10. visarpanāḍīstanaroganidānam

Larger type: Suśrutasaṃhitā · indented: Ḍalhaṇa's Nibandhasaṅgraha
athāto visarpanāḍīstanaroganidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
athāta ityādi||1-2|| athāto visarpāṇāṃ nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ| vidradheranantaraṃ visarpādīnāmārambhaḥ| gambhīrasya vidradheḥ śothaviśeṣasya pratipāditatvenottānasya visarpaśothasyāvaśiṣṭatvād, valmīkavadunnatasya vidradheruktatvādanunnatasya visarpaśothasyāvaśiṣṭatvād, visrāvaṇasya sādharmyācca||1-2||
tvaṅmāṃsaśoṇitagatāḥ kupitāstu doṣāḥ sarvāṅgasāriṇamihāsthitamātmaliṅgam | kurvanti vistṛtamanunnatamāśu 1 śophaṃ taṃ sarvato visaraṇācca visarpamāhuḥ ||3||
idānīṃ samprāptihetusvarūpaniruktīrāha- tvaṅmāṃsetyādi| tvaṅmāṃsaśoṇitagatāḥ kupitā doṣāḥ śophaṃ kurvantīti sambandhaḥ| kimbhūtaṃ śophaṃ? sarvāṅgasāriṇam| iha asmiñ śāstre, taṃ visarpamāhuriti sambandhaḥ| punarapi kimbhūtam? asthitam anavasthitaṃ, deśāddeśāntaragamanāt; anye tu āsthitaṃ prāptaṃ; kiṃ tat? ātmaliṅgam; etena vātādiśothaliṅgaṃ 2 prāptamityarthaḥ; anye tu ihāsthitaṃ kvacidevāvayave sthitamiti vyākhyānayanti| vistṛtaṃ vistīrṇam| anunnataṃ tanutvācchophasya 3| visaraṇācceti cakārāt nānāprakāraṃ visarpatīti 4 samuccīyate| tvaṅmāṃsaśoṇitagatā iti samprāptiḥ| kupitā doṣā iti hetuḥ| sarvāṅgasāriṇamityādi svarūpam| sarvato visaraṇācceti niruktiḥ||3|| teṣāṃ visarpāṇāṃ sthānasaṃśrayasvabhāvasamprāptīḥ pratipādayan pūrvaṃ sāmānyalakṣaṇaṃ darśayannāha- tvagmāṃsaśoṇitagatā ityādi| sarvāṅgasāriṇaṃ sarvāṅgānusaraṇaśīlam| asthitam anavasthitaṃ, deśāntaragamanāt; “ātmano liṅgamāsthitaṃ samprāptam” ityanye; tena vātādiśothaliṅgaṃ prāptamityarthaḥ, anavasthitatvaṃ punaḥ sarvāṅgānusāritvenaivoktam| vistṛtaṃ vistīrṇam| anunnataṃ tanutvācchophasya| visarpa ityarthasya vyāptyarthena sarvatopariśabdārthena viśabdena viśeṣitavyo'yaṃ prāya iti darśayannāha- taṃ sarvato visaraṇāccetyādi| visaraṇācceti cakāro niruktau viśabdasya vividhārthasya vācitvamapi samuccinoti| tathāhi visarpaniruktau carakaḥ- “vividhaṃ visarpati yato visarpastena sañjñitaḥ| parisarpo'thavā nāmnā sarvataḥ parisarpaṇāt (ca. sū. 17) iti||3||
vātātmako'sitamṛduḥ paruṣo'ṅgamardasambhedatodapavanajvaraliṅgayuktaḥ | gaṇḍairyadā tu viṣamairatidūṣitatvādyuktaḥ sa eva kathitaḥ khalu varjanīyaḥ ||4||
teṣāṃ doṣabhedena viśiṣṭaṃ lakṣaṇāṃ darśayannāha- vātātmaka ityādi| asitaḥ kṛṣṇaḥ| aṅgamardo vedanāviśeṣaḥ| idaṃ śuddhavātavisarpalakṣaṇamuktam| gaṇḍairityādi| gaṇḍairagnidagdhasadṛśaiḥ sphoṭairyukta iti sambandhaḥ| atidūṣitatvāt kābhyāṃ? vātapittābhyām| idaṃ pittānugatavātavisarpalakṣaṇamuktam| apare tu sakalenāpi ślokena śuddhavātavisarpalakṣaṇamāhuḥ, tanmate'tidūṣitatvād vātenaiveti boddhavyam||4|| teṣāṃ doṣabhedena viśiṣṭaṃ lakṣaṇaṃ nirdiśannāha- vātātmaka ityādi| vāta ātmā heturyasya sa tathā| kecidvātātmaka eva ‘gaṇḍaiḥ’ ityādi granthamadhīyate| ayaṃ pittānugatena| tantrāntare punaryamagnivisarpa ityucyate| gaṇḍairiti sphoṭairagnidagdhanibhaiścopacīyate| ata evāyamasādhyo dvandvajatvāt||4||
pittātmako drutagatirjvaradāhapākasphoṭaprabhedabahulaḥ kṣatajaprakāśaḥ | doṣapravṛddhihatamāṃsasiro yadā syāt srotojakardamanibho na tadā sa sidhyet ||5||
pittātmaka ityādi| jvarādibhiḥ prabhedāntairbahulaśabdaḥ pratyekaṃ sambadhyate| kṣatajaprakāśa iti raktamiva yaḥ prakāśata ityarthaḥ| pūrvārdhena kevalapittārabdho visarpa uktaḥ| doṣapravṛddhītyādi doṣapravṛddhyā pittakaphavṛddhyā hataṃ māṃsaṃ sirāśca yasmin sa tathā| srotojakardamanibha iti añjanasadṛśakardamadravyatulyaḥ| anenottarārdhena kaphapaittiko visarpa uktaḥ||5|| pittātmako drutagatiḥ drutavisaraṇaśīlaḥ| pittaje jvarādibhiḥ prabhedāntaiḥ saha bahulaśabdaḥ pratyekamabhisambadhyate| kṣatajaprakāśaḥ kṣatajavadraktavat prakāśate| tasyedānīṃ doṣasaṃsargeṇāvasthāyāmasādhyatvaṃ darśayannāha- doṣapravṛttihatamāṃsasira ityādi| doṣo'tra kaphapitte| srotojakardamanibhaḥ añjanasadṛśakardamadravyatulyasambhavapradeśaḥ| asyaiva visarpasya kaphapittajasya carake kardamasañjñā, asādhyatā'pi ca paṭhitā||5||
śleṣmātmakaḥ sarati mandamaśīghrapākaḥ snigdhaḥ sitaśvayathuralparugugrakaṇḍuḥ |6|
śleṣmātmaka ityādi| sarati visarpati| kaphavātābhyāṃ granthivisarpaḥ, saḥ asādhya eva| sa purastādeva granthinirdeśa (?) iti nātra nirdiṣṭaḥ; atraiva ‘vātakaphavisarpaliṅgena nirdiṣṭenāvarudhyate’ ityanye|6|- kaphavātābhyāṃ granthivisarpaḥ|6|-
sarvātmakastrividhavarṇarujo'vagāḍhaḥ pakvo na sidhyati ca māṃsasirāpraśātāt 5||6||
sānnipātikaṃ darśayannāha- sarvātmaka ityādi| trividhavarṇaruja iti pratyekaṃ vātādidoṣanirdiṣṭakṛṣṇapītasitādivarṇaḥ, vātādidoṣajanitavisarpanirdiṣṭatodadāhakaṇḍvādivedanaśca| avagāḍho'bhyantaramūlaḥ| praśātaḥ 6 śaṭanaṃ; māṃsasirāpraśātāt parato na sidhyati, māṃsasirāpraśātāt pūrvaṃ kṛcchrataḥ sidhyati||6|| sānnipātikaṃ darśayannāha- sarvātmaka ityādi| trividhavarṇarujo'vagāḍhaḥ pratyekaṃ vātādidoṣanirdiṣṭakṛṣṇapītasitādivarṇaḥ, vātādidoṣajanitavisarpanirdiṣṭatodadāhakaṇḍvādivedanaśca| avagāḍha ityabhyantaramūlaḥ| asya carake antarja iti sañjñā| taduktaṃ carake- “bahiḥśritaḥ śritaścāntastathā cobhayasaṃśritaḥ| visarpo balameṣāṃ tu jñeyaṃ guru yathottaram|| bahirmārgāśritaṃ sādhyamasādhyamubhayāśritam| antaḥprakupitā doṣā visarpatyantarāśrayam|| bahirbahiḥprakupitāḥ sarvatrobhayasaṃsthitāḥ| marmopaghātāt sammohādayanānāṃ vighaṭṭanāt| tṛṣṇātiyogādvegānāṃ viṣamaṃ ca pravartanāt|| vidyāt visarpamantarjamāśu cāgnibalakṣayāt| ato viparyayādbāhyamanyairvidyāt svalakṣaṇaiḥ” (ca. ci. 21) iti| pakvo na sidhyatītyādyamasādhyavidradhilakṣaṇam| māṃsasirāpraṇāśāt parato na sidhyati, māṃsasirāpraṇāśāt pūrvaṃ kṛcchrataḥ sidhyati||6||
sadyaḥkṣatavraṇamupetya narasya pittaṃ raktaṃ ca doṣabahulasya karoti śopham | śyāvaṃ salohitamatijvaradāhapākaṃ sphoṭaiḥ kulatthasadṛśairasitaiśca kīrṇam ||7||
sadya ityādi| doṣabahulasya pittaṃ raktaṃ ca śophaṃ karotīti sambandhaḥ| kiṃ kṛtvā? sadyaḥkṣatavraṇamupetya prāpya| kimbhūtaṃ śophaṃ? śyāvamityādiviśeṣaṇaviśiṣṭam| doṣabahulasyeti kuṣṭhavātaraktadipūrvarūpādidoṣadūṣitadhātoḥ, taduktaṃ tayoḥ pūrvarūpe ‘kṣatavisarpaṇam’ (ni. 5) iti; anye tu tridoṣabahulasyetyarthamāhuḥ| kīrṇaṃ vyāptam||7|| sadyaḥkṣatamityādinā kṣatavisarpaḥ| doṣabahulasyeti doṣo bahulo yasya sa tathā; kuṣṭhavātaraktadipūrvarūpādidoṣadūṣitadhātoḥ| taduktaṃ tayoḥ pūrvarūpe- kṣatavisarpaṇamiti| tathaiva bhojaḥ “śastraprahāraistaistaistu vyāladantanakhairapi| kṣate vā'pyathavā bhagne bahudoṣasya dehinaḥ|| raktaṃ pittaṃ ca kupitaṃ vraṇamāśu prapadyate| kurutaste samete tu vraṇaśothaṃ sudāruṇam|| ātataṃ tu tanusphoṭaiḥ kṛṣṇaiḥ pītakasannibhaiḥ| pittavīsarpavaccheṣaṃ tasya liṅgaṃ vinirdiśet” iti||7||
sidhyanti vātakaphapittakṛtā visarpāḥ sarvātmakaḥ kṣatakṛtaśca na siddhimeti | paittānilāvapi ca darśitapūrvaliṅgau sarve ca marmasu bhavanti hi kṛcchrasādhyāḥ ||8||
teṣāṃ sādhyāsādhyātvamāha- sidhyantītyādi| na siddhimeti na sādhyatāṃ yāti| darśitapūrvaliṅgā iti gaṇḍayukto vātavisarpaḥ, srotojakardamanibhaḥ pittavisarpa iti| anye tu ‘pittātmako'ñjanavapuśca tathā na sidhyet’ iti paṭhanti, cakāreṇa gaṇḍairyadā'tiviṣamairityevaṃviśiṣṭo vātiko'pyasādhya iti samuccīyata iti vyākhyānayanti| gaṇḍairyadā tu viṣamairityādinā vātajasya, srotojakardamanibhairityādinā| pittajasyāsādhyatvamuktaṃ yat punarucyate tat kṣatajasyāsādhyatāprasaṅgena, prasaṅgoktaṃ ca na paunaruktyamarhati||8|| teṣāṃ sādhyāsādhyatāṃ nirdiśannāha- sidhyantītyādi| pittātmako'ñjanavapuśceti cakāreṇa gaṇḍairyadā tu viṣamairityevaṃviśiṣṭo vātiko'pyasādhya iti samuccīyate| anye punaravasthāntare vātakaphajasyāsādhyatvaṃ darśayitumanyathā paṭhanti- “paittānilāvapi ca darśitapūrvaliṅgau, kṛcchrāśca marmasu bhavanti hi sarva eva” iti| nanu prāgeva gaṇḍairyadā tu viṣamairityādinā vātajasyāsādhyatvamuktameva, tathā ‘srotojakardamavapuḥ’ ‘ityādinā pittajasya, tat kiṃ ‘paittānilāvapi ca’ ityādinā punarasādhyavacanamuktam? ucyate- kṣatajasyāsādhyatāprakrameṇa paittānilayorapi punarasādhyatāvacanamapūrvavacanaṃ; ata evoktaṃ- “prakramādutthito vādo na yāti punaruktatām| dūṣaṇaṃ dātumadhikaṃ cokte'pi punarucyate” iti||8||
śophaṃ na pakvamiti 7 pakvamupekṣate yo yo vā vraṇaṃ pracurapūyamasādhuvṛttaḥ | abhyantaraṃ praviśati pravidārya tasya sthānāni pūrvavihitāni 8 tataḥ sa pūyaḥ ||9|| tasyātimātragamanādgatirityataśca nāḍīva yadvahati tena matā tu nāḍī |10|
nāḍīṃ nirdiśannāha- śophamityādi| vraṇamityatropekṣata iti sambandhaḥ| asādhuvṛttaḥ ahitāhārācāraḥ| sthānāni tvagādīni vraṇavāstuśabdābhihitāni| tasya pūyasya| ataśceti cakāro nāḍīniruktipakṣāntarasamuccaye| tāmeva nāḍīniruktimāha- nāḍīva yadvahati tena matā tu nāḍī; yena hetunā nāḍīvat praṇālīvadvahati yāti tena hetunā nāḍī matetyarthaḥ| śophaṃ na pakvamityādi hetuḥ, abhyantaramityādi samprāptiḥ, nāḍīvetyādi niruktiḥ||9|| idānīṃ visarpasaṅkhyāparimitasāmānyāt, śothaprabaddhatvācca nāḍīrnirdiśannāha- śothaṃ na pakvamityādi| pakvameva śothamapakvamiti ya upekṣate, ata evāsādhuvṛttaḥ, vraṇe'pyahitāhāravihārayorativṛttatvāt| sthānāni pūrvagaditānīti tvagādīni vraṇavastuśabdābhihitāni| tāni sthānāni yadā'bhyantaraṃ prakarṣeṇa viśati pūyaḥ, atastvagādyantaniveśāt tasya pūyasya yadatimātraṃ gamanaṃ tato gatiriti gateścottaratra gatirityucyate| ityataśceti cakāro nāḍīgatiniruktipakṣāntaraṃ samuccinoti| yena hetunā nāḍīva praṇālīvajjalaṃ yāti, tenāpi hetunā nāḍī matetyarthaḥ| rogādeva rogaheturogasya nāḍīsañjñakasya samprāptyabhidhānaṃ taddoṣāt||9||-
doṣaistribhirbhavati sā pṛthagekaśaśca sammūrcchitairapi ca śalyanimittato'nyā ||10||
saṅkhyāṃ niyamayannāha- doṣairityādi| doṣaiḥpṛthagiti tisraḥ, ekaśaśca sannipatitairanyā, aparāśca tisraḥ| sammūrcchitairapi ca dvidoṣasaṃyogotthāḥ; anyathā apicakārau nirarthakau syātām| sammūrcchitairmiśrībhūtairityarthaḥ| śalyanimittato'nyā abhighātajā'paretyarthaḥ| gayī tu tribhirdoṣaiḥ pṛthak tisraḥ, ekaśaśca sammūrcchitairanyā sānnipātikī, śalyanimittā ca pañcamīti pañcaiva nāḍya iti vyākhyānayati||10|| tatrāpi kālāntareṇa doṣānubandhe bhedasaṅkhyāniyamanaṃ nidarśayannāha- doṣaistribhirityādi| sammūrcchitairmiśrībhūtaiḥ, taireva sannipatitairityarthaḥ| śalyanimitto'nyā abhighātajā aparā||10||
tatrānilāt paruṣasūkṣmamukhī saśūlā phenānuviddhamadhikaṃ sravati kṣapāyām |11|
teṣāṃ vātādīnāṃ pratyekaṃ viśiṣṭaṃ lakṣaṇamāha- tatrānilādityādi| phenānuviddhaṃ phenamiśram|11|-
tṛṭtāpatodasadanajvarabhedahetuḥ pītaṃ sravatyadhikamuṣṇamahaḥsu pittāt ||11||
tṛṭtāpetyādi| tṛṭtāpādīnāṃ hetuḥ tṛṣādīn karotītyarthaḥ||11||
jñeyā kaphādbahughanārjunapicchilāsrā rātrisrutiḥ stimitarukkaṭhinā sakaṇḍūḥ |12|
jñeyā kaphādityādi| bahughanārjunapicchilāsreti vipulasāndradhavalapicchilasrāvetyarthaḥ| atrāsraśabdaḥ srāvavācī cintya eva| anye tu ‘kaphādbahughanārjunapicchilasrut’ iti paṭhanti, tatra srut srāva ityarthaḥ| stimitarugiti mandavedanetyarthaḥ|12|-
doṣadvayābhihitalakṣaṇadarśanena tisro gatīrvyatikaraprabhavāstu vidyāt ||12||
dvandvajā āha- doṣadvayābhihitetyādi| vyatikaraprabhavā dvandvajāḥ; vātapittajā, pittakaphajā, vātakaphajā ceti tisraḥ| gayī tu doṣadvayābhihitetyādi dvandvajānāṃ lakṣaṇaṃ na paṭhati||12||
dāhajvaraśvasanamūrcchanavaktraśoṣā yasyāṃ bhavantyabhihitāni ca lakṣaṇāni | tāmādiśet pavanapittakaphaprakopāddhorāmasukṣayakarīmiva kālarātrim ||13||
sānnipātikīmāha- dāhajvaretyādi| asukṣayakarīṃ prāṇāpahāriṇīṃ; kāmiva? kālarātrimiva yamabhaginīmiva||13||
naṣṭaṃ kathañcidanumārgamudīriteṣu 9 sthāneṣu śalyamacireṇa gatiṃ karoti | sā phenilaṃ mathitamacchamasṛgvimiśramuṣṇaṃ sraveta sahasā sarujā ca nityam ||14||
śalyanimittāṃ darśayannāha- naṣṭamityādi| udīriteṣu sthāneṣu tvagādiṣu| mathitamunmathitamiva| uṣṇamuṣṇasparśaṃ; ‘srāvaṃ’ ityadhyāhāraḥ||14|| tatrānilāt phenānubaddhaṃ phenamiśraṃ kṣapāyāmadhikaṃ sravati, śaityena tatra vātakopāt| pittaduṣṭā ahaḥsvadhikaṃ sravati, divoṣṇena pittakopāt| kaphādbahughanārjunapicchilāsrā vipulasāndradhavalacikkaṇasrāvetyarthaḥ| tatra asraśabdaḥ srāvavācī cintya eva| anye ‘bahughanārjanapicchilasrut’ iti paṭhanti| tatra sravateḥ sampadāditvādbhāve kvip| srut srāva eva| tridoṣajāyāmasukṣayakarīmiva kālarātriṃ yamabhaginīmiva| śalyanimittāṃ darśayannāha- naṣṭaṃ kathañcidityādi| kenā'pi prakāreṇa naṣṭam| anumārgaṃ mārgaṃ lakṣīkṛtya; ‘aṇumārgaṃ’ ityanye paṭhanti; tatrāṇumārgatvenaiva śalyasādṛśyāt kathañciditi nirarthakaṃ syāt| udīriteṣu sthāneṣu tvāgādiṣu| saphenilamiti phenavantaṃ; matvarthe| mathitam unmathitamiva| uṣṇam uṣṇasparśam| ete dharmāstu prasaraṇādau calatā śalyena māṃsādikṣobhena bhavanti| kṣatajānvitatvamapi srāvasya calatā śalyenādhiṣṭhānanāśakṛtatvāditi||11-14|| iti sauśrute śalyatantre visarpanāḍīvraṇanidānaṃ sampūrṇam|
yāvatyo gatayo yaiśca kāraṇaiḥ sambhavanti hi | tāvantaḥ stanarogāḥ syuḥ strīṇāṃ taireva hetubhiḥ ||15||
idānīṃ stanarogāṇāṃ saṅkhyāṃ hetuṃ ca darśayannāha- yāvatya ityādi| yāvatyo yāvatpramāṇā gatayaḥ, yaiśca kāraṇairvātapittakaphasannipātābhighātaiḥ, tāvantaḥ tāvatpramāṇāḥ||15|| athātaḥ stanaroganidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ| nāḍīnāmanantaraṃ paribhāṣikatvena stanarogārambhaḥ| stanarogahetusaṅkhye atideśena darśayannāha- yāvantyo gataya ityādi| yairhetubhirvātapittakaphasannipātābhighātairyāvatpramāṇā gatayastaireva kāraṇaistāvatpramāṇāḥ stanarogāḥ||15||
dhamanyaḥ saṃvṛtadvārāḥ kanyānāṃ stanasaṃśritāḥ | doṣāvisaraṇāttāsāṃ 10 na bhavanti stanāmayāḥ ||16||
idānīṃ samānāyāmapi jātāvasambhūtagarbhāṇāṃ te rogā na bhavantīti darśayannāha- dhamanya ityādi| kanyānāmasambhūtagarbhāṇāṃ strīṇāmityarthaḥ| avisaraṇam aprasaraṇam||16|| idānīṃ samānāyāmapi jātāvasambhūtagarbhāṇāṃ te rogā na bhavantīti darśayannāha- dhamanya ityādi||16||
tāsāmeva prajātānāṃ garbhiṇīnāṃ ca tāḥ punaḥ | svabhāvādeva vivṛtā jāyante sambhavantyataḥ ||17||
tāsāmeva sagarbhāṇāṃ prajātānāṃ ca tā eva dhamanyo vivṛtadvārā bhavantīti darśayannāha- tāsāmevetyādi| prajātānāṃ prasūtānām| tā iti dhamanyaḥ| vivṛtāḥ prasṛtadvārāḥ, jāyante bhavantītyarthaḥ| sambhavantīti ‘stanarogā’ iti śeṣaḥ||17|| tāsāmeva sagarbhāṇāṃ prajātānāṃ ca tā eva dhamanyo vivṛtadvārā bhavantīti darśayannāha- tāsāmevetyādi| tatra hetvantaramapaśyannāha- svabhāvādeveti| sambhavantyato hetoḥ ‘stanarogāḥ’ iti śeṣaḥ||17||
rasaprasādo madhuraḥ pakvāhāranimittajaḥ | kṛtsnadehāt stanau prāptaḥ stanyamityabhidhīyate ||18||
‘sakṣīrau vā'pyadugdhau vā prāpya doṣā’ iti strīkṣīrasya stanarogāṇāṃ hetutvenoktatvāt strīkṣīrasyaiva sambhavamāha- rasaprasāda ityādi|- rasaprasādaḥ rasasya prasādo dhāma sārasteja ityarthaḥ| pakvāhāranimittaja iti prādhānyāt pakvāhāranimittaśabdena rasaḥ kathyate, tena rasaja ityarthaḥ| stanyaniruktimāha- kṛtsnadehādityādi| rasadhātorvyānavikṣiptasya sarvadehagatatvāt||18|| idānīṃ ‘sakṣīrau vā'pyadugdhau vā’ iti strīkṣīrasya stanarogāṇāṃ hetutvenoktatvāt strīkṣīrasyaiva prabhavaṃ, tasya stanyasya prakṛtibhūtasya vikṛtasya ca prasaṅgena lakṣaṇaṃ ca darśayannāha- rasaprasāda ityādi| rasyasya prasādo rasaprasādaḥ, dhāma sāraḥ, tena madhuratā śuklatā ca| vātādidoṣaduṣṭasya punaḥ kaṣāyatvamamlatvamatimādhuryaṃ vā| pakvaścāsāvāhāraḥ, sa eva nimittaṃ yasya sa tathā, sa tu ‘rasa’ ucyate, prādhānyāt; na punarmalabhūtaṃ viṭ pakvam, aprādhānyādeva; tato jātaṃ, taduktaṃ carake- “rasāt stanyaṃ tathā raktamasṛjaḥ kaṇḍarāḥ sirāḥ” (ca. ci. 15) iti| tathā bhoje'pi- “sirāsnāyurajaḥstanyatvaco gativivarjitāḥ| dhātubhyaścopajāyante tasmātta upadhātavaḥ” iti| tasyedānīṃ ‘stanabhavaṃ stanyaṃ’ ityasyārthasya yogaṃ darśayannāha- kṛtsnāddehādityādi| rasadhātorvyānavikṣiptasya sarvadehagatvāt||18||
viśasteṣvapi gātreṣu yathā śukraṃ na dṛśyate | sarvadehāśritatvācca 11 śukralakṣaṇamucyate ||19|| tadeva ceṣṭayuvaterdarśanāt smaraṇādapi | śabdasaṃśravaṇāt sparśāt saṃharṣācca pravartate ||20|| suprasannaṃ manastatra harṣaṇe heturucyate | āhārarasayonitvādevaṃ 12 stanyamapi striyāḥ ||21|| tadevāpatyasaṃsparśāddarśanāt smaraṇādapi | grahaṇācca śarīrasya śukravat sampravartate ||22|| sneho nirantarastatra prasrave heturucyate |23|
tasya śarīrābhyantarasthasyādṛśyasyāpi prasiddhopamānena pravartane hetuṃ darśayannāha- viśasteṣvapītyādi| śukralakṣaṇaṃ ‘stanyamucyate’ iti śeṣaḥ| kuta ityāha- yathā śukraṃ viśasteṣu chinneṣvapi gātreṣu na dṛśyate, tasmādvitīyaṃ hetumāha- sarvadehāśritatvāditi, śukravat samastaśarīrāśritatvāt| śukradṛṣṭāntena stanyasyābhyantaradarśanaṃ pratipādya tenaiva dṛṣṭāntena sāmagrītastasya pravartanādbahiḥ pratyakṣatāṃ pratipādayannāha- tadevetyādi| tadeva śukraṃ pravartate bahirniḥsarati| saṃharṣād viśiṣṭasparśasaṅkalpalakṣaṇāt| viśiṣṭasparśasaṅkalpe hetucatuṣṭayaṃ darśayannāha- iṣṭayuvaterityādi| iṣṭayuvatidarśanādihetucatuṣṭayena yaḥ saṃharṣaḥ sa suprasanna eva manasi bhavatīti manaso'pi suprasannasya kāraṇatvaṃ darśayannāha- suprasannamityādi| suprasannamīrṣyādyanabhibhūtam| evaṃ stanyamapi striyāḥ pravartate, śukramāhārarasayonitvāt pravartate stanyamapi tathā, tasmāt pravartate| nanu śukramāhārayonyapi saṃharṣāt kāraṇāt pravartate, atra ca kiṃ kāraṇamityāha- tadevetyādi| tadeva stanyaṃ śukravat sampravartate| apatyasaṃsparśādikāraṇacatuṣṭaye'pi sneho mūlakāraṇamiti tadeva darśayannāha- sneha ityādi| prasrave stanyasravaṇe| atrāpi catvāro hetavaḥ, paramiṣṭayuvatisthāne'trāpatyagrahaṇaṃ, mūlahetuharṣasthāne snehaḥ||19-22||- tasya punaḥ śarīrābhyantarasthasya pramāṇairanupalbhyasyāpi prasiddhopamānena pravartane hetvantaraṃ darśayannāha- viśasteṣvapītyādi| viśasteṣu vikṛtteṣu| yat punarantaḥ pratyakṣaṃ na bhavati bahirapi tat pratyakṣaṃ na bhavatītyāśaṅkya sāmagrītastasya bahirāvirbhāvena pratyakṣatāṃ darśayannāha- tadeva ceṣṭayuvaterisyādi| saṃharṣāt iṣṭayuvaterviśiṣṭasparśasaṅkalpalakṣaṇāt| darśanādiṣvapi caturṣvanvayavyatirekābhyāṃ śukrabhāvābhāvāt samaulaṃ kāraṇaṃ harṣasyāpi darśayannāha- suprasannamityādi| suprasannam īrṣyādibhiranabhibhūtam| śukreṇa saha prastutasya stanyasya sādharmyāddhetuṃ darśayannāha- sarvadehāśritatvācceti| ubhayorapi sarvadehāśrayatvādityarthaḥ| atrāpi catvāra eva hetavaḥ| parimiṣṭayuvatisthāne atrāpatyagrahaṇaṃ, maulahetuharṣasthāne tu snehaḥ, suprasannasthāne nirantaraḥ; nirantaro niratiśaya ityarthaḥ||19-22||-
tat kaṣāyaṃ bhavedvātāt kṣiptaṃ ca plavate'mbhasi ||23|| pittādamlaṃ sakaṭukaṃ rājyo'mbhasi ca pītikāḥ | kaphādghanaṃ picchilaṃ ca jale cāpyavasīdati | sarvairduṣṭaiḥ sarvaliṅgamabhighātācca duṣyati ||24||
stanyasya prabhavaṃ pravartanaṃ cābhidhāya prakṛtimabhidhātukāmaḥ parityājyatayā prathamaṃ vikṛtiṃ darśayannāha- tadityādi| kṣiptaṃ ceti cakāreṇānuktamapi tanutvādikaṃ samuccīyate| sakaṭukam īṣattiktaṃ, tikte'pi kaṭuśabdasya pravṛtteḥ| ambhasi ceti cakārānnīlalohitāśca rājyo draṣṭavyāḥ| picchilaṃ ceti cakāreṇa doṣasamplavaḥ sūcyate| avasīdati buḍati| abhighātāt patanapīḍanādikāt||23-24||
yat kṣīramudake kṣiptamekībhavati 13 pāṇḍuram | madhuraṃ cāvivarṇaṃ ca prasannaṃ tadvinirdiśet ||25||
nirdoṣasya stanyasya lakṣaṇamāha- yadityādi| ekībhavati 14 ekatvaṃ yāti milatītyarthaḥ| avivarṇam īṣatpītādivarṇam| prasannaṃ prakṛtistham||25|| stanyasya prakṛtimabhidhāya vikṛtiṃ nidarśayannāha- tadityādi| kṣiptaṃ ca plavate laghutvāt| kṣiptaṃ ceti cakāreṇa tanutvādīnyanuktānyapi samuccīyante| sakaṭukam īṣattiktamityarthaḥ; tikte'pi kaṭukaśabdapravṛtteḥ| rājyo'mbhasi ca pītikā iti cakāro bhinnakrame, tena pītikāśceti draṣṭavyaṃ, tena pittaduṣṭasya nīlalohitāśca rājyo draṣṭavyāḥ| toye cāpyavasīdati gurutvāt majjanāplavanābhyāṃ pradeśe ekībhāvopalambhāt| picchilaṃ ceti cakāreṇātimādhuryādyapi boddhavyam| prasannaṃ tu sādhāraṇaṃ pāṇḍuraṃ madhuraṃ ca| cakāreṇa kaphavardhakatve'pyanayoḥ stanyaprakṛtitvamityabhinirdiśyate| atipāṇḍutvamatimādhuryaṃ ca kaphavṛddhilakṣaṇam| vātakaphadoṣeṇātiviṣyandi| avivarṇam īṣatpītādiprakṛtivarṇam| prasannaṃ prakṛtistham||23-25||
sakṣīrau vā'pyadugdhau vā prāpya doṣaḥ stanau striyāḥ | raktaṃ māṃsaṃ ca sandūṣya stanarogāya kalpate ||26||
stanarogahetuṃ stanyaṃ prakṛtivikṛtibhirabhinirdiśya stanarogasamprāptiṃ darśayannāha- sakṣīrāvityādi| sakṣīrau garbhiṇyāḥ, tasyā dohasyāsambhavāt| adugdhau prasūtāyāḥ, tasyā dohasya sambhavāt| tatra yadā dohyāvadugdhau bhavataḥ, tadā kṣīrabharapīḍitā doṣāḥ kupitāḥ stanarogāya jāyante| stanarogāya kalpate stanarogārthe samartho bhavati||26||
pañcānāmapi teṣāṃ tu hitvā śoṇitavidradhim | lakṣaṇāni samānāni bāhyavidradhilakṣaṇaiḥ ||27||
teṣāmapi saṅkṣepārthaṃ lakṣaṇamatideśena nirdiśannāha- pañcānāmapītyādi| teṣāṃ stanarogāṇām| samānāni tulyāni, ‘bhavanti’ ityadhyāhāraḥ||27|| tatra stanarogahetuṃ stanyaṃ prabhavaprakṛtivikṛtibhirabhinirdiśya stanarogasamprāptiṃ pratipādayannāha- sakṣīrāvityādi||26-27||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne visarpanāḍīstanaroganidānaṃ nāma daśamo'dhyāyaḥ ||10||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ nidānasthāne daśamo'dhyāyaḥ||10|| iti sauśrute śalyatantre śrīgayadāsaviracitāyāṃ nyāyacandrikāyāṃ pañjikāyāṃ nidānasthāne daśamo'dhyāyaḥ||10||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 visṛtamunnatamāśu’ iti hārāṇacandraḥ paṭhati, ‘visṛtaṃ vistīrṇaṃ, unnataṃ mahāntam’ iti ca vyākhyānayati
  2. 2 ‘vātādidoṣaliṅgaṃ’ iti pā.
  3. 3 ‘tanutvaṃ’ iti pā.
  4. 4 ‘sarpatīti’ iti pā.
  5. 5 ‘māṃsasirāpraṇāśāt’ iti pā.
  6. 6 ‘praṇāśaḥ’ iti pā.
  7. 7 ‘śopho na pakva iti’ iti pā.
  8. 8 ‘pūrvagaditāni’ iti ga.
  9. 9 ‘aṇumātramudīriteṣu’ iti pā.
  10. 10 ‘doṣāvitaraṇāt’ iti hārāṇacandraḥ paṭhati, doṣāvitaraṇāt saṃvṛtadvāratayā stanāmayārambhakāṇāṃ doṣāṇāmavisarjanāt’ iti ca vyākhyānayati
  11. 11 ‘sarvadehāśritatve'pi stanyaṃ lakṣaṇatastathā’ iti hārāṇacandasammataḥ pāṭhaḥ
  12. 12 ‘āhārarasavīryatvāt’ iti tā.
  13. 13 ‘ekatvaṃ yāti’ iti pā.
  14. 14 ‘ekatvaṃ yāti’ iti pā.