7. udaranidānam

Larger type: Suśrutasaṃhitā · indented: Ḍalhaṇa's Nibandhasaṅgraha
athāta udarāṇāṃ nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
athāta ityādi||1-2|| pramehānantaramudarārambhaḥ, udakavahasrotoduṣṭisambhavasāmānyāt, tridoṣajasādharmyānmahāvyādhitvasāmānyācca||1-2||
dhanvantarirdharmabhṛtāṃ variṣṭho rājarṣirindrapratimo'bhavadyaḥ 1| brahmarṣiputraṃ vinayopapannaṃ śiṣyaṃ śubhaṃ suśrutamanvaśāt saḥ ||3||
yo dhanvantarirabhavat sa suśrutamanvaśāditi sambandhaḥ, śikṣitavānityarthaḥ| dharmabhṛtāṃ dhārmikāṇāṃ madhye| indrapratimo jñānaiśvaryādibhiḥ| brahmarṣirviśvāmitraḥ, rājarṣirapi tapasā brahmarṣitvaṃ prāptavān| vinayopapannaṃ jitendriyam| śubhamiti pūrvoktairanvayavayaḥśīlādiguṇairupetam||3|| brahmarṣiputramiti viśvāmitro hi rājarṣireva brahmarṣitvaṃ tapasā gataḥ| vinayopapannamityanena vinayānvitena guravaḥ praṣṭavyāḥ, vinītasyaivānuśāsanaṃ kartavyamiti darśayati||3||
pṛthak samastairapi ceha doṣaiḥ plīhodaraṃ baddhagudaṃ tathaiva | āgantukaṃ saptamamaṣṭamaṃ ca dakodaraṃ ceti vadanti tāni ||4||
udarāṇāṃ saṅkhyāmāha- pṛthagityādi| pṛthagdoṣaistrīṇi, samastairdoṣairekam; etena catvāri doṣapradhānāni| iheti asmiñchāstre| tānīti udarāṇītyarthaḥ| plīhodarādīni catvāri dūṣyapradhānāni| aṣṭamamiti saṅkhyoktyā plīhodarayakṛddālyudarayoraikyameva jñātavyam||4|| tatra doṣaiścatvāri pṛthagekaśastrīṇi, sānnipātikaṃ ca dūṣyodaramityabhihitam| plīhodaramiti plīhodara eva yakṛdudbhavamapyavarudhyate, hetuliṅgacikitsitasāmānyāt| tatra plīhodare doṣau kaphapitte, dūṣyaṃ raktam| baddhagudamāgantuviśeṣaḥ, pṛthagliṅgacikitsitabhedāt| kṣatāntramapyāgantunimittaṃ kṣataje'bhihitam| dakodaram udakodaram, udakanimittaṃ srotovarodhajātam||4||
sudurbalāgnerahitāśanasya saṃśuṣkapūtyannaniṣevaṇādvā | snehādimithyācaraṇācca jantorvṛddhiṃ gatāḥ koṣṭhamabhiprapannāḥ ||5|| gulmākṛtivyañjitalakṣaṇāni kurvanti ghorāṇyudarāṇi doṣāḥ |6|
udarāṇāṃ hetuṃ darśayannāha- sudurbalāgneritādi durbalāgneḥ atyantanaṣṭāgneḥ| ahitāśanasyeti viruddhasamaśanādhyaśanaviṣamāśanasya| snehādītyādiśabdādvamanavirecanāsthāpanānuvāsanaparigrahaḥ| mithyācaraṇaṃ yathoktānuṣṭānaparityāgaḥ| jantoḥ prāṇinaḥ| abhiprapannāḥ prāptā ityarthaḥ| kiṃviśiṣṭānyudaraṇi kurvanti? gulmākṛtivyañjitalakṣaṇāni gulmākṛtyā gulmarūpeṇa vyañjitāni prakaṭitāni lakṣaṇāni yeṣāṃ tāni tathā| punarapi kiṃviśiṣṭāni? ghorāṇi kṛcchratamāni||5||- sthānasaṃśrayasyaiva samprāptiṃ darśayannāha- sadurbalāgnerityādi| ahitāśanasya durbalāgneriti- yadyapi hi vahnermāndyanimittānyanyānyapi santi, tathā'pyahitāśanamevāgnimāndyakāriṣu pradhānam| koṣṭhaṃ gatā iti sthānasaṃśrayaḥ| koṣṭhasthasattve'pi nātiśarīrādīnāmatinivṛttiḥ, udakavahasrotorodhaduṣṭisattvāt, sudurbalāgnitvādidoṣavat(?)| gulmākṛtivyañjitalakṣaṇāni gulmākṛtyā gulmarūpeṇa vardhate| tasya prāgutpattyākṛtirapi gulmena samānā||5||-
koṣṭhādupasnehavadannasāro niḥsṛtya duṣṭo'nilaveganunnaḥ ||6|| tvacaḥ samunnamya śanaiḥ samantādvivardhamāno jaṭharaṃ karoti |7|
samprāpti darśayannāha- koṣṭhādityādi| upasnehavaditi navaghaṭādyupasneho 2 yathā'ṇutamasrotobhirbahiḥsravad 3 dṛśyate tadvat koṣṭhādannasāro'nnaraso niḥsṛtya, śanaiḥ krameṇa, jaṭharamudarākhyaṃ rogaṃ karotīti sambandhaḥ| koṣṭhaśabdenātrāhārapākādhāra ucyate| kimbhūto'nnasāraḥ? duṣṭaḥ| punaḥ kimbhūtaḥ? anilaveganunno vātavegapreritaḥ| kiṃ kṛtvā? tvacaḥ samunnamya ānaddhāḥ kṛtvā| punaḥ kimbhūto rasaḥ? samantādvivardhamānaḥ samantāt sarvato vṛddhiṃ gacchan||6||- sādhāraṇāṃ samprāptiṃ darśayannāha- koṣṭhādityādi| annasāro rasaḥ| koṣṭhānniḥsṛtyeti koṣṭhaśabdenāhārapākādhāro rasadoṣamūtrapurīṣavibhāgāśrayo grahaṇyabhidhāna ucyate, tatraiva sārākhyarasavibhāgāt| kathaṃ punaretat koṣṭhādantrāṇāṃ randhrābhāvādannarasasya niḥsaraṇamityāha- upasnehavat| nūtanaghaṭādupasneho yathā'ṇubhirbahiḥsrotobhirbahiḥ- sravad dṛśyate tadvat| yadyevaṃ nityamevodarāṇāṃ samprāptiḥ prāpnoti, upasnehena satatamevānnarasasya bahirnirgamanāt; naitadasti, udarārambhakadoṣadūṣitaśarīrasya rasasvedāmbuvahānāṃ srotasāṃ duṣṭeḥ, duṣṭiścaiteṣāṃ saṃvṛttamukhatvena vinivṛttamukhatvena ca; taduktaṃ carake- “svedavāhiṣu duṣṭeṣu pāruṣyaṃ lomaharṣaṇam| atisvedo na vā svedo paridāhaśca jāyate” iti| yadyevamata eva sroto'varodhānniḥsaraṇamavāpnoti| yathā''ha carakaḥ- “ruddhā svedāmbuvāhīni doṣāḥ srotāṃsi sañcitāḥ| prāṇāgnyapānān sandūṣya janayantyudaraṃ nṛṇām” (ca. ci. 13) iti| svedāmbuvāhisroto'varodhe punarambhaḥ| yadāha carakaḥ- “svedastu bāhyeṣu srotaḥsu pratihatagatistiryagavatiṣṭhamānastadevodakamāpyāyayati” (ca. ci. 13) iti| ata eva sarvāṅgakārśyamudariṇāmudarasya punaḥ pūrṇataiva| tasya dūṣyasya doṣān vinā vikārakāritā nāstītyāha- anilaveganunnastvacaḥ samunnamyeti| vṛddherayaṃ hetuḥ| sravan samantādannasāro'bhivardhamāno jaṭharamudaraṃ karoti| taduktaṃ carake- “mande'gnau malinairbhuktairapākāddoṣasañcayaḥ” (ca. ci. 13) ityādi||6||-
tatpūrvarūpaṃ balavarṇakāṅkṣāvalīvināśo jaṭhare hi rājyaḥ ||7|| jīrṇāparijñānavidāhavatyo bastau rujaḥ pādagataśca śophaḥ |8|
pūrvarūpamāha- tadityādi| vināśaśabdo balādibhiḥ pratyekaṃ sambadhyate| kāṅkṣā annābhilāṣaḥ| valī tvaksaṅkocaḥ| rājyo rekhāḥ ‘bhavanti’ iti śeṣaḥ| jīrṇāparijñānavidāhavatyo bastau ruja iti jīrṇāparijñānavidāhau vidyete yāsu bastirujāsu tāstathā| jīrṇāparijñānamannapariṇāmāniścayaḥ; jīrṇāparijñānaṃ tu yathāsambhavatvāt puruṣasyaiva jñeyam||7||-
saṅgṛhya pārśvodarapṛṣṭhanābhīryadvardhate kṛṣṇasirāvanaddham ||8|| saśūlamānāhavadugraśabdaṃ satodabhedaṃ pavanātmakaṃ tat |9|
vātodaramāha- saṅgṛhyetyādi||8||-
yaccoṣatṛṣṇājvaradāhayuktaṃ pītaṃ sirā bhānti ca yatra pītāḥ ||9|| pītākṣiviṇmūtranakhānanasya pittodaraṃ tattvacirābhivṛddhi |10|
pittodaramāha- yadityādi| acirābhivṛddhi śīghravardhanaśīlam||9||-
yacchītalaṃ śuklasirāvanaddhaṃ guru sthiraṃ śuklanakhānanasya ||10|| snigdhaṃ mahacchophayutaṃ sasādaṃ kaphodaraṃ tattu cirābhivṛddhi |11|
śleṣmodaramāha- yacchītalamityādi| sthiraṃ kaṭhinam| sasādamaṅgaglāniyuktam||10||-
striyo'nnapānaṃ nakharomamūtraviḍārtavairyuktamasādhuvṛttāḥ ||11|| yasmai prayacchantyarayo garāṃśca duṣṭāmbudūṣīviṣasevanādvā | tenāśu raktaṃ kupitāśca doṣāḥ kurvanti ghoraṃ jaṭharaṃ triliṅgam ||12|| tacchītavātābhrasamudbhaveṣu 4 viśeṣataḥ kupyati dahyate ca sa cāturo mūrcchati samprasaktaṃ pāṇḍuḥ kṛśaḥ śuṣyati tṛṣṇayā ca ||13|| prakīrtitaṃ 5 dūṣyudaraṃ tu ghoraṃ ... |14|
sannipātodaramāha- striya ityādi| striyo'nnapānaṃ nakharomamūtraviḍārtavayuktaṃ yasmai puruṣāya prayacchanti dadati| kimbhūtāḥ striyaḥ? asādhuvṛttā durācārāḥ| strīgrahaṇamatropalakṣaṇaṃ, tenānye'pi sannihitā avivekino grāhyāḥ| arayaḥ śatravaḥ| garān kṛtrimaviṣāṇi yasmai prayacchanti| duṣṭāmbu saviṣamatsyādisambandhāt| viṣameva dāvāgnivātātapādyabhibhavena mandatāṃ gataṃ viṣapītasya vā viṣaṃ dūṣīviṣaṃ; tena nakharomādinā viṣakalpena gareṇa dūṣīviṣeṇa vā''śu śīghraṃ raktaṃ kupitamiti boddhavyam| triliṅgaṃ vātapittaśleṣmaliṅgam| samprasaktaṃ nirantaram| dūṣyudaramiti yadeva sānnipātikodaraṃ tadeva dūṣyudaram, etena na saṅkhyātirekaḥ| ghoraṃ bhayānakaṃ, punarghoraṃ kaṣṭakāri||11-13||- duṣṭāmbudūṣīviṣasevanādveti dūṣīviṣaṃ viṣameva dāvāgnivātātapādyabhibhavena mandatāṃ gatam| tenāśu raktaṃ kupitaṃ viṣasya raktadūṣaṇasvabhāvatvāt, āśukāritvācca| tat śītādiṣu viśeṣeṇa kupyati, dūṣīviṣakopasya tatraiva darśitatvāt| mūrcchatīti viṣasya mūrcchākaratvāt, prasaktaṃ nirantaraṃ mūrcchati| pāṇḍuśca bhavati, raktadoṣāt| dūṣyodarametadeva sānnipātikodaraṃ yadeva tadeva dūṣyodaram| etena na saṅkhyātirekaḥ| dūṣyantīti dūṣyāḥ, “kṛtyalyuṭo bahulam” (pā. a. 3/3/13) iti kapratyayaḥ; tasyodaraṃ, tena kṛtatvāt| atra bhojaḥ- “nakhalomārtavairyuktamannapānaṃ yadā striyaḥ| vaśīkartuṃ prayacchanti tadviṣatvāya kalpate|| dūṣīviṣaṃ sevitaṃ vā tasya raktaṃ prakopayet| raktaṃ viṣeṇa sanduṣṭaṃ trīn doṣān tattu kopayet” iti||7-13||-
... plīhodaraṃ kīrtayato nibodha | vidāhyabhiṣyandiratasya jantoḥ praduṣṭamatyarthamasṛk kaphaśca ||14|| plīhābhivṛddhiṃ satataṃ karoti plīhodaraṃ tat pravadanti tajjñāḥ | vāme ca pārśve parivṛddhimeti viśeṣataḥ sīdati cāturo'tra ||15|| mandajvarāgniḥ kaphapittaliṅgairupadrutaḥ kṣīṇabalo'tipāṇḍuḥ |16|
nibodha jānīhi| abhiṣyandi doṣadhātumalasrotasāṃ kledaprāptijanakam| asṛk kaphaśceti asṛggrahaṇena pittasyāpi grahaṇam| plīhā udarasya vāmapārśvasthitaḥ| eti gacchati| sīdati aṅgaglāniyukto bhavati| atra plīhodare||14-15||- plīhodare vidāhiratatvena raktapittaṃ, tasya pittasya liṅgaṃ mando jvaraḥ; abhiṣyandiratatvena kaphaḥ, talliṅgaṃ mandāgnitvam||14-15||-
savyetarasmin yakṛti praduṣṭe jñeyaṃ yakṛddālyudaraṃ tadeva ||16||
yakṛddālyudarasya plīhodare evāvarodhaṃ darśayannāha- savyetarasminnityādi| savyetarasmin dakṣiṇapārśve| tadeva plīhodaraṃ yakṛddālyudaraṃ jñeyam| kva jñeyamityāha- yakṛti kālakhaṇḍe; kimbhūte? praduṣṭe; etena na saṅkhyātirekaḥ||16|| yakṛddālyudarasya plīhodara evāvarodhaṃ darśayannāha- savyetare ityādi| svyetare dakṣiṇe| tadeva plīhodarameva||16||
yasyāntramannairupalepibhirvā bālāśmabhirvā sahitaiḥ 6 pṛthagvā | sañcīyate tatra malaḥ sadoṣaḥ krameṇa nāḍyāmiva saṅkaro hi ||17|| nirudhyate cāsya gude purīṣaṃ nireti kṛcchrādapi cālpamalpam | hṛnnābhimadhye parivṛddhimeti ta(ya)ccodaraṃ viṭsamagandhikaṃ ca ||18|| pracchardayan baddhagudī vibhāvyaḥ, ... |19|
baddhagudaṃ darśayannāha- yasyetyādi| yasya puruṣasya antraṃ nirudhyata iti sambandhaḥ| kairnirudhyata ityāha- annairityādi| upalepibhiḥ picchilādibhiḥ| vā atra samuccaye| sahitairiti ekatra militaiḥ samuditairityarthaḥ| pṛthagveti ekaikairityarthaḥ| malaḥ purīṣam| sadoṣo doṣatrayasahitaḥ| nāḍyāṃ praṇālikāyām| saṅkaro'vakaraḥ, pracuratṛṇādisamūha ityarthaḥ| nireti niḥsarati| baddhagudī vibhāvyaḥ sa puruṣo baddhagudī jñeyaḥ||17-18||- baddhagudaṃ darśayannāha- yasyāntramannairityādi| upalepibhiḥ picchilādibhiḥ| pihitaṃ yathāvat sakalamityarthaḥ| malaḥ purīṣam| sadoṣaḥ saha doṣairvātādirvartata iti| purīṣamantre krameṇa cīyate saṅkaravat, doṣaireva miśrīkṛtatvāt| taduktaṃ carake- “varcaḥpittakaphān ruddhvā janayatyudaraṃ tataḥ” (ca. ci. 13) iti| atra pā(va)kasthāne antrasya purīṣāyatanasya ruddhatvāt bahu(ddha)gudasambandhamantraṃ gudamucyate| taduktaṃ carake- “pakṣmabālaiḥ sahānnena bhuktairbaddhāyane gude” iti (ca. ci. 13)||17-18||-
...tataḥ parisrāvyudaraṃ nibodha | śalyaṃ yadannopahitaṃ tadantraṃ bhinatti yasyāgatamanyathā vā ||19|| tasmāt sruto'ntrāt salilaprakāśaḥ srāvaḥ sravedvai gudatastu bhūyaḥ | nābheradhaścodarameti vṛddhiṃ nistudyate'tīva vidahyate ca ||20|| etat parisrāvyudaraṃ pradiṣṭaṃ... |21|
parisrāvyudaramāha- tata ityādi| yacchalyamannopahitamannasambaddhaṃ bhuktaṃ, tadantraṃ bhinatti vidārayati| yasya puruṣasya| śalyaṃ śarkarākāṣṭhāsthikaṇṭakādikam| āgatamanyathā veti vāśabdo'vadhāraṇe, tenānyathaiva vilomena tiryagevāgataṃ, natvanulomena| sruto galitaḥ||19-20||- kṣatāntraṃ nirdiśannāha- śalyaṃ yadannopahitamityādi| śalyaṃ śarkarātṛṇakāṣṭhāsthikaṇṭakādi| annopahitaṃ bhuktaṃ pakvāśayādanyathā vilomenāgataṃ, tadantraṃ bhinatti vidārayati| antrāt srutaḥ salilaprakāśaḥ srāvo bhūyo bahuśca, doṣajeṣu punarupasnehasrāveṇālpa eva gudataśca sravate| antrasrāvasya bahirgatatvāt kathaṃ gudataśca srāvaḥ? ucyate- salilabāhulyena tenaiva chidreṇa salilasya pratyāgatvādupasnehādgudasrāvaḥ; taduktaṃ carake- “pūrayan gudamantraṃ ca janayatyudaraṃ tataḥ” (ca. ci. 13) iti| tatastasmāt srāvānnābheradho jaṭharaṃ vṛddhimeti, jalasyādhogāmitvāt| chidrodarajalodarayoradūradoṣatrayavyapadeśaḥ| tathā''ha chidrodare eva carakaḥ- “tadadhonābheḥ prāyo'bhinirvartamānaṃ jalodaraṃ syād, yathābalaṃ ca doṣāṇāṃ rūpāṇi darśayati” (ca. ci. 13) iti| chidrodarajalodarayoradūradoṣatrayayorapi todādivedanā vāyunā mārgāvaraṇādikupitena||19-20||-
... dakodaraṃ kīrtayato nibodha | yaḥ snehapīto'pyanuvāsito vā vānto virikto'pyathavā nirūḍhaḥ ||21|| pibejjalaṃ śītalamāśu tasya srotāṃsi duṣyanti hi tadvahāni | snehopalipteṣvathavā'pi teṣu dakodaraṃ pūrvavadabhyupaiti ||22|| snigdhaṃ mahat samparivṛttanābhi bhṛśonnataṃ pūrṇamivāmbunā ca | yathā dṛtiḥ kṣubhyati kampate ca śabdāyate cāpi dakodaraṃ 7 tat ||23||
udakodaramāha- dakodaramityādi| dakodaram udakodaramityarthaḥ| tadvahāni toyavahāni| snehopalipteṣvathavā'pi teṣviti snehādipānaṃ vinā'pi teṣu srotaḥsu snehopalipteṣu yadā śītalaṃ jalaṃ pibettadā'pītyarthaḥ| pūrvavaditi kṣatāntrodare yathā salilasyādhogāmitvādadho nābherudarotpattiryathā ca gudādāsrāvastadvaditi; jejjaṭena punaḥ ‘pūrvavadityatrānyānyudarāṇi yathā bhavanti tathedamapi’ iti vyākhyātaṃ, tannecchati gayī| parivṛttanābhi| ucchalitanābhi| dṛtiḥ khallā| kṣubhyati calati| kampate ceti kampanamatiśayena calanam||21-23|| dakodaraṃ darśayannāha- yaḥ snehapīta ityādi| yaḥ śītalamāśu jalaṃ pibet tasya snehapānānuvāsino'ntaḥsnehāvaliptasrotaso'tiśayavatī srotoduṣṭiḥ syāt; vāntaviriktanirūḍhāṇāmatiriktabhāvena vivṛtasrotasāṃ pūrvakarmapradhānakarmamandāgnīnāmatyambusevayā salilavahasrotasāṃ klomamūlānāṃ duṣṭirabhyupeyāt| dakodare eva samprāptivikalpaṃ darśayannāha- snehopalipteṣvityādi| athavā vinā'pi snehādipānaṃ śītalasalilasevākṛtāmudarasrotoduṣṭiḥ, snehopalipteṣvathavā'pi teṣu srotaḥsu dakodaramabhyupeti| pūrvavaditi pūrvavat kṣatāntrodare yathā salilasyādhogāmitvādadhonābherudarābhinirvṛttiḥ| taduktaṃ jalodare eva carake- “tasya rūpāṇi- anne'nākāṅkṣā pipāsā gudasrāvaḥ” ityādi| srotasāṃ duṣṭatvena bahirūpasnehena jalaniḥsaraṇaṃ sarveṣveva samam| pūrvavacchabdasyānya evārtho na punarvyākhyātaḥ||21-23||
ādhmānaṃ gamane'śaktirdaurbalyaṃ durbalāgnitā | śophaḥ sadanamaṅgānāṃ saṅgo vātapurīṣayoḥ | dāhastṛṣṇā ca sarveṣu jaṭhareṣu bhavanti hi ||24||
teṣāmaṣṭānāmapi sāmānyaṃ liṅgaṃ darśayannāha- ādhmānamityādi| jejjaṭena punarete upadravā vyākhyātāḥ; tannecchati gayī||24|| teṣāmaṣṭānāmapi sāmānyaliṅgaṃ darśayannāha- ādhmānamityādi| jaḍena (jejjaṭena) upadravā ete vyākhyātāḥ; tanna, carake vyādhīnāmapi rogasambhavānāmupadravatvena niṣiddhatvāt||24||
ante salilabhāvaṃ hi bhajante jaṭharāṇi tu | sarvāṇyeva parīpākāttadā tāni 8 vivarjayet ||25||
sādhyāsādhyavibhāgamāha- anta ityādi| paripākāt pariṇāmena dakodaratā sarveṣāmeva; anyānyudarāṇi paripākādudakabhāvaṃ bhajante, dakodaraṃ prāgeveti viśeṣaḥ||25|| sādhyāsādhyavibhāgāyāha- ante salilabhāvamityādi| paripākāt parimāṇena jalodaratā sarveṣāmeva| upasnehena niḥsṛtāntra(nna)rasātivṛddhena| sarveṣāmeva upasnehena niḥsṛtāntrarasamūlatvāttadeva kathamanudakatvaṃ? naiṣa doṣaḥ, tatra hyupekṣayā nātimandatvādagneḥ svalpatvāt prāgudarasyānudakatvamityucyate, alpatve'tadvyapadeśāt| tasya ca lakṣaṇaṃ carakeṇoktam- “aśothamaruṇābhāsaṃ saśabdaṃ nātibhārikam| sadā guḍaguḍāvacca sirājālagavākṣitam| nābhiṃ viṣṭabhya pāyau tu vegaṃ kṛtvā praṇaśyati| hṛdvaṅkṣaṇakaṭīnābhigudapratyekaśūlinaḥ|| karkaśaṃ sṛjato vātaṃ nāti mande ca pāvake| lolasyāvirase cāsye mūtre'lpe saṃhate viṣi| ajātodakamityetairyuktaṃ vijñāya lakṣaṇaiḥ| upācaret”- (ca. ci. 13) ityādi| ataḥ paramupasnehavanniḥsṛto'nnaraso nātyacchapicchilākāreṇa sambhavatyudare, sā punaravasthā pacyamānānāmudarāṇām| taduktaṃ carake- “tatra picchotpattau maṇḍalamudaraṃ guru stimitaṃ bhṛśamātatamākoṭitamaśabdaṃ mṛdusparśamapagatarājīkamākrāntaṃ nābhyāṃ parisarpati” (ca. ci. 13) iti| ataḥ paraṃ jātodakamudaraṃ; tasya lakṣaṇamudakodaranirdiṣṭaṃ “snigdhaṃ mahatsamparivṛtanābhi bhṛśonnataṃ pūrṇamivāmbunā ca” iti| carake'pi- “tasya rūpāṇi kukṣeratimātraṃ vṛddhiḥ sirāntardhānagamanamudakapūrṇadṛtisamasaṅkṣobhasparśaṃ ca bhavati| tathāvidhamacikitsyaṃ vidyāt (ca. ci. 13) iti||25||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne udaranidānaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ ||7||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ nidānasthāne saptamo'dhyāyaḥ||7|| iti sauśrute śalyatantre śrīgayadāsaviracitāyāṃ nyāyacandrikāyāṃ pañjikāyāṃ nidānasthāne udarāṇāṃ nidānam||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 ‘babhūva’ iti pā.
  2. 2 ‘navaghaṭādyupasnehe’ iti pā.
  3. 3 ‘bahiḥsrāvaḥ’ iti pā.
  4. 4 ‘tacchītavāte bhṛśadurdine ca’ iti pā.| ‘tacchītavātātapadurdineṣu’ iti tā.
  5. 5 ‘dūṣyodaraṃ kīrtitametadeva’ iti tā.
  6. 6 ‘pihitaṃ yathāvat’ iti pā.
  7. 7 ‘cāpyudakodaraṃ tat’ iti pā.
  8. 8 ‘vidhyettyajeta vā’ iti pā.