athāto mūḍhagarbhanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
athāta ityādi| mūḍho niruddhagatiḥ| taduktaṃ- ‘sarvāvayavasampūrṇo manobuddhyādisaṃyutaḥ| viguṇāpānasammūḍho mūḍhagarbho'bhidhīyate”- iti||1-2|| athāto mūḍhagarbhanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ| udarānantaraṃ mūḍhagarbhanidānārambhaḥ, udarasthāne cchinne śastrakarmasādhyatvasāmānyāt, mahāvyādhitvasāmānyācca| mūḍhaścāsau garbhaśceti mūḍhagarbhaḥ| mūḍho vyāsaktagatiḥ| tathā hi carakaḥ- “mūḍhavātānulomanaṃ” iti, tathā'trāpyanirgacchantamanilasammohitamiti||1-2||
grāmyadharmayānavāhanādhvagamanapraskhalanaprapatanaprapīḍanadhāvanābhighātaviṣamaśayanāsanopavāsavegābhighātātirūkṣa- kaṭutiktabhojanaśokātikṣārasevanātisāravamanavirecanapreṅkholanājīrṇagarbhaśātanaprabhṛtibhirviśeṣairbandhanānmucyate garbhaḥ, phalamiva vṛntabandhanādabhighātaviśeṣaiḥ; sa vimuktabandhano garbhāśayamatikramya yakṛtplīhāntravivarairavasraṃsamānaḥ koṣṭhasaṅkṣobhamāpādayati, tasyā jaṭharasaṅkṣobhādvāyurapāno mūḍhaḥ pārśvabastiśīrṣodarayoniśūlānāhamūtrasaṅgānāmanyatamamāpadya garbhaṃ cyāvayati 1 taruṇaṃ śoṇitasrāveṇa; tameva kadācidvivṛddhamasamyagāgatamapatyapathamanuprāptamanirasyamānaṃ viguṇāpānasammohitaṃ garbhaṃ mūḍhagarbhamityācakṣate ||3||
tasya hetuṃ darśayannāha- grāmyadharmetyādi| grāmyadharmo maithunaṃ, yānaṃ rathādi, vāhanamaśvādi, adhvagamanaṃ padbhyāṃ mārgagamanaṃ, praskhalanamākhuḍanādi, prapatanaṃ prāsādādeḥ sakāśādatiśayena patanaṃ, prapīḍanamatiśayena pīḍanaṃ, pradhāvanamatiśayena dhāvanam, abhighātaḥ śastraloṣṭakaśādibhiḥ prahāraḥ, vegābhighāto vātādyavarodhaḥ, preṅkholanaṃ hindolanaṃ, garbhaśātanaṃ bheṣajena garbhapātanam| kecidetadgadyamanyathā paṭhanti, tattvabhāvānna likhitam| bandhanamatra 2 garbhāśayapratibaddhāḥ sirāḥ peśyaśca| mocane upamānamāha- phalamityādi| etenaitaduktaṃ bhavati- yathā vṛkṣe'paripakvaṃ phalamabhighātairakāla eva patati, tadvadyathoktapātanahetusāmarthyādaprasavakāla eva garbhaḥ patati| atikramya ullaṅghya| vivaraiḥ antarālaiḥ| avasraṃsamānaḥ adhaḥ patan| koṣṭhaśabdenāmāśayapakvāśayādisthānam| saṅkṣobhaścalanam| tasyāḥ striyāḥ| mūḍho vimārgagāmī 3| anyatamam ekatamam| āpādya nirvartya| taruṇaṃ garbhamapāno mūḍhaḥ san cyāvayatīti 4 sambandhaḥ| taruṇam aghanāṅgamavyaktacetanam| mūḍhagarbhasya niruktimāha- tamevetyādi| asamyagāgataṃ vilomabhāgenāgatam, avāggamanāt| apatyapathaṃ yonim| anuprāptam āśritam| anirasyamānam aniḥsarantam| sammohitaṃ mūrcchitam||3|| tasya hetuṃ darśayannāha- grāmyadharmetyādi| grāmyadharmo vyavāyaḥ, yātyaneneti pānaṃ rathādi, vāhyata iti vāhanamaśvādi| praskhalanaṃ samucchritādeḥ| prapatanaṃ prapātādeḥ| atra grāmyadharmādayo vegavighātāntā vihāraviśeṣāḥ, atirūkṣādayaḥ punarajīrṇāntā āhāraviśeṣāḥ| garbhaśātanaṃ bheṣajena garbhapātanam| ... tasya kṣobhaḥ koṣṭhasaṅkṣobhaḥ| vāyurapāno mūḍhaḥ vimārgavartī| taruṇam aghanāṅgamavyaktacetanam||3||
tataḥ kīlaḥ 5 pratikhuro bījakaḥ parigha iti | tatra, ūrdhvabāhuśiraḥpādo yo yonimukhaṃ niruṇaddhi kīla iva sa kīlaḥ; niḥsṛtahastapādaśirāḥ kāyasaṅgī pratikhuraḥ; yo nirgacchatyekaśirobhujaḥ sa bījakaḥ; yastu parigha iva yonimukhamāvṛtya tiṣṭhati sa parighaḥ; iti caturvidho bhavatītyeke bhāṣante | tattu na samyak; kasmāt? sa yadā viguṇānilaprapīḍito'patyapathamanekadhā prapadyate tadā saṅkhyā hīyate ||4||
tasya cāturvidhyamāha- tata ityādi| tataḥ asamyagāgamanāt| tān prakārān prakaṭayannāha- tatrordhvabāhuśira ityādi| kāyasaṅgī niruddhakāyaḥ| ekaśirobhuja iti eko bhujaḥ śirasā saha yasya nirgacchatītyarthaḥ| parigha iveti parigho'rgalādaṇḍaḥ||4|| “adhaḥ pārśvagato vā'pi tathaivākuñcito'pi vā| yo niḥsṛtya mukhaṃ yonerjñeyaḥ pratikhurastu saḥ|| yonidvārāttu nirgacchedyasyaikāṃśaśirobhujam| tamāhurbījakaṃ nāma mūḍhagarbhacikitsakāḥ|| yonimāśri(vṛ)tya yastiṣṭhet parigho gopuraṃ yathā| tathā'ntagarbhamāyantaṃ vidyāt parighasañjñakam” ityeṣāṃ caturṇāṃ lakṣaṇaṃ paripaṭhyate nāgārjunīyāt||4||
tatra, kaściddvābhyāṃ sakthibhyāṃ yonimukhaṃ pratipadyate; kaścidābhugnaikasakthirekena; kaścidābhugnasakthiśarīraḥ sphigdeśena tiryagāgataḥ; kaściduraḥpārśvapṛṣṭhānāmanyatamena yonidvāraṃ pidhāyāvatiṣṭhate; antaḥpārśvāpavṛttaśirāḥ kaścidekena bāhunā; kaścidābhugnaśirā bāhudvayena; kaścidābhugnamadhyo hastapādaśirobhiḥ; kaścidekena sakthnā yonimukhaṃ pratipadyate'pareṇa pāyum; ityaṣṭavidhā mūḍhagarbhagatiruddiṣṭā samāsena ||5||
tānevānekaprakārān darśayannāha- tatretyādi| ābhugnaṃ saṅkucitam| ekena sakthnā ‘yonimukhaṃ pratipadyate’ iti sambandhanīyam| ābhugnaṃ sakthiśarīraṃ yasyetyarthaḥ| ‘yonimukhaṃ pratipadyate’ ityatrāpi sambandhanīyam| pidhāya ācchādya| antaḥpārśvāpavṛttaśirāḥ pārśvamadhyanikṣiptaśirāḥ| ekena bāhunā ‘yonimukhaṃ pratipadyate’ iti sambandhanīyam| kaścidityādi atrāpi ‘yonimukhaṃ pratipadyate’ iti sambandhanīyam| kaścidābhugnamadhya ityādi ‘yonimukhaṃ pratipadyate’ ityatrāpi sambandhanīyam| samāsenāṣṭavidhā vistareṇa tu tiryaggrīvorujaṅghāprakāreṇānantāḥ||5|| catuḥsaṅkhyāprakārān tānevānekaprakārānnidarśayannāha- tatra kaściddvābhyāmityādi| samāsenāṣṭavidhāḥ, vistareṇa tiryaggrīvorujaṅghāprakāreṇānantāḥ||5||
tatra dvāvantyāvasādhyau mūḍhagarbhau, śeṣānapi viparītendriyārthākṣepakayonibhraṃśasaṃvaraṇamakkallaśvāsakāsabhramanipīḍitān 6 pariharet ||6||
teṣvasādhyānnirdiśannāha- tatretyādi| dvāvantyau saptamāṣṭamāvasādhyau svabhāvenaiva| anyeṣvapyavasthayā'sādhyatvaṃ darśayannāha- śeṣānapītyādi| viparītendriyārthādibhiḥ pīḍitā jananī yairmūḍhagarbhaiste tathāvidhāstān| viparītendriyārthā rūpādyarthagrahaṇabhrāntāḥ| yonibhraṃśo yonibahirgamanam| yonisaṃvaraṇaṃ yonisaṅkocaḥ| prasūtāyā vāyurasṛgārodhya bastiśiraḥprabhṛtiṣu śūlaṃ karoti sa makkallaḥ| bhramaścakrādhirūḍhasyeva bhramaṇam||6|| teṣvasādhyānnirdiśannāha- teṣu dvāvityādi| tatraitau svabhāvenaivāsādhyau| anyeṣvapyavasthāmātrāsādhyatāṃ darśayannāha- śeṣānapītyādi| viparītendriyārthā rūpādyarthagrahaṇabhrāntāḥ| yonibhraṃśo'dhonirgamaḥ| yonisaṃvaraṇaṃ parāsaṅgaḥ, sa ca garbhiṇīvyākaraṇīye vyākhyātaḥ| makkallastu prasūtāyā vāyurasṛgārodhya bastiśiraḥprabhṛtiṣu śūlaṃ karoti sa makkallaḥ 7, tatsambhūto'pi vidradhirmakkallaḥ||6||
bhavanti 8 cātra- kālasya pariṇāmena muktaṃ vṛntādyathā phalam | prapadyate svabhāvena nānyathā patituṃ dhruvam ||7|| evaṃ kālaprakarṣeṇa mukto nāḍīnibandhanāt | garbhāśayastho yo garbho jananāya prapadyate ||8||
svabhāvaprajananakāle yathā mūḍhagarbho na bhavati tathā ślokadvayena darśayannāha- kālasyetyādi| yathā kālasya pariṇāmena kālakṛtaparipākena vṛntānmuktaṃ phalaṃ svabhāvena patituṃ prapadyate patanaṃ prāpnoti, anyathā kālaparipākābhāvena patituṃ na prapadyate patanaṃ na prāpnoti, evaṃ kālaprakarṣeṇa nāḍīnibandhanānmukto yo garbhāśayastho garbhaḥ sa jananāya prapadyate janma prāpnotītyarthaḥ||7-8||
kṛmivātābhighātaistu tadevopadrutaṃ phalam | patatyakāle'pi yathā tathā syādgarbhavicyutiḥ ||9||
mūḍhagarbho yathā bhavati tathā darśayannāha- kṛmivātābhighātairityādi| garbhavicyutirdvividhā 9 - dravasya srāvarūpeṇa, ghanāvayavasya pātarūpeṇa| tatra dravasya sravaṇe mūḍhagarbhanāma 10 nāsti, viguṇānilasammohānirgamalakṣaṇasyābhāvāt||9||
ācaturthāttato māsāt prasravedgarbhavicyutiḥ 11| tataḥ sthiraśarīrasya pātaḥ pañcamaṣaṣṭhayoḥ ||10||
paratastvastīti darśayannāha- ācaturthādityādi| garbhavicyutiḥ garbhavimuktiḥ; prasravet srāvarūpā bhavet| etena māsacatuṣṭayaṃ yāvanmūḍhagarbhatā nāstītyuktam| tata ityādi| tataścaturthamāsādūrdhvaṃ sthiraśarīrasya vicyutiḥ 12 pātaḥ pātarūpa bhavet| etena vicyutiriyaṃ na srāvarūpā; tasmāccaturthamāsānantaraṃ ghanāvayavatvānmūḍhagarbho bhavatītyuktam||10|| svabhāvaprajananakāle yathā mūḍhagarbho na bhavati, anyathā tu bhavati, tathā darśayannāha- kālasya pariṇāmenetyādi| tasyākālacyutirapi dviprakārā- dravasya srāvarūpeṇa, ghanāvayavasya pātarūpeṇa| tatra dravasya sravaṇe mūḍhagarbhatā nāsti, viguṇānilasammohanirgamalakṣaṇasyābhāvāt| paratastanneti darśayannāha- ācaturthāttato māsādityādi| prasraved garbhasrāvakarmā(rūpā) vicyutiḥ, nātighanāvayavatvāt| paratastu pātavyapadeśaḥ, kiñcidghanatarāvayavatvāt; natu srāvaḥ, srāvalakṣaṇābhāvāt| pātaḥ pañcamaṣaṣṭhayorityupalakṣaṇaṃ, saptādimāsamapyupalakṣayati| ......carakādiṣu| bhoje tṛtīyamāsa eva cetanābhisambandhaḥ| tathāhi- bhojaḥ- “ātṛtīyāttato māsādgarbhaḥ sravati śoṇitam| ūrdhvaṃ saṃyāvabhūtastu garbho patati yoṣitām” iti| saṃyāvo nāma nātimṛdukaṭhinaḥ samitāśarkarākṛtabhakṣyaviśeṣaḥ| tatra bhojena caturthe māsi sarvāṅgapratyaṅgavibhāgaḥ pravyaktataro bhavati, tena tatrāpi nātikāṭhinyena srāvasādharmyāt sravatītyuktam| kāśyapīye'pyuktam- “ācaturthāttato māsāt prasrutaṃ śoṇitaṃ matam| tataḥ sthiraśarīrastu mūḍhaḥ patati kṛcchrataḥ” iti||7-10||
pravidhyati śiro yā tu śītāṅgī nirapatrapā | nīloddhatasirā hanti sā garbhaṃ sa ca tāṃ tathā ||11||
asādhyamūḍhagarbhagarbhiṇyorlakṣaṇaṃ darśayannāha- pravidhyatītyādi| pravidhyati tāḍayati, atiśayena dhunotītyarthaḥ| anye ‘apaviddhaśirā’ iti paṭhanti; tatrāvanataśīrṣetyarthaḥ| yā strī nirapatrapā lajjārahitā| nīloddhatasirā kṛṣṇoddhatasirā| sā garbhaṃ sa ca tāṃ tatheti sā strī garbhaṃ hanti, sa ca garbhavatīṃ strīṃ hantītyarthaḥ| tathā tena prakāreṇa||11|| asādhyamūḍhagarbhagarbhiṇyorlakṣaṇaṃ darśayannāha- apaviddhaśirā ityādi| apaviddhaśirā avanataśīrṣā| nīlonnatasirā kṛṣṇonnatasirā||11||
garbhāspandanamāvīnāṃ praṇāśaḥ śyāvapāṇḍutā | bhavatyucchvāsapūtitvaṃ śūlaṃ 13 cāntarmṛte śiśau ||12|| mānasāgantubhirmāturupatāpaiḥ prapīḍitaḥ | garbho vyāpadyate kukṣau vyādhibhiśca prapīḍitaḥ ||13||
garbhiṇīrakṣārthamantarmṛtasya garbhasyāpakarṣaṇāya tallakṣaṇaṃ darśayannāha- garbhāspandanamityādi| āvī prasavavedanā; athavā āvīśabdena yonermūtrakaphaprasekādīnyāvīliṅgānyucyante||12-13|| mūḍhagarbhasya rakṣaṇārthaṃ mṛtasya punargarbhiṇīrakṣaṇārthaṃ vipātyākarṣaṇāya lakṣaṇaṃ darśayannāha- garbhāspandanamityādi| āviḥ prasavavedanā, tāsāmadarśanam| śūnatā'ntarmṛte śiśāviti utthānatvaṃ mṛtagarbhasyādhmānena| tasyāntargatasya maraṇahetuṃ mānasāgantuvyādhibhedena dvividhaṃ darśayannāha- mānasāgantubhirityādi| anye tvantarmṛtasya arbhakasya lakṣaṇaṃ nirdiśannāha- sa yadavetyādi paṭhanti| sa na paṭhanīyaḥ, mṛtagarbhasya garbhāspandanamityādinaiva paṭhitvāt||12-13||
bastamāravipannāyāḥ 14 kukṣiḥ praspandate yadi | tatkṣaṇājjanmakāle taṃ pāṭayitvoddharedbhiṣak ||14||
māturmṛtāyā api jīvato garbhasyāpakarṣaṇaṃ darśayannāha- bastamāretyādi| bastamāraśchagalavanmaraṇam, etena grīvāmoṭanenāśutamamakliṣṭaṃ maraṇamuktaṃ; tena vipannāyā mṛtāyāḥ striya ityarthaḥ| ayamabhiprāyaḥ- yathā bastaṃ nirucchvāsaṃ kṛtvā yājñikā mārayanti, evaṃ yā mṛtā tasyā ityarthaḥ| tatkṣaṇāt ghaṭikādvayamadhye, paratastu garbho'pi mriyata iti bhāvaḥ| anye ‘tatkṣaṇāt’ ityatra ‘muhūrtāt’ iti paṭhanti, tatrāpi sa evārthaḥ| janmakāle navamamāsādikāla ityarthaḥ| taṃ garbhaṃ, pāṭayitvā strīkukṣiṃ vidārya| atra kecit- “yadā so'ntarmṛto garbhaḥ śūno bastirivātataḥ| tenāvṛtāyā nāryāstu kukṣirānahyate bhṛśam|| utkṣipyanta ivāṅgāni mūtrabastiśca bhidyate| kloma plīhā yakṛccaiva phuphphusaṃ hṛdayaṃ tathā|| garbheṇa pīḍitaṃ hyetadūrdhvaṃ prakrāmati striyāḥ| sā śūyate muhyati ca kṛcchrocchvāsā ca jāyate|| pūtigandhastathā svedo jihvā tālu ca śuṣyati| vepate bhrāmyati tathā jīvitaṃ coparudhyate|| etairliṅgairvijānīyānmṛtaṃ garbhaṃ cikitsakaḥ”- iti paṭhanti; tanna paṭhanīyaṃ punaruktatvāt, jejjaṭādibhiḥ parihṛtatvācca| śrībrahmadevena tu kiñcidvyākhyātaṃ, tena tvārṣānārṣacintā na kṛtā||14|| māturmṛtāyā api garbhasya jīvato'pakarṣaṇaṃ darśayannāha- bastamāravipannāyā ityādi| garbhaḥ praspandate yadi jīvato garbhasya spandanaṃ lakṣaṇam| bastamāraḥ chagalamaraṇaṃ grīvāvamoṭanenāśutamamakliṣṭamaraṇam| janmakāle iti navamādimāsakāle ityarthaḥ| muhūrtāditi prāgityadhyāhāryanāḍikādvayāt prāk, parastu garbho mṛta iti||14||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne mūḍhagarbhanidānaṃ nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ ||8||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ nidānasthāne'ṣṭamo'dhyāyaḥ||8|| iti sauśrute śalyatantre śrīgayadāsaviracitāyāṃ nyāyacandrikāyāṃ pañjikāyāṃ nidānasthāne mūḍhagarbhanidānaṃ nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ||8||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘vyāpādayati’ iti pā. ↩
- 2 ‘bandhanānnābhināḍībandhanāt’ iti hārāṇacandraḥ ↩
- 3 ‘vimārgavatīṃ’ iti pā. ↩
- 4 ‘vyāpādayatītyarthaḥ’ iti pā. ↩
- 5 ‘saṅkīlaḥ’ iti pā. ↩
- 6 ‘… kṣepakavātavikārayonibhraṃśa ...’ iti pā. ↩
- 7 ‘makkallaḥ’ iti pā. ↩
- 8 ‘bhavanti cātra’ iti hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
- 9 ‘garbhavicyutirapi dviprakārā’ iti pā. ↩
- 10 ‘mūḍhagarbhatā’ iti pā. ↩
- 11 ‘garbhavidravaḥ’ iti pā. ↩
- 12 ‘garbhavicyutiḥ’ iti pā. ↩
- 13 ‘śūnatā'ntarmṛte’ iti pā. ↩
- 14 vāgbhaṭe tvayaṃ śloko'nyathā paṭhyate| yathā,- “bastidvāre vipannāyāḥ kukṣiḥ praspandate yadi| janmakāle tataḥ śīghraṃ pāṭayitvoddharecchiśum”- iti| “garbhiṇyā mṛtāyā yadi kukṣiḥ praspandate'tyantaṃ calati| kva pradeśe? bastidvāre| kadā? janmakāle garbhaprasavonmukhe kāle| tadā kuśalo vaidyaḥ śīghraṃ kukṣipraspandanādanantaraṃ pāṭayitvā śiśuṃ bālakamuddharet” ityaruṇadattaṭīkā| hārāṇacandrastu ‘bastidvāre vipannāyāḥ’ iti paṭhitvā ‘janmakāle upasthite prasavakāle vipannāyā mṛtāyā yadi kukṣiḥ praspandate, tarhi tatkṣaṇāt bastidvāre bastiṃ dvāraṃ ca pāṭayitvā bhiṣak taṃ garbhamuddharet’ iti vyākhyānayati ↩