athāto vidradhīnāṃ nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
athāta ityādi||1-2|| athāto vidradhernidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ| mūḍhagarbhānantaraṃ śastrakarmasādhyatvasādharmyāt, antarvidradhāvapyudarotsedhasya sāmānyād vidradherārambhaḥ| nirupādhirvidradhisañjñeti svamataṃ, “śīghravidāhādvidradhiḥ” ityanye; taduktaṃ- “sa vai śīghravidāhitvādvidradhīti nirucyate”- (ca. sū. 17) iti||1-2||
sarvāmaraguruḥ śrīmānnimittāntarabhūmipaḥ | śiṣyāyovāca nikhilamidaṃ vidradhilakṣaṇam ||3||
sarvāmaragururidaṃ nikhilaṃ vidradhīlakṣaṇaṃ śiṣyārthamuvāceti sambandhaḥ| amṛtadānena sarve devā amarāḥ kṛtāḥ, tenāsau dhanvantariḥ sarveṣāṃ devānāṃ gururityarthaḥ| śrīmān jñānātiśayenaiśvaryeṇa ca yukta ityarthaḥ| nimittāntarabhūmipa iti nimitāntareṇa kāraṇāntareṇa nareṣvapi bhaiṣajyāmṛtapradānalakṣaṇena bhūpālatāṃ gata ityarthaḥ| anye tu ‘aputrasya kāśirājasya paramārādhanayā nirvāṇe cittamadhiṣṭhāya 1 putratvamāpanna’ iti kāraṇāntaraṃ vyākhyānayanti| śiṣyāyovāca śiṣyārthaṃ kathitavānityarthaḥ| nikhilaṃ samastam| idaṃ vakṣyamāṇam| anena dhanvantarisvarūpopavarṇanena vidradhergarīyastvaṃ khyāpitaṃ bhavati||3||
tvagraktamāṃsamedāṃsi pradūṣyāsthisamāśritāḥ | doṣāḥ śophaṃ śanairghoraṃ janayantyucchritā bhṛśam ||4|| mahāmūlaṃ rujāvantaṃ vṛttaṃ cā(vā')pyathavā''yatam | tamāhurvidradhiṃ dhīrā, vijñeyaḥ sa ca ṣaḍvidhaḥ ||5|| pṛthagdoṣaiḥ samastaiśca kṣatenāpyasṛjā tathā | ṣaṇṇāmapi hi teṣāṃ tu lakṣaṇaṃ sampravakṣyate ||6||
samprāptiṃ sāmānyalakṣaṇaṃ ca darśayannāha- tvagraktetyādi| bhṛśamityatiśayenocchritā iti sambandhaḥ| dhīrā dhīmantaḥ| etena samprāptiruktā| mahāmūlamityādi sāmānyalakṣaṇamuktaṃ, viśiṣṭaṃ kṛṣṇo'ruṇa ityādi, kāraṇaṃ tu sāmānyaṃ śophakāraṇābhidhānenaivoktam| saṅkhyāmāha- vijñeyaḥ sa ca ṣaḍvidha iti| sa vidradhiḥ| tadeva ṣaḍvidhatvamāha- pṛthagityādi| samastaiścetyekaḥ, kṣatenāpyekaḥ, asṛjā'pyeka iti ṣaṭ||4-6|| sarvāmaraguruḥ śrīmāniti amarāṇāṃ gururiti amṛtoddhāraṃ smārayati; surā hyamṛtena dhanvantariṇoddhṛtena nirjarāmaraṇādamarīkṛtāḥ; ata eva sarvāmaraguruḥ| nimittāntarabhūmipa iti nareṣvapi svabhaiṣajyāmṛtapradānāya bhūpālatāṃ gata iti gamayati| yaduktaṃ prāk- “śalyaṃ mahacchāstravaraṃ gṛhītvā” (sū. 1) ityādi| etasyārthasya anya evādhyāye'pi pratipāditasya punaḥ pratipādanaṃ vidradhergarīyastvabodhanārtham; ata eva mahāvyādhīnāmanantarameva vidradherabhidhānam| vidradhilakṣaṇamiti lakṣyate aneneti lakṣaṇaṃ jñāpako heturiti| tacca lakṣaṇaṃ dvividhaṃ- sāmānyaṃ, viśiṣṭaṃ ca| tatra sāmānyaṃ ‘śothaṃ ghoraṃ mahāmūlam’ iti; viśiṣṭaṃ tu ‘kṛṣṇo'ruṇe vā’ ityādi| kārakahetavastu sāmānyaśothahetvabhidhānenoktāḥ| anye punarāhuḥ- vidradhiṣu paruṣādīni vātādīnāṃ svābhāvikaliṅgāni, kṛṣṇādīni kāryabhūtāni| sa vidradhiriti khyāta iti itiśabdena nirupādhireva vidradhisañjñā saṅketamātrākṛteti||3-6||
kṛṣṇo'ruṇo vā paruṣo bhṛśamatyarthavedanaḥ | citrotthānaprapākaśca vidradhirvātasambhavaḥ ||7||
vātavidradhilakṣaṇamāha- kṛṣṇa ityādi| citrotthānaprapāka iti nānāprakārotthāno 2 nānāprakārapākaścetyarthaḥ||7|| citrotthānaprapāka iti citrau utthānaprapākau yasya, vāyorviṣamakriyatvāt||7||
pakvodumbarasaṅkāśaḥ śyāvo vā jvaradāhavān | kṣiprotthānaprapākaśca vidradhiḥ pittasambhavaḥ ||8||
pittavidradhimāha- pakvetyādi||8|| paittike jvaradāhau sambhavamātrameva, pacyamāne punaratyantau bhavataḥ||8||
śarāvasadṛśaḥ pāṇḍuḥ śītaḥ stabdho'lpavedanaḥ | cirotthānaprapākaśca sakaṇḍuśca kaphotthitaḥ ||9||
kaphajamāha- śarāvasadṛśa ityādi| śarāvasādṛśyena mahattvamuktam||9|| kaphaje sarāvasadṛśatvena mahattvasūcanam||9||
tanupītasitāścaiṣāmāsrāvāḥ kramaśaḥ smṛtāḥ |10|
teṣāṃ vidradhīnāṃ yathākramamāsrāvānāha- tanvityādi| eṣāṃ vātāpittakaphotthānāṃ vidradhīnām|10|- pākānantarasambhavaṃ srāvaṃ darśayannāha- tanupītasitāścaiṣāmityādi| ete trayāṇāṃ vātapittakaphānāṃ yathāsaṅkhyena|10|-
nānāvarṇarujāsrāvo ghāṭālo viṣamo mahān ||10|| viṣamaṃ pacyate cāpi vidradhiḥ sānnipātikaḥ |11|
sānnipātikamāha- nānetyādi| nānāvarṇāḥ kṛṣṇapītaśuklāḥ, nānārujāstodadāhakaṇḍvādyāḥ, nānāsrāvāstanupītaśuklāḥ, te yasya santi sa yathoktaḥ| ghāṭāla iti ghāṭā ūrdhvabhāgo mahān yasyāstīti sa ghāṭālaḥ| viṣamo'sādhyatvāt| viṣamaṃ pacyate cāpīti cirāciragambhīrottānānunnatonnatabhedena 3||10||- sānnipātikaṃ darśayannāha- nānetyādi| nānāvidhā varṇavedanāsrāvā yasya sa tathā| tatra nānāvarṇāḥ kṛṣṇapītaśuklāḥ; vedanāstodadāhakaṇḍvādikāḥ, nānāsrāvāḥ kṛṣṇapītasitāḥ| viṣamaṃ pacyate cirāciragambhīrottānakṛtena bhedenāsamatvāt| vātaje'pi pākasrāvavaiṣamyamasti, natu gāmbhīryādīnāmapi varṇarujāsrāvāṇām, ata eva vātajasya sādhyatvamuktam| ghāṭāla iti “prāṇisthādāto lajanyatarasyām” (pā. a. 5/2/96) iti lac| atyutthānādgurutvena ghāṭā iva| tathā ca bhojaḥ- “bahudoṣo rasān sarvān rasate yo yadā naraḥ| tasya dehe tvagādīni doṣāḥ sandūṣya dehinaḥ|| kurvanti sarvarūpotthaṃ śothaṃ sarvarujānvitam| viṣamaṃ pāki (?) viṣamaṃ ghāṭālaṃ cirapākinam|| vyāmiśravarṇasrutikaṃ bhiṣaktaṃ parivarjayet” iti||10||-
taistairbhāvairabhihate kṣate vā'pathyasevinaḥ ||11|| kṣatoṣmā vāyuvisṛtaḥ saraktaṃ pittamīrayet | jvarastṛṣṇā ca dāhaśca jāyate tasya dehinaḥ ||12|| eṣa vidradhirāgantuḥ pittavidradhilakṣaṇaḥ |13|
āgantoḥ samprāptiṃ darśayannāha- taistairityādi| taistairiti aśvapatanagū(mū)ḍhaprahārādibhirityarthaḥ; tenāsrutaśoṇitapiccitādīnāṃ 4 grahaṇam| kṣate vetyatra taistairbhāvairiti tīkṣṇaprahārādibhirityarthaḥ; anena ca srutaśoṇitānāṃ chinnādīnāṃ grahaṇam| kṣatoṣmā vāyuvisṛto vātena vistāritaḥ| pittavidradhilakṣaṇo ‘bhavati’ ityadhyāhāraḥ||11-12||- abhighātajasyāgantoḥ samprāptiṃ darśayannāha- taistairbhāvairityādi| prapatanaprahārādibhirhate'tyantaduṣṭaśoṇitānām| hate iti mathitādīnāmapyupalakṣaṇam| kṣate iti taistairbhāvairityādibhiḥ| kṣata iti srutaśoṇitānāṃ chinnādīnāmupalakṣaṇam| tatraikatra mathitapiccitayoḥ sirāmārgāvaraṇena vātakopaḥ, anyatra chinnādau dhātukṣayeṇātiraktāsrāvanimittena| tatrābhighātajasyopacārārthaṃ doṣaliṅgaṃ darśayannāha- pittavidradhilakṣaṇa iti| raktaṃ ca raktaje eva sravatīti pittavidradhiliṅgātideśaḥ kṛtaḥ; pītatvasyāvayavavikṛtatvāt||11-12||-
kṛṣṇasphoṭāvṛtaḥ śyāvastīvradāharujājvaraḥ 5||13|| pittavidradhiliṅgastu raktavidradhirucyate |14|
raktavidradhilakṣaṇamāha- kṛṣṇasphoṭāvṛta ityādi||13||- raktaje dāhapākādīnāṃ tīvratvamadhikam| raktasya dūṣyatvāddoṣaliṅgamatideśena nirdiśannāha- pittasya vidradhairliṅgairityādi| bhojaprabhṛtayastu raktavidradhiṃ nādhīyate| anye tviha raktaje'dhikavidhānārthaṃ raktajaṃ paṭhantyeva||13||-
uktā vidradhayo hyete teṣvasādhyastu sarvajaḥ ||14||
bāhyeṣvasādhyamāha- uktā ityādi| sarvajaḥ sānnipātikaḥ||14|| bāhyeṣvasādhyaṃ nirdiśannāha- uktā vidradhaya ityādi| teṣvasādhyatvena tridoṣajaḥ pṛthak kriyate||14||
ābhyantarānatastūrdhvaṃ vidradhīn paricakṣate | gurvasātmyaviruddhānnaśuṣkasaṃsṛṣṭabhojanāt 6||15|| ativyavāyavyāyāmavegāghātavidāhibhiḥ | pṛthak sambhūya vā doṣāḥ kupitā gulmarūpiṇam ||16|| valmīkavatsamunnaddhamantaḥ kurvanti vidradhim | gude bastimukhe nābhyāṃ kukṣau vaṅkṣaṇayostathā ||17|| vṛkkayoryakṛti plīhni hṛdaye klomni vā tathā | teṣāṃ liṅgāni jānīyādbāhyavidradhilakṣaṇaiḥ ||18|| āmapakvaiṣaṇīyācca 7 pakvāpakvaṃ vinirdiśet |19|
antarvidradherhetusamprāptilakṣaṇānyāha- ābhyantarānityādi| saṃsṛṣṭabhojanāt 8 kadaśanabhojanāt| sambhūya militvā| gulmarūpiṇaṃ valmīkavatsamunnaddhaṃ vidradhiṃ kurvantīti sambandhaḥ; gulmarūpiṇaṃ kāṭhinyena, valmīkavatsamunnaddhaṃ sarvata unnatam| gurvasātmyetyādi vidāhibhiriti yāvaddhetuḥ, pṛthak sambhūya veti samprāptiḥ, gulmarūpiṇaṃ valmīkavatsamunnaddhamiti ca sāmānyalakṣaṇam| tatrāpi valmīkavatsamunnaddhatvaṃ pacyamānāvasthāyām| teṣāṃ vātādibhedabhinnānāṃ viśeṣavarṇaliṅgasaṅkhyādikaṃ bāhyavidradhivajjñeyam| jejjaṭastu ābhyantarasyāgantorabhāvameva manyate| teṣāṃ bāhyānāmābhyantarāṇāṃ ca sthānamāha- gude ityādi| gudādiṣu sthāneṣu doṣā vidradhiṃ kurvantīti sambandhaḥ| bastimukhe na tu bastau, tatra māṃsamedasorabhāvāt| vaṅkṣaṇa ūrumūlāśrayaḥ ‘gaṇḍaka’ iti loke| vṛkkau māṃsapiṇḍadvayam (eko vāmapārśvasthitaḥ, dvitīyo dakṣiṇapārśvasthitaḥ 9 )| yakṛt kālakhaṇḍaṃ dakṣiṇapārśvastham| plīhā udaravāmapārśve sthitaḥ| hṛdayaṃ kamalamukulākāramadhomukham| kloma kālakhaṇḍādadhastāt sthitaṃ dakṣiṇapārśvasthaṃ tilakaṃ prasiddham| teṣāmābhyantarāṇāmityarthaḥ||15-18||- adhiṣṭhānaviśeṣeṇa viśeṣaliṅgajñānārthaṃ sādhyāsādhyaviniścayārthaṃ cābhyantarān vidradhīn darśayannāha- ābhyantarānityādi| abhyantarabhavān| pṛthak sambhūya veti samprāptiḥ| āganterābhyantarasya bāhyāgantuvidradhisamprāptyabhidhānenaiva samprāptiruktā| gulmarūpiṇamiti prathamaṃ sāmānyalakṣaṇaṃ gulmarūpamevābhyantaravidradhīnām| valmīkavatsamunnaddhatvaṃ sarveṣāmeva samānam| śeṣaṃ varṇarujāsrāvādi bāhyavidradhilakṣaṇenaivāvagantavyam| ata evoktaṃ “sarvaśothavikāreṣu vraṇavallakṣayet bhiṣak” (sū. 22) iti| teṣāṃ sādhyāsādhyatvavibhāgārthaṃ lakṣaṇaviśeṣajñānārthaṃ cādhiṣṭhānaṃ nirdiśannāha- gude bastimukhe ityādi| āmapakvaiṣaṇīyācceti cakāro bhinnakrame, āmaṃ pakvaṃ ca vibhāvayediti| āmapakvaiṣaṇīyāditi lyablope pañcamī; tenāmapakvaiṣaṇīyamavekṣyetyarthaḥ||15-18||-
adhiṣṭhānaviśeṣeṇa liṅgaṃ śṛṇu viśeṣataḥ ||19|| gude vātanirodhastu bastau kṛcchrālpamūtratā | nābhyāṃ hikkā tathā''ṭopaḥ kukṣau mārutakopanam ||20|| kaṭīpṛṣṭhagrahastīvro vaṅkṣaṇotthe tu vidradhau | vṛkkayoḥ pārśvasaṅkocaḥ plīhnyucchvāsāvarodhanam ||21|| sarvāṅgapragrahastīvro hṛdi śūlaśca dāruṇaḥ | śvāso yakṛti tṛṣṇā ca pipāsāklomaje'dhikā ||22||
bāhyānāmābhyantarāṇāṃ cādhiṣṭhānaviśeṣeṇa lakṣaṇaṃ darśayannāha- adhiṣṭhānetyādi| āṭopaḥ saṅkṣobhaḥ| pārśvasaṅkocaḥ pārśvotpāṭanamiva| hṛdīti hṛdayotthe vidradhau, sarvāṅgapragrahādaya upadravā bhavantītyarthaḥ| ‘klomni pipāsā’ ityādi pāṭhāntaraṃ kecit paṭhanti, taccābhāvānna likhitam||19-22|| adhiṣṭhānaviśeṣeṇa liṅgaṃ darśayannāha- gude vātanirodha ityādi| tathā āṭopaḥ saṅkṣobhaḥ| klomni pipāsā mukhasya śoṣaḥ; ‘pepīyate payaḥ’ ityanye paṭhanti, tatrātyarthaṃ pīyate paya ityarthaḥ| kukṣau mārutakopanaṃ vidradhikṛtamārganirodhāt| sarvāṅgapragrahaḥ sarveṣāmaṅgānāṃ prakarṣeṇa grahaṇamiva| tīvro dussahaḥ, ūrdhvādhastiryaksirādhiṣṭhānatvāddhṛdayasya||19-22||
āmo vā yadi vā pakvo mahān vā yadi vetaraḥ | sarvo marmotthitaścāpi 10 vidradhiḥ kaṣṭa ucyate ||23||
tatra marmotthitānāṃ sarvāvasthāsu kaṣṭatvaṃ darśayannāha- āma ityādi| yadi vetara iti itaro'lpaḥ||23|| marmotthitānāṃ sarvāsvavasthāsu kaṣṭatvaṃ darśayannāha- āmo vā yadi vā pakva ityādi||23||
nābheruparijāḥ pakvā yāntyūrdhvamitare tvadhaḥ | jīvatyadho niḥsruteṣu sruteṣūrdhvaṃ na jīvati ||24|| hṛnnābhibastivarjyā ye teṣu bhinneṣu bāhyataḥ | jīvet kadācit puruṣo netareṣu kadācana ||25||
avasthāviśeṣādasādhyatvamāha- nābherityādi| nābheruparijāḥ plīhayakṛtklomakukṣihṛdayajāḥ, pakvā ūrdhvaṃ yānti sravanti| itare gudabastivṛkkavaṅkṣaṇajā adho yānti| eṣu cādhoniḥsruteṣu jīvati, nordhvaniḥsruteṣu| hṛnnābhibastijān varjayitvā ye'nye gudakukṣivaṅkṣaṇavṛkkaplīhayakṛtklomajāsteṣvantarvidradhiṣu bāhyāto bhinneṣu kadāciddaivavaśājjīvet, na punaritareṣvabhyantarato bhinneṣvityarthaḥ| hṛnnābhibastijānāṃ cāsādhyatvamagrevācyam||24-25|| idānīṃ viśiṣṭāvayavavibhāgena sādhyāsādhyatvajñāpanārthamasya srāvanirgamamārgamaviśeṣaṃ darśayannāha- nābheruparijāḥ pakvā ityādi||24-25||
strīṇāmapaprajātānāṃ prajātānāṃ tathā'hitaiḥ | dāhajvarakaro ghoro jāyate raktavidradhiḥ ||26||
ābhyantaraṃ raktajaṃ nārīṇāmeva darśayannāha- strīṇāmityādi| strīṇāṃ raktāvidradhirjāyata iti sambandhaḥ| kimbhūtānāṃ strīṇām? apaprajātānāṃ, patitagarbhaṇāṃ; punarapi kimbhūtānāṃ? prajātānāṃ samyakkālaprasūtānām| ahitaiḥ śītarūkṣāhāravihāraiḥ||26||
api samyakprajātānāmasṛk kāyādaniḥsṛtam | raktajaṃ vidradhiṃ kuryāt kukṣau makkallasañjñitam ||27|| saptāhānnopaśāntaścettato'sau samprapacyate |28|
tasyaiva raktavidradherviśeṣamāha- api samyagityādi| makkallasañjñitaṃ makkallajanitaṃ, kāraṇe kāryopacārāt; ghṛtamāyuriti yathā| saptarātramapraśāntaḥ pittoṣmaṇā'ntaḥ pacyate, pakvaścāsādhyaḥ||27||- ābhyantaraṃ raktajaṃ vidradhiṃ nārīṇāmeva darśayannāha- strīṇāmityādi| adhaḥprajātānām akālaprajātānām; ‘apaprajātānāṃ’ ityanye; tatra patitagarbhāṇāmityarthaḥ| prajātānāṃ samyakkāle prajātānāmityarthaḥ| tatrāpi raktanirodhe hetumāha- ahitairiti; śītarūkṣāhāravihāraiḥ| makkallasañjñitaṃ makkalajanitaṃ, kāraṇe kāryopacārāt; ghṛtamāyuriti yathā| tatra saptarātrādanupakrāntaḥ pittoṣmaṇā pacyate| atraivārthe bhojaḥ- “prajātānāṃ tu nārīṇāṃ makkallapratimaḥ sthiraḥ| saptarātrāt paraṃ kukṣau jāyate raktavidradhiḥ|| na cet praśāntaḥ saptāhādahitāśanataḥ kvacit| pacyate pittasaṃsargāttadā varjyo vijānatā” iti| kecidatrāpi “atha majjaparīpākaḥ” ityādikaṃ granthamadhīyate| prāyeṇa hi medosthisamāśraya eva vidradhiḥ sarvaḥ| yadāha- “tvagraktamāṃsamedosthi pradūṣyāsthisamāśritāḥ” iti| bhojenapyuktaṃ “sthitvā'sthni vā samuddhatasyuratyāt(?)| yasyāvapākakarmaṇā(?)'sthi vinirbhidya cirādvā prasavedyadi| vidagdho darśayedrūpaṃ vātādīnāṃ muhurmuhuḥ” iti| sarvavidradhiśeṣaṃ majjapākamicchanti||26-27||-
viśeṣamatha vakṣyāmi spaṣṭaṃ vidradhigulmayoḥ ||28|| gulmadoṣasamutthānādvidradhergulmakasya ca | kasmānna pacyate gulmo vidradhiḥ pākameti ca ||29|| na nibandho'sti gulmānāṃ vidradhiḥ sanibandhanaḥ | gulmākārāḥ svayaṃ doṣā vidradhirmāṃsaśoṇite ||30|| vivarānucaro granthirapsu budbudako yathā | evamprakāro gulmastu tasmāt pākaṃ na gacchati ||31|| māṃsaśoṇitabāhulyāt pākaṃ gacchati vidradhiḥ | māṃsaśoṇitahīnatvādgulmaḥ pākaṃ na gacchati ||32|| gulmastiṣṭhati doṣe sve vidradhirmāṃsaśoṇite | vidradhiḥ pacyate tasmādgulmaścāpi na pacyate ||33||
pṛthak sambhūya vā doṣāḥ kupitā gulmarūpiṇamityatraikarūpatvādantarvidradhigulmayoḥ kuto gulmādasya vidradheḥ pākakṛto viśeṣa ityāha- viśeṣamityādi| viśeṣaṃ bhedam| samutthānaṃ kāraṇaṃ, doṣā eva samutthānaṃ, tacca dvayostulyam| siddhāntamāha- na nibandho'stīti; niścitya bandhātīti nibandho mūlaṃ; tadgulmānāṃ mūlaṃ nāstīti, rasaraktādidūṣyāṇāmabhāvatvāt| kutaḥ punareṣāṃ śopharūpāṇāmapi mūlaṃ nāstītyāha- gulmākārā gulmarūpāḥ, svayamātmanaiva, doṣā vātādayaḥ, na punardūṣyasaṃśrayāḥ| vidradhermūlasambhave hetumāha- vidradhirmāṃsaśoṇite iti; ‘bhavati’ iti śeṣaḥ| tatra kathaṃ pitte kaphe vā drave vātajanitasya gulmasya sthitirityāha- vivarānucara ityādi| yathā'psu budbudakaḥ, evamprakāro vivarānucaraḥ sroto'nusā(cā)rī vātagranthirūpo gulmaḥ, ‘kaphapittayoḥ’ iti śeṣaḥ; tasmāt pūrvoktāddhetoḥ pākaṃ na yāti| amumevārthaṃ niyamayannāha- māṃsaśoṇitabāhulyādityādi| vidradhigulmayormūlasambhavāsambhavābhyāṃ pākāpākau pratipādya sthānaviśeṣādapi hetoḥ pākāpākau pratipādayannāha- gulmastiṣṭhatītyādi| gulmaścāpi na pacyata iti apiśabdena pacyate gulma iti kāyacikitsāyāmuktaṃ gulmapākitvaṃ samuccīyate||28-33|| yat prāguktaṃ “pṛthak sambhūya vā doṣāḥ kupitā gulmarūpiṇam” ityatraikarūpatvādantarvidradhigulmayoḥ kuto gulmādasya vidradheḥ pākakṛto viśeṣa ityāha- viśeṣamatha vakṣyāmītyādi| samutthānaṃ kāraṇaṃ dvayorvidradhigulmayoḥ samānaṃ, tat kiṃ gulmo na pacyata iti saṃśayamutpādya svayameva śiṣyāṇāṃ hitatayā siddhāntamātrasūtraṇamācāryeṇa kṛtam| evaṃ manyate- bhedo hi bhedavatāṃ kāraṇabhedādviruddhadharmādhyāsādvā, tatra kāraṇamabhinnamiti sarvathaivābhedena bhāvitavyamityāśaṅkyopādānakāraṇabhedenānayorbhedameva siddhāntaṃ darśayannāha- na nibandho'stītyādi| niścitya badhnātīti nibandho mūlaṃ rasaraktādi; dūṣyāṇāmabhāvādgulmānāṃ mūlaṃ nāstīti| kutaḥ punareṣāṃ mahattaraśotharūpāṇāṃ mūlaṃ nāstītyāha- gulmākārāḥ svayaṃ doṣā iti|- gulmākārā gulmarūpā ātmanaiva, doṣā vātādayaḥ; na punardūṣyasaṃśrayāḥ| vidradhestu mūlaṃ sahetumāha- vidradhirmāṃsaśoṇite; ‘bhavati’ iti śeṣaḥ| māṃsaśoṇite eva pākahetuḥ; tena cātropagīte| tatra kathaṃ pitte kaphe vā drave vātajanitasya gulmasya sthitirityāha- vivarānucaro gulmo hyapsu budbudako yathā| māṃsaśoṇitabāhulyādityādi| kinniviṣṭo gulmo bhavatītyāha- gulmastiṣṭhati sve doṣa iti; doṣe eva vātapittakaphasthānarūpe| doṣamātrāstitvaṃ punarapsu budbudako yathetyena pratipāditam| gulmaścāpi na pacyata ityapiśabdena pacyate'pi gulma iti kāyacikitsāsiddhaṃ gulmapākitvamuktaṃ samuccīyate| taduktaṃ carake- “raktapittātibāhulyāt kriyāmanupalabhya vā| gulmo yatra vidahyeta śastraṃ tatra bhiṣagjitam” (ca. ci. 5) iti| daivavaśādgulmo'pi kṛtaparigrahaḥ pacyate; sa khalu samūlatvādvidradhireveti dhānvantarīyāṇāṃ matamiti||28-33||
hṛnnābhibastijaḥ pakvo varjyo yaśca tridoṣajaḥ |34|
hṛdityādi| etena sānnipātikaḥ pakvo yatra kutracit sthito vidradhirvarjanīyaḥ| kecidgulmavidradhyormānakathanāya ślokaṃ paṭhanti- “muṣṭipramāṇo gulmastu vidradhiśca tataḥ param”- iti; tataḥ paramiti muṣṭeradhika ityarthaḥ|34|-
atha majjaparīpāko ghoraḥ samupajāyate ||34|| so'sthimāṃsanirodhena dvāraṃ na labhate yadā | tataḥ sa vyādhinā tena jvalaneneva dahyate ||35|| asthi(tha) majjoṣmaṇā tena śīryate dahyamānavat | vikāraḥ śalyabhūto'yaṃ kleśayedāturaṃ ciram ||36|| athāsya karmaṇā vyādhirdvāraṃ tu labhate yadā | tato medaḥprabhaṃ snigdhaṃ śuklaṃ śītamatho guru ||37|| bhinne'sthni niḥsravet 11 pūyametadasthigataṃ viduḥ | vidradhiṃ śāstrakuśalāḥ sarvadoṣarujāvaham ||38||
prāktanakarmavaśādupekṣaṇādvā yo vidradhiṣvasthyantargataḥ pāko bhavati tasya lakṣaṇamāha- athetyādi| sarvavidradhayo vātādinā yadā'sthyāśritya jāyante, upekṣaṇādanantaraṃ tadgatamajjā ca paripacyate tadetadrūpamuktam| so'sthimāṃsanirodheneti sa majjāparipākaḥ| tataḥ sa vyādhinā teneti tadā sa puruṣaḥ, tena vyādhinā majjaparipākena| asthi(tha)majjoṣmaṇā tena śīryate dahyamānavaditi tena majjoṣmaṇā, atha upekṣaṇādanantaraṃ, śīryate vinaśyati, kiṃvat? dahyamānavat| athāsya karmaṇeti karmaṇā śastrakarmaṇā| vyādhiḥ pūyam||34-38|| hṛnnābhibastijo varjyaḥ etena sānnipātikastu punaḥ pakvo yatra kutracit sthito varjanīyaḥ| yaduktaṃ bhojena “sānnipātiko ya eva vidradhistaṃ vyāmiśravastuṃ pakvameva vivarjayet” iti| “muṣṭipramāṇo gulmastu” ityādi kecit paṭhanti; pūrvairapi sūranandivarāhādibhirgrantho vyākhyātārtha evāyam||34-38||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne vidradhinidānaṃ nāma navamo'dhyāyaḥ ||9||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ nidānasthāne navamo'dhyāyaḥ||9|| iti sauśrute śalyatantre śrīgayadāsaviracitāyāṃ nyāyacandrikāyāṃ pañjikāyāṃ nidānasthāne vidradhīnāṃ nidānam||9||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘nirvāṇāṃ tanūmadhiṣṭhāya’ iti pā. ↩
- 2 ‘nānāprakopapākaścetyarthaḥ’ iti pā. ↩
- 3 ‘… nānatonnatabhedena’ iti pā. ↩
- 4 ‘srutaśoṇitapiśitādīnāṃ’ iti pā. ↩
- 5 ‘tīvradāharujākaraḥ’ iti pā. ↩
- 6 ‘saṅkliṣṭabhojanāt’ iti, ‘saṅklinnabhojanāt’ iti ca pā. ↩
- 7 ‘āmapakvaiṣaṇīyena’ iti pā. ↩
- 8 ‘saṅkliṣṭabhojanādduṣṭadeśe bhojanāt’ iti pā. ↩
- 9 ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate ↩
- 10 ‘marmotthitatvācca’ iti pā. ↩
- 11 ‘prasravet’ iti pā. ↩