vinirbhidyante pratibadhyante, tatraivāspadaṃ kurvantīti yāvat| etena sthānasaṃśraya uktaḥ| tathāhi carake pramehanidāne pramehasamprāptau “trayāṇāmeṣāṃ nidānādiniśeṣāṇāṃ sannipāte kṣipraṃ śleṣmā prakopamāpadyate” ityārabhya yāvat “mūtravahānāṃ srotasāṃ vaṅkṣaṇabastiprabhavāṇāṃ medaḥkledopahitāni gurūṇi mukhānyāsādya pratirudhyante, tadā sthairyamasādhyatāṃ vā janayanti” (ca. ni. 4) iti| sthānasamprāptyanantaraṃ vyaktiṃ darśayannāha- tadā pramehāñjanayantīti||4||
teṣāṃ tu pūrvarūpāṇi- hastapādataladāhaḥ snigdhapicchilagurutā gātrāṇāṃ madhuraśuklamūtratā tandrā sādaḥ pipāsā durgandhaśca śvāsastālugalajihvādanteṣu malotpattirjaṭilībhāvaḥ keśānāṃ vṛddhiśca nakhānām ||5||
pūrvarūpamāha- teṣāmityādi| keśānāṃ jaṭilībhāvo'nyonyamilanaṃ, svedamalabāhulyādrogaprabhāvācca||5|| sthānasaṃśraye pūrvarūpaṃ darśayannāha- teṣāṃ pūrvarūpāṇītyādi| hastatalādidāhaḥ prabhāvāt| snigdhapicchilagurutā gātrāṇāṃ kaphena| madhuraśuklamūtratā ca tenaiva| kecijjaṭilībhāvaṃ keśānāṃ tathā nakhādīnāmativṛddhiṃ pūrvarūpe paṭhanti| tatra jaṭilībhāvaḥ keśānāṃ kaphaje paicchilyena rogaprabhāvādvā; keśaprabhṛtivṛddhiḥ śarīrasyātimalībhāvena, rogaprabhāvādityanye||5||
tatrāvilaprabhūtamūtralakṣaṇāḥ sarva eva pramehā bhavanti ||6||
pramehāṇāṃ sāmānyaṃ lakṣaṇamāha- tatretyādi| āvilaṃ samalam||6|| sāmānyaṃ rūpaṃ pramehāṇāṃ darśayannāha- tatrāviletyādi| tatrāvilatvaṃ mūtrasya pramehadūṣyāṇāṃ medoraktamāṃsamajjāśukrodakavasālasīkaujasāṃ kvacideva pramehe kasyacideva dūṣyasyāvayavamiśrībhāvāt| teṣāmeva ca dūṣyāṇāṃ dravairekībhūtatvānmūtraprabhūtatvam| yadyevamanyeṣāṃ rasādidūṣyāṇāṃ kasmādatra grahaṇaṃ na kṛtam? atraike ‘medaścāparipakvaṃ’ ityatra medonantaramādiśabdo luptanirdiṣṭo draṣṭavya; tena rasādīnāmapyupagrahaḥ; anye tu ‘medaścāparipakvaṃ’ iti cakāreṇa rasādīnanuktānapi samuccinvanti||6||
sarva eva sarvadoṣasamutthāḥ saha piḍakābhiḥ ||7||
teṣāṃ pramehāṇāṃ pramehapiḍakānāṃ ca doṣaṃ nirdiśannāha- sarva evetyādi| etena pramehāṇāṃ pramehapiḍakānāṃ ca kuṣṭhavat sarvadoṣajatvamuktam||7|| teṣāṃ pramehāṇāṃ pramehapiḍikānāṃ ca doṣaṃ nirdiśannāha- sarva eva sarvadoṣasamutthā iti| anena kuṣṭhavat sarveṣāṃ sarvadoṣajatvam| saha piḍikābhiḥ piḍakāśca sarvāḥsarvadoṣasamutthāḥ; taduktamihaiva- “ye yanmayā smṛtā mehāsteṣāmetāsu tanmayāḥ” iti; tena sarvamehānāṃ sarvadoṣajatvaṃ, tatpiḍakānāṃ ca sarvāsāṃ sarvadoṣajatvamiti| amumevārthamupariṣṭādvakṣyati| tathāhi- “vātapittamedobhiranvitaḥ śleṣmā pramehāñjanayati”, tathā “vātapittakaphaśoṇitamedobhiranvitaṃ pittaṃ svamehāñjanayati” tathā “śleṣmapittavasāmajjāmedobhiranvito vāyuḥ svamehāñjanayati”, iti sarvāsāṃ sarvadoṣajatvamapi||7||
tatra, kaphādudakekṣuvālikāsurāsikatāśanairlavaṇapiṣṭasāndraśukraphenamehā 2 daśa sādhyāḥ, doṣadūṣyāṇāṃ samakriyatvāt; pittānnīlaharidrāmlakṣāramañjiṣṭhāśoṇitamehāḥ ṣaḍ yāpyāḥ, doṣadūṣyāṇāṃ viṣamaktiyatvāt; vātāt sarpirvasākṣaudrahastimehāścatvāro'sādhyatamāḥ, mahātyayikatvāt ||8||
sarveṣāṃ sarvadoṣajatve'pyutkarṣato doṣagrahaṇaṃ darśayannāha- tatretyādi| udakamehaḥ, ikṣuvālikāmehaḥ 3, surāmehaḥ, sikatāmehaḥ, śanairmehaḥ, lavaṇamehaḥ, piṣṭamehaḥ, sāndramehaḥ, śukramehaḥ, phenamehaśceti daśa pramehāḥ sādhyā yadyatiśayena medo dūṣitaṃ na bhavati| doṣadūṣyāṇāṃ samakriyatvāditi atra doṣaḥ śleṣmā, dūṣyāṇi rasamāṃsamedomajjāśukralasīkaujāṃsi, eṣāṃ kaṭutiktakaṣāyādibhiḥ samaiva kriyā| pittādityādi| yāpyā iti atrāpi yadyatiśayena bhedo dūṣitaṃ na bhavati| doṣadūṣyāṇāṃ viṣamakriyatvāditi atra doṣaḥ pittaṃ, dūṣyāṇi rasamāṃsādīni, eteṣāṃ tu viṣamā kriyā pittahantrī rasamāṃsādyutpādiketi| vātādityādi| mahātyayikatvāditi śīghraṃ vināśakāritvāt, mahātyayikatvaṃ punareṣāmuttarottarasārataradhātusrāvakaratvāt; viṣamakriyatvāccetyatrāpi sambadhyate||8|| utkarṣato doṣagrahaṇāṃ nirdiśannāha- tatra kaphādityādi| tatra kaphasyaiva yathā nānāvidharūpamehābhinirvṛttistathopariṣṭāt svayameva pratipādayiṣyati| atraike carakaṃ vīkṣya śvetaśītamūrtapicchalācchasnigdhagurumadhurasāndraprasādamandeṣu guṇeṣu kaphajeṣūdakamehādiṣu kvacit kañcideva guṇamupavarṇayanti| tatra tanuśītācchaśvetairudakamehaḥ, madhuraśītenekṣuvālikāmehaḥ, acchena pittānurāgiṇā surāmehaḥ, mandamūrtābhyāṃ śanairmehaḥ, kaphavidāhavyaktena guruṇā lavaṇamehaḥ, śuklena piṣṭamehaḥ, sāndrapicchilābhyāṃ sāndramehaḥ, śvetasnigdhābhyāṃ śukramehaḥ, gurusnigdhābhyāṃ phenamehaḥ| ete sādhyāḥ, samakriyatvāddoṣadūṣyāṇām| pittāttu nīlādyāḥ ṣaṭ, pittaguṇaiḥ ṣaḍbhireva yathāsaṅkhyaṃ nīlapītāmlakṣāravisralohitairabhivyajyante| pittajā yāpyāḥ, viṣamakriyatvāddoṣadūṣyāṇām| pittadoṣaharī śītamadhurā medaskarī, medoharā tu laṅghanoṣṇādikā ca pittakarīti doṣadūṣyayorviṣamakriyatvam| vātāttu sarpirmehādayaḥ| tatra sarpirmehaścarake majjamehaḥ, kṣaudrameho madhumehaḥ, vasayā vasāmehaḥ; ityubhayatra samānam| ete asādhyāḥ, viṣamakriyatvāddoṣadūṣyāṇāṃ, mahātyayatvācca; mahātyayatvaṃ ca punareṣāmuttarottarasārataradhātusrāvakatvāt| eṣāṃ tu sādhyāsādhyatvaṃ vyabhicārakaṃ ‘sapūrvarūpāḥ kaphapittamehāḥ’ (ca. ci. 6) ityanenābhimataṃ cikitsate yathāvasaraṃ vakṣyāmaḥ||8||
tatra vātapittamedobhiranvitaḥ śleṣmā śleṣmapramehāñjanayati, vātakaphaśoṇitamedobhiranvitaṃ pittaṃ pittapramehān, kaphapittavasāmajjamedobhiranvito vāyurvātapramehān ||9||
idānīṃ sarveṣāmeva sarvajatvaṃ prakaṭayannāha- tatretyādi||9|| tatra sarveṣāmeva sarvajatvaṃ darśayannāha- tatra vātapittetyādi||9||
tatra, śvetamavedanamudakasadṛśamudakamehī mehati; ikṣurasatulyamikṣuvālikāmehī; surātulyaṃ surāmehī; sarujaṃ sikatānuviddhaṃ sikatāmehī; śanaiḥ sakaphaṃ mṛtsnaṃ śanairmehī; viśadaṃ lavaṇatulyaṃ lavaṇamehī; hṛṣṭaromā piṣṭarasatulyaṃ piṣṭamehī; āvilaṃ sāndraṃ sāndramehī; śukratulyaṃ śukramehī; stokaṃ stokaṃ saphenamacchaṃ phenamehī mehati ||10||
kaphajānāmanukrameṇa lakṣaṇaṃ darśayannāha- tatretyādi| sikatānuviddhaṃ vālukāmiśram| mṛtsnaṃ picchilam| lavaṇatulyaṃ lavaṇāmbutulyam| hṛṣṭaromā prāptaromañcaḥ| puṣṭarasatulyaṃ piṣṭamiśrodakatulyam| āvilamatyarthaṃ kaluṣaṃ, punarvacanāt| mehati mūtrayatītyarthaḥ||10|| tatra śvetamityādi| ikṣuvālikā khaggalikā| sikatānuvuddhaṃ vālukāmiśram| lavaṇatulyaṃ lavaṇāmbutulyam| piṣṭarasatulyaṃ piṣṭamiśrodakatulyam| āvilam atyarthaṃ kaluṣaṃ, punarvacanāt| śukratulyaṃ śukrasadṛśaṃ; carake tu “śukrābhaṃ śukravimiśraṃ vā muhurmehati yo naraḥ| śukramehinamāhustaṃ puruṣaṃ kaphakopataḥ” (ca. ci. 6) iti; atrāpi śukronmiśramiti sakalameva śukrasamaṃ śukrābhaṃ, śukramiśraṃ veti boddhavyaṃ; vāstavaśukrajatve kaphajasyāpyasādhyatvaṃ syāt||10||
ata ūrdhvaṃ pittanimittān vakṣyāmaḥ- saphenamacchaṃ nīlaṃ nīlamehī mehati; sadāhaṃ haridrābhaṃ haridrāmehī; amlarasagandhamamlamehī; srutakṣārapratimaṃ kṣāramehī; mañjiṣṭhodakaprakāśaṃ mañjiṣṭhāmehī; śoṇitaprakāśaṃ śoṇitamehī mehati ||11||
ata ityādi| srutakṣārapratimaṃ galitakṣāradravatulyam| mañjiṣṭhodakaprakāśaṃ śoṇitaprakāśaṃ ca mūtraṃ raktapitte'pi bhavati, tat ko'yaṃ pramehaviśeṣaḥ? atrocyate- raktapitte pramehapūrvarūpaṃ na bhavati, mañjiṣṭhāśoṇitamehayostu pramehapūrvarūpasambhava iti viśoṣaḥ||11|| pittajeṣu nīlaṃ cāṣapakṣasadṛśavarṇam| tatra cāṣa indranīlapakṣaḥ praśastadarśanaḥ; kvacit ‘svarṇacūḍa’ iti| amlarasagandhamiti amlarasaṃ amlasacaritagandhaṃ ca; sa ca pittagandhena visreṇa vidāhasacaratvena| pittasya lohitādruṇānmañjiṣṭhāśoṇitamehau||11||
ata ūrdhvaṃ vātanimittān vakṣyāmaḥ- sarpiḥprakāśaṃ sarpirmehī mehati; vasāprakāśaṃ vasāmehī; kṣaudrarasavarṇaṃ kṣaudramehī; mattamātaṅgavadanuprabandhaṃ 4 hastimehī mehati ||12||
ata ityādi| anuprabandhaṃ satatam||12|| vātaje sarpirmehaścarake majjamehaḥ, kṣaudrameho madhumehaḥ| tasya tu ‘madhumeha’ iti pāribhāṣikamupadravāṇāmabhāvenānyatra(?) bodhanārthamarthabhede'pi śabdamātrābhinnaṃ nāma kṛtam| hastimeho lasīkamehaḥ| carakaḥ punarasya samprāptau vitarate; tadyathā- “yadā tu lasīkāṃ mūtrāśaye'bhivahan” (ca. ni. 4) ityādi||12||
makṣikopasarpaṇamālasyaṃ 5 māṃsopacayaḥ pratiśyāyaḥ śaithilyārocakāvipākāḥ kaphaprasekacchardinidrākāsaśvāsāśceti śleṣmajānāmupadravāḥ; vṛṣaṇayoravadaraṇaṃ bastibhedo meḍhratodo hṛdi śūlamamlīkājvarātīsārārocakā vamathuḥ paridhūpanaṃ 6 dāho mūrcchā pipāsā nidrānāśaḥ pāṇḍurogaḥ pītaviṇmūtranetratvaṃ ceti paittikānāṃ; hṛdgraho laulyamanidrā stambhaḥ kampaḥ śūlaṃ baddhapurīṣatvaṃ ceti 7 vātajānām | evamete viṃśati pramehāḥ sopadravā vyākhyātāḥ ||13||
idānīṃ pratidoṣamupadravān darśayannāha- makṣikopasarpaṇamityādi| avadaraṇaṃ vidaraṇam| amlīkā amlodgāraḥ| vamathuḥ chardiḥ| paridhūpanaṃ samantatastāpaḥ| dāho'gnidagdhasyeva| laulyaṃ sarvarasābhikāṅkṣā vātajagrahaṇīvat||13|| tatra pramehāṇāmupekṣayā pramehātiyogādatipramehaduṣṭamedasāmatipravṛddhadhātukṣayakṛtavātayutapūrvāvasthitakaphapittābhyāṃ copadravā jāyante, tān yathādoṣaṃ darśayannāha- makṣikopasaraṇamityādi| makṣikopasaraṇādayaḥ kāsāntāḥ kaphajānām| makṣikopasaraṇaṃ madhurāhārasya mūtrasvedaśleṣmaṇāṃ madhurībhāvāt| kāsaḥ kaphajānāṃ vātajānāṃ copadraveṣu paṭhyate; tatra sāmarthyāt kaphajakāsasyārdratā, vātajasya tu śuṣkatā| vṛṣṇāvadaraṇādayaḥ pāṇḍurogāntāḥ pittajānām| hṛdrogādayaḥ śvāsāntā vātajānām| laulyaṃ raseṣu gṛddhiḥ, vātajagrahaṇīvadvyādhiprabhāvāt| taduktaṃ vātagrahaṇyāṃ- “gṛddhiḥ sarvarasānāṃ” (ca. ci. 15) iti| idānīṃ prāgrūpaṃ nirdiṣṭamupasaṃharannupadravāṇāṃ pṛthagvyādhitvaṃ nirasyannāha- evamete ityādi| viṃśatipramehāḥ sopadravāḥ saha upadravairvartante, na pṛthagete vyādhaya ityarthaḥ||13||
tatra vasāmedobhyāmabhipannaśarīrasya tribhirdoṣaiścānugatadhātoḥ pramehiṇo daśa 8 piḍakā jāyante | tadyathā- śarāvikā, sarṣapikā, kacchapikā, jālinī, vinatā, putriṇī, masūrikā, alajī, vidārikā, vidradhikā ceti ||14||
piḍakānāmupadravaviśeṣāṇāṃ samprāptiṃ darśayannāha- tatretyādi| vasā māṃsasnehaḥ, ‘sakalaśarīsnehaḥ’ ityanye| abhipannaśarīrasya vyāptaśarīrasya| anugatadhātorvyāptadhātoḥ| piḍakāstu prāyeṇādhaḥkāya eva| tāsāṃ piḍakānāṃ nāmānyāha- tadyathetyādi||14||
śarāvamātrā tadrūpā nimnamadhyā śarāvikā | gaurasarṣapasaṃsthānā tatpramāṇā ca sārṣapī ||15|| sadāhā kūrmasaṃsthānā jñeyā kacchapikā budhaiḥ | jālinī tīvradāhā tu māṃsajālasamāvṛtā 9||16|| mahatī piḍakā nīlā piḍakā vinatā smṛtā 10| mahatyalpācitā jñeyā piḍakā sā tu putriṇī ||17|| masūrasamasaṃsthānā jñeyā sā tu masūrikā | raktā sitā sphoṭavatī dāruṇā tvalajī bhavet ||18|| vidārīkandavadvṛttā kaṭhinā ca vidārikā | vidradherlakṣaṇairyuktā jñeyā vidradhikā budhaiḥ ||19||
tāsāṃ lakṣaṇāmāha- śarāvamātretyādi| gaurasarṣapasaṃsthānā gaurasarṣapākarā| jālinityādi| yadyapi ‘ye yanmayāsmṛtā mehāsteṣāmetāstu taktṛtāḥ’- ityagre vakṣyate, tathā'pi jālinī pittettarā jñeyā, tadvacanasya bāhulyenoktatvāt| mahatī sthūlā| alpāciteti sūkṣmapiḍakāveṣṭitā||15-19|| paścādbhāvināmupadravāṇāṃ prasaṅgena piḍakānāṃ paścādbhāvinīnāmupadravaviśeṣāṇāṃ samprāptiṃ darśayannāha- tatra vasāmedobhyāmityādi| tatra vasā māṃsasnehaḥ; sakalaśarīrasneha ityanye, piḍakāsamprāptau carake ojograhaṇāt; ojaśca sakalaśarīrasnehaśukrasthitaḥ| taduktaṃ carake- “gurusnigdhāmlalavaṇānyatimātraṃ samaśnatām| dravamannaṃ ca pānaṃ ca nidrāmāsyāmukhāni ca|| tyaktavyāyāmacintānāṃ saṃśodhanamakurvatām| śleṣmā pittaṃ ca medaśca māṃsaṃ cātipravardhate|| tairāvṛtagatirvāyuroja ādāya gacchati| yadā bastiṃ tadā kṛcchro madhumehaḥ pravartate|| samārutasya pittasya kaphasya ca muhurmuhuḥ| darśatyākṛtiṃ gatvā kṣayamāpyāyate punaḥ|| upekṣayā'sya jāyante piḍakāḥ sapta dāruṇāḥ| māṃsaleṣvavakāśeṣu sandhiṣvapi ca marmasu|| śarāvikā kacchapikā jālinī sarṣapī tathā| alajī vinatākhyā ca vidradhī ceti saptamī” (ca. sū. 17) iti; sarvamehaviṣayo'yam, upekṣāmadhumehe vāyorāvaraṇavacanāt| yathā''ha carakaḥ- “śleṣmā pittaṃ ca medaśca māṃsaṃ cāti pravardhate| tairāvṛtagatirvāyuroja ādāya gacchati|| yadā bastiṃ tadā kṛcchro madhumehaḥ pravartate” (ca. sū. 17) iti| vātajeṣu mukhakaṣāyādi ca manāgasti| śeṇitātiyogādikṛteṣu dhātukṣayajeṣu vāyorāvaraṇaṃ nāsti| kiñca sarvamehopadraveṣu “pūtimāṃsapiḍikālajīvidradhyādayaśca tatprasaṅgādbhavanti” (ca. ni. 4) iti vacanāt tasya prasaṅgo hyanuvartate| tathā caraka eva piḍakāheturmadhumeha eva, “upekṣayā” (ca. sū. 17) iti vacanāt| anena hi meheṣvatigurusnigdhāmlalavaṇādibhojanena sahopekṣayā śleṣmādibhiratipravṛddhairāvaraṇaṃ tadaiva madhumehapiḍikāḥ sapta| tasyaivedaṃ sādhāraṇaṃ lakṣaṇaṃ- “samārutasya pittasya kaphasya ca” (ca. sū. 17) ityādi| ityupekṣāmadhumeho'pi carake'styeva| svāmidāsācāryajaḍanandyādīnāṃ carakaṭīkākārāṇāṃ parokṣatvāt tadvartanaṃ pratyanuyogo nikhilaḥ| piḍikāstu sapta carake, suśrute nava| suśrute ye vinatāmadhīyate, ‘nīlā'vagāḍharujā’ ityādinā, tatpāṭhe tu saṅkhyātirekāt samānatantreṣvapāṭhāt sā na paṭhanīyā| tathāhi bhojaḥ- “śarāvikā sarṣapikā kūrmikā jālinī tathā| kulatthikā'lajī putrī vidārī vidradhī tathā| navaitāḥ piḍikā jñeyā mehināṃ lakṣaṇaiḥ śṛṇu”- iti| tasmāttulyatantrasaṃvādāttathaiva vinatā vihatā'stīti| masūrikaiva bhoje kulatthikā||14-19||
ye yanmayāḥ smṛtā mehāsteṣāmetāstu tatkṛtāḥ |20|
piḍakājanakān doṣānāha- ye ityādi| ye yanmayā yaddoṣārabdhāḥ| teṣāṃ pramehāṇām| etā iti piḍakāḥ|20|- nanu jālinī tīvradāhā pittakṛtā, samānatantre'pi pittakṛtatvamasyāḥ, tathāhi bhojaḥ- “parasparaṃ hi sambaddhāḥ piḍakāścaikadeśajāḥ| pittotkaṭā dāhayutā bhṛśarugjālinī” matā- iti; tatkathaṃ ‘ye yanmayāḥ smṛtā mehāsteṣāmetāstu tanmayāḥ’ iti? ucyate- pūrvaṃ piḍakānāmārambhakadoṣākathanāt doṣasvabhāvakāryāṇāṃ ca keṣāñcittāsvanukteranilādidoṣāvadhāraṇārthamidamuktaṃ- ye yanmayā ityādi| tatra tena vacanenāniyama eva niyamo, na punarhi niyamo'pi; kiṃ ca loke bāhulyenaitadvacanaṃ, yathā- chatriṇo yāntīti; achatriṣvapi chatribāhulyāttadvyapadeśaḥ| tathā śāstre'pi “āmāśayotkleśabhavo bhūyiṣṭhaṃ jvara ucyate”, śramaklamādijā jvarā alaṅghanīyā ityukteḥ; jaḍenaivaṃ bahutarameva pralapitam| piḍakālakṣaṇaṃ subodham| piḍakāstu prāyeṇādhaḥkāya eva; yadāha- “kṛcchraṃ śarīraṃ niṣpīḍya medomajjavasāyutaḥ| adhaḥ prakramate vāyustenāsādhyāstu vātajāḥ” iti| vātādidoṣairevādhonītatvāddūṣyāṇāṃ tathā rasāyanīnāṃ ca daurbalyānnordhvamuttiṣṭhante doṣāḥ, ato madhumehināmadhaḥkāye piḍakāḥ prādurbhavanti|20|-
gude hṛdi śirasyaṃse pṛṣṭhe marmaṇi cotthitāḥ | sopadravā durbalāgneḥ 11 piḍakāḥ parivarjayet ||20||
tāsāmasādhyatāṃ darśayannāha- gude hṛdītyādi| aṃso bāhuśiraḥ| sopadravā iti “tṛṭkāsamāṃsasaṅkothamohahikkāmadajvarāḥ| visarpamarmarodhāḥ piḍakānāmupadravāḥ” (ca. sū. 17)| ‘sopadravālpakāyāgneḥ piḍakāḥ parivarjayet’ iti kecit paṭhanti| tatra sopadrava iti puruṣaviśeṣaṇam||20|| tāsāmasādhyatāṃ nirdiśannāha- gude hṛdītyādi| kecidāsāmasādhyatāṃ cikitsite paṭhanti- “asādhyā ūrdhvabhagotthā marmotthāśca viśeṣataḥ”- iti| sopadravā iti saha upadravairvartanta iti sopadravāḥ| te copadravāstāsāṃ carakādavagantavyāḥ| tathāhi carakaḥ- “tṛṭkāsamāṃsakothaśvāsahikkāmadajvarāḥ| visarpamarmasaṃrodhāḥ piḍakānāmupadravāḥ” (ca. sū. 17) iti||20||
kṛtsnaṃ śarīraṃ niṣpīḍya medomajjavasāyutaḥ | adhaḥ prakramate vāyustenāsādhyāstu vātajāḥ ||21||
vātajānāmasādhyatve hetuṃ darśayannāha- kṛtsnaṃ śarīramityādi| kṛtsnaṃ śarīraṃ niṣpīḍyeti niścyotayitvā mūtramārgeṇa samastān dhātūn pravāhayitvetyarthaḥ| vasetyupalakṣaṇaṃ, tena ojolasīkayorgrahaṇam| adhaḥ prakramate adhaḥ sphītībhavati prabalībhavatītyarthaḥ| gayadāsācāryastu āpātanikāpūrvaṃ pramehapūrvarūpāṇāmityādiślokatrayamanyathā paṭhati| asādhyāstviti pūrvahetubhyāṃ ceti tuśabdārthaḥ||21|| vātajānāmasādhyatve hetuṃ darśayannāha- kṛtsnaṃ śarīraṃ niṣpīḍyetyādi| kaphapittameheṣu na kṛtsnaśarīrapīḍanaṃ, tayorniyatadehaviṣayacaratvāt; vasetyupalakṣaṇaṃ, tena ojolasīkayorapyavarodhaḥ| prakramate iti vṛttyādiṣvartheṣu kramaterātmanepadam| yasyāḥ pradhānabhūtadhātukṣayeṇa śarīraṃ durbalībhavati, vapuḥ punaḥ sphītībhavati, tenāsādhyā vātajāḥ; pūrvahetubhyāṃ ceti tuśabdārthaḥ||21||
pramehapūrvarūpāṇāmākṛtiryatra dṛśyate | kiñciccāpyadhikaṃ mūtraṃ taṃ pramehiṇamādiśet 12||22||
idānīṃ pramehahetuyuktasya puruṣasya sāmānyākāreṇa lakṣaṇamāha- pramehapūrvarūpāṇāmityādi||22||
kṛtsnānyardhāni vā yasmin pūrvarūpāṇi mānave | pravṛttamūtramatyarthaṃ taṃ pramehiṇamādirot 13||23||
pramehasya pūrvoktasāmānyalakṣaṇasya śeṣaṃ lakṣaṇamāha- kṛtsnānītyādi| gayadāsastvāpātanikāpūrvaṃ pramehapūrvarūpāṇītyādiślokamanyathā paṭhati; yathā- idānīṃ pramehapiḍakācikitsitanirdeśyamarthaṃ pañcaguṇāśrayaṃ pūrvarūpaśophapiḍakāvasthākhyaṃ pratipādayannāha- pramehapūrvarūpāṇāmityādi| tasminmeho bhaviṣyatīti mehasya tat pūrvarūpam| tatra ca pūrvarūpe'patarpaṇaṃ vanaspatikaṣāyapānādikaṃ ca kartavyam| pravṛttamūtramatyarthamiti rūpajñānam| tatra rūpacikitsāviśeṣaḥ| taduktam- “evamakurvatastasya hīna prathamakarmaguṇasya madhurāhārasya mūtraṃ svedaḥ śleṣmā ca madhurībhavati, pramehaścābhivyakto bhavati, tatrobhayataḥ saṃśodhanam; evamakurvatastasya doṣāḥ pravṛddhā māṃsaśoṇite pradūṣya śothaṃ janayantyupadravāṃśca kāṃścit, tatroktaḥ pratīkāraḥ sirāmokṣaśca; etadapyakurvataḥ piḍakāḥ, tatkarmāpyakurvataḥ pañcatvam 14 ” (ci. 19) iti||23|| idānīṃ pramehapiḍakācikitsitanirdesyamarthaṃ pañcaguṇāśrayaṃ pūrvarūpaśophapiḍikāvasthākhyaṃ pratipādayannāha- pramehapūrvarūpāṇāmitādi| tasminmeho bhaviṣyatīti mehasya tat pūrvarūpam| tatra pūrvarūpe vidite “pūrvarūpeṣvapatarpaṇaṃ vanaspatikaṣāyapānaṃ” (ci. 13) ityādi kartavyam| kṛtsnāṇyardhāni vā yasmin pūrvarūpāṇi mānave pravṛttamūtramatyarthamiti rūpajñānaṃ; yaduktaṃ- “prabhūtāvilamūtralakṣaṇāḥ sarva eva pramehāḥ” iti| atra hi pūrvarūpāṇāmapi vidyamānatvāt kiṃ pūrvarūpāṇāṃ cikitsā rūpasya vetyāha- taṃ pramehiṇamādiśediti| vyādhiprabhāvādeva sakalapūrvarūpāṇāmanuvṛttāvipi nāriṣṭatvam| tatra rūpe cikitsāviśeṣaḥ| taduktaṃ- “tatraivamakurvatasya madhurāhārasya mūtraṃ svedaḥ śleṣmā ca madhurī bhavatī, pramehaścābhivyakto bhavati| tatrobhayataḥ saṃśodhanam| evamakurvatastasyoktā doṣāḥ pravṛddhā māṃsaśoṇitaṃ pradūṣya śothaṃ janayantyupadravāṃśca kāṃścit, tatroktaḥ pratīkāraḥ sirāmokṣaśca| etadapyakurvataḥ piḍakā; tatkarmāpyakurvataḥ pañcatvameva” (ci. 12) iti||22-23||
piḍakāpīḍitaṃ gāḍhamupasṛṣṭamupadravaiḥ | madhumehinamācaṣṭe sa cāsādhyaḥ prakīrtitaḥ ||24||
sarvapramehāṇāmavasthāntaraprāptānāṃ sajñāntaramasadhyitvaṃ ca darśayannāha- piḍakāpīḍitamityādi| sa ceti cakāra utpattau vātajānāmasādhyatvaṃ samuccinoti| atpattau ca sahajo yāpyatvādasādhyaḥ, pittajaḥ punarasādhyataraḥ, vātajaḥ punarutpattikrameṇāsādhyatamaḥ||24|| upadravāṇāṃ pratyekadoṣanirdiṣṭānāmaśeṣāṇāṃ ca sambhavaṃ darśayannāha- piḍakāpīḍitamityādi| gāḍhamupasṛṣṭamupadravairiti piḍakāśothavidāhe enamupadravāḥ spṛśanti, piḍakānāmupekṣayā tu gāḍhamevopasṛjyate upadravaiḥ; tathā hi piḍakācikitsita evoktam- “evamakurvatastasya doṣāḥ pravṛddhā māṃsaśoṇite pradūṣya śothaṃ janayantyupadravāṃśca kāṃścit” (ci. 12) iti| arthāt pratyekavātādijapramehanirdiṣṭān| tatroktaḥ pratīkāraḥ śothasya vimlāpanādi, dvivraṇīye cāpatarpaṇādi| tatrāpyasādhyasakalopadravaśothapiḍakaḥ sādhyatāṃ nivartate, vā'sādhyatarāsādhyatamatāmetīti piḍakācikitsita eva vistareṇa vakṣyāmaḥ| sa ceti cakāraḥ samutpattau vātajānāmasādhyatvaṃ samuccinoti, kaphajaḥ sahajo yāpyatvādasādhyaḥ, pittajaḥ punarasādhyataraḥ, vātajaḥ punarutpattikrameṇāśādhyatamaḥ; ata evopekṣāmadhumeho yāpayituṃ śakyo nāyāpanāprayoga ityeke| anye punarasādhyānāṃ niyatānāṃ vikalpo nāstīti| yata upekṣayā prayogeṇātidoṣakartukeṇa vā na praśāmyati, na punarniyatāsādhyavikalpa iti| munayo hi śabdāntareṇa prastutasya vastuno'tiśayaṃ dyotayanti na punaruktasyaiva vā, tadyathā- “hantyaṣṭādaśa kuṣṭhāni tathā'ṣṭāvudarāṇi ca” iti| tatrodarāṇāṃ sarveṣāṃ vā kuṣṭhānāṃ śabdīyāsādhyatā nānenocyate, kiṃ tarhi prayogaśaktiratiśayavatīti||24||
sa cāpi gamanāt sthānaṃ sthānādāsanamicchati | āsanādṛṇute śayyāṃ śayanāt svapnamicchati 15||25||
idānīṃ madhumehino vihārākhyaṃ pañcavidhikriyāśrayaṃ 16 liṅgaṃ darśayannāha- sa cāpītyādi| sthānamūrdhvabhavanamicchatīti sambandhaḥ| vṛṇute prārthayate| śayanāt śayyātaḥ||25|| tasyedānīṃ madhumehino vihārākhyaṃ caturvidhakriyāśrayaṃ liṅgaṃ darśayannāha- sa cāpi gamanādityādi| gamanasthānāsanaśayanāni hi sarveṣāmeva vihāraḥ| anyānna tathā'valambate madhumehī, kiṃ tarhi nidrāmeva kevalāmavalambate| atraiva bhojaḥ- “prabhūtamūtraḥ puruṣaḥ pūrvarūpairupadrutaḥ| pramīḍha iti vijñeyo, madhumehī tu vakṣyate|| yasya gātre pramīḍhasya piḍakā jāyate bhṛśam| madhumehī sa vijñeyo yuktaścopadravairbhṛśam” iti||25||
yathā hi varṇānāṃ 17 pañcānāmutkarṣāpakarṣakṛtena saṃyogaviśeṣeṇa śabalababhrukapilakapotamecakādīnāṃ varṇānāmanekeṣāmutpattirbhavati, evameva doṣadhātumalāhāraviśeṣeṇotkarṣāpakarṣakṛtena saṃyogaviśeṣeṇa pramehāṇāṃ nānākaraṇaṃ bhavati ||26||
idānīṃ doṣāṇāṃ trayāṇāmapi yathā viṃśatipramehasambhavastathopamānenāha- yatetyādi| pañcānāṃ varṇānāṃ sitaharitakṛṣṇapītaraktānām| utkarṣāpakarṣakṛtena vṛddhihrāsakṛtena| babhruḥ kapilapiṅgalaḥ, kapotaḥ kapotābhaḥ, mecakaḥ śyāmalaḥ| malagrahaṇamupadhātubhūtavasālasīkayorudakasya copalakṣaṇam||26|| idānīṃ doṣatritvāt tribhireva mehairbhavitavyaṃ, bhedo hi bhedavatāṃ kāraṇabhedāt kāryāṇāṃ vā svadharmabhedādbhavatīti kāraṇānāmeva vātādīnāṃ doṣadhātumalāhāraviśeṣeṇa kāryāṇāṃ pramehāṇāṃ bhedaṃ darśayannāha- yathā hītyādi| viśeṣayati parasparato vyāvartayatīti viśeṣaḥ, tena| sa ca kaphādīnāṃ svako guṇaḥ, tathā rasaraktamāṃsamedomajjaśukraujasāṃ ca svaguṇaḥ| malagrahaṇamupadhātubhūtavasālasīkodakasyopalakṣaṇam| āhāraścāpyatraiva ‘medyadravānnapānasevinaṃ’ ityuktaḥ| evameva vyādhisamuddeśīye'pyuktaṃ- “doṣadhātumalasaṃsargādāyatanaviśeṣānnimittaścaiṣāṃ vikalpaḥ” (sū. 24) iti| tatrāyatanaṃ parityajyāhāreṇa vihāramupalakṣya sakala eva vyādhisamuddeśīyokto'rthaḥ pratipāditaḥ||26||
bhavati cātra- sarva eva pramehāstu kālenāpratikurvataḥ 18| madhumehatvamāyānti tadā'sādhyā bhavanti hi ||27||
idānīṃ sarveṣveva prameheṣu pūrvarūpādīnāmupekṣālakṣaṇamanarthaṃ darśayannāha- bhavati cātretyādi| kālaḥ prathamakriyākālādikaḥ| apratikurvataḥ apratikriyamāṇasya||27|| tatra sarveṣveva prameheṣu pūrvarūpādīnāmupekṣaṇalakṣaṇamanarthaṃ darśayannāha- sarva eva pramehāstvityādi||27||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne pramehanidānaṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ ||6||
iti śrīḍahla(lha)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ nidānasthāne ṣaṣṭho'dhyāyaḥ||6|| iti sauśrute śalyatantre śrīgayadāsaviracitāyāṃ nyāyacandrikāyāṃ pañjikāyāṃ nidānasthāne pramehanidānaṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ||6||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘caivampravṛttasya yadā vātapittaśleṣmāṇo medaścāparipakvamadho gatvā’ iti pā. ↩
- 2 ‘kaphādudakekṣusurā.’ iti pā. ↩
- 3 ‘ikṣumehaḥ’ iti pā. ↩
- 4 ‘anuprabaddhaṃ’ iti pā. ↩
- 5 asyāgre ‘upadravānata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ’ iti tāḍapatrapustake'dhikaḥ pāṭhaḥ ↩
- 6 ‘paridhūmāyanaṃ’ iti pā. ↩
- 7 ‘śoṣaḥ kāsaḥ śvāsaśceti vātajānāmupadravā bhavanti’ iti tā. ↩
- 8 ‘nava’ iti tā. ↩
- 9 ‘māṃsajālasamāśritā’ iti pā. ↩
- 10 ayamardhaślokastāḍapatrapustake na paṭhyate ↩
- 11 ‘durbalasya’ iti pā. ↩
- 12 ‘tasminbheho bhaviṣyati’ iti pā. ↩
- 13 ‘pramehaṃ taṃ vinirdiśet’ iti pā. ↩
- 14 ‘pañcamaḥ’ iti pā. ↩
- 15 ‘suptumicchati’ iti pā. ↩
- 16 ‘caturvidhakriyāśrayaṃ’ iti pā. ↩
- 17 ‘śuklādivarṇānāṃ’ iti tā. ↩
- 18 ‘apratikāriṇaḥ’ iti pā. ↩