athāto visarpanāḍīstanaroganidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
athāta ityādi||1-2|| athāto visarpāṇāṃ nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ| vidradheranantaraṃ visarpādīnāmārambhaḥ| gambhīrasya vidradheḥ śothaviśeṣasya pratipāditatvenottānasya visarpaśothasyāvaśiṣṭatvād, valmīkavadunnatasya vidradheruktatvādanunnatasya visarpaśothasyāvaśiṣṭatvād, visrāvaṇasya sādharmyācca||1-2||
tvaṅmāṃsaśoṇitagatāḥ kupitāstu doṣāḥ sarvāṅgasāriṇamihāsthitamātmaliṅgam | kurvanti vistṛtamanunnatamāśu 1 śophaṃ taṃ sarvato visaraṇācca visarpamāhuḥ ||3||
idānīṃ samprāptihetusvarūpaniruktīrāha- tvaṅmāṃsetyādi| tvaṅmāṃsaśoṇitagatāḥ kupitā doṣāḥ śophaṃ kurvantīti sambandhaḥ| kimbhūtaṃ śophaṃ? sarvāṅgasāriṇam| iha asmiñ śāstre, taṃ visarpamāhuriti sambandhaḥ| punarapi kimbhūtam? asthitam anavasthitaṃ, deśāddeśāntaragamanāt; anye tu āsthitaṃ prāptaṃ; kiṃ tat? ātmaliṅgam; etena vātādiśothaliṅgaṃ 2 prāptamityarthaḥ; anye tu ihāsthitaṃ kvacidevāvayave sthitamiti vyākhyānayanti| vistṛtaṃ vistīrṇam| anunnataṃ tanutvācchophasya 3| visaraṇācceti cakārāt nānāprakāraṃ visarpatīti 4 samuccīyate| tvaṅmāṃsaśoṇitagatā iti samprāptiḥ| kupitā doṣā iti hetuḥ| sarvāṅgasāriṇamityādi svarūpam| sarvato visaraṇācceti niruktiḥ||3|| teṣāṃ visarpāṇāṃ sthānasaṃśrayasvabhāvasamprāptīḥ pratipādayan pūrvaṃ sāmānyalakṣaṇaṃ darśayannāha- tvagmāṃsaśoṇitagatā ityādi| sarvāṅgasāriṇaṃ sarvāṅgānusaraṇaśīlam| asthitam anavasthitaṃ, deśāntaragamanāt; “ātmano liṅgamāsthitaṃ samprāptam” ityanye; tena vātādiśothaliṅgaṃ prāptamityarthaḥ, anavasthitatvaṃ punaḥ sarvāṅgānusāritvenaivoktam| vistṛtaṃ vistīrṇam| anunnataṃ tanutvācchophasya| visarpa ityarthasya vyāptyarthena sarvatopariśabdārthena viśabdena viśeṣitavyo'yaṃ prāya iti darśayannāha- taṃ sarvato visaraṇāccetyādi| visaraṇācceti cakāro niruktau viśabdasya vividhārthasya vācitvamapi samuccinoti| tathāhi visarpaniruktau carakaḥ- “vividhaṃ visarpati yato visarpastena sañjñitaḥ| parisarpo'thavā nāmnā sarvataḥ parisarpaṇāt (ca. sū. 17) iti||3||
vātātmako'sitamṛduḥ paruṣo'ṅgamardasambhedatodapavanajvaraliṅgayuktaḥ | gaṇḍairyadā tu viṣamairatidūṣitatvādyuktaḥ sa eva kathitaḥ khalu varjanīyaḥ ||4||
teṣāṃ doṣabhedena viśiṣṭaṃ lakṣaṇāṃ darśayannāha- vātātmaka ityādi| asitaḥ kṛṣṇaḥ| aṅgamardo vedanāviśeṣaḥ| idaṃ śuddhavātavisarpalakṣaṇamuktam| gaṇḍairityādi| gaṇḍairagnidagdhasadṛśaiḥ sphoṭairyukta iti sambandhaḥ| atidūṣitatvāt kābhyāṃ? vātapittābhyām| idaṃ pittānugatavātavisarpalakṣaṇamuktam| apare tu sakalenāpi ślokena śuddhavātavisarpalakṣaṇamāhuḥ, tanmate'tidūṣitatvād vātenaiveti boddhavyam||4|| teṣāṃ doṣabhedena viśiṣṭaṃ lakṣaṇaṃ nirdiśannāha- vātātmaka ityādi| vāta ātmā heturyasya sa tathā| kecidvātātmaka eva ‘gaṇḍaiḥ’ ityādi granthamadhīyate| ayaṃ pittānugatena| tantrāntare punaryamagnivisarpa ityucyate| gaṇḍairiti sphoṭairagnidagdhanibhaiścopacīyate| ata evāyamasādhyo dvandvajatvāt||4||
pittātmako drutagatirjvaradāhapākasphoṭaprabhedabahulaḥ kṣatajaprakāśaḥ | doṣapravṛddhihatamāṃsasiro yadā syāt srotojakardamanibho na tadā sa sidhyet ||5||
pittātmaka ityādi| jvarādibhiḥ prabhedāntairbahulaśabdaḥ pratyekaṃ sambadhyate| kṣatajaprakāśa iti raktamiva yaḥ prakāśata ityarthaḥ| pūrvārdhena kevalapittārabdho visarpa uktaḥ| doṣapravṛddhītyādi doṣapravṛddhyā pittakaphavṛddhyā hataṃ māṃsaṃ sirāśca yasmin sa tathā| srotojakardamanibha iti añjanasadṛśakardamadravyatulyaḥ| anenottarārdhena kaphapaittiko visarpa uktaḥ||5|| pittātmako drutagatiḥ drutavisaraṇaśīlaḥ| pittaje jvarādibhiḥ prabhedāntaiḥ saha bahulaśabdaḥ pratyekamabhisambadhyate| kṣatajaprakāśaḥ kṣatajavadraktavat prakāśate| tasyedānīṃ doṣasaṃsargeṇāvasthāyāmasādhyatvaṃ darśayannāha- doṣapravṛttihatamāṃsasira ityādi| doṣo'tra kaphapitte| srotojakardamanibhaḥ añjanasadṛśakardamadravyatulyasambhavapradeśaḥ| asyaiva visarpasya kaphapittajasya carake kardamasañjñā, asādhyatā'pi ca paṭhitā||5||
śleṣmātmakaḥ sarati mandamaśīghrapākaḥ snigdhaḥ sitaśvayathuralparugugrakaṇḍuḥ |6|
śleṣmātmaka ityādi| sarati visarpati| kaphavātābhyāṃ granthivisarpaḥ, saḥ asādhya eva| sa purastādeva granthinirdeśa (?) iti nātra nirdiṣṭaḥ; atraiva ‘vātakaphavisarpaliṅgena nirdiṣṭenāvarudhyate’ ityanye|6|- kaphavātābhyāṃ granthivisarpaḥ|6|-
sarvātmakastrividhavarṇarujo'vagāḍhaḥ pakvo na sidhyati ca māṃsasirāpraśātāt 5||6||
sānnipātikaṃ darśayannāha- sarvātmaka ityādi| trividhavarṇaruja iti pratyekaṃ vātādidoṣanirdiṣṭakṛṣṇapītasitādivarṇaḥ, vātādidoṣajanitavisarpanirdiṣṭatodadāhakaṇḍvādivedanaśca| avagāḍho'bhyantaramūlaḥ| praśātaḥ 6 śaṭanaṃ; māṃsasirāpraśātāt parato na sidhyati, māṃsasirāpraśātāt pūrvaṃ kṛcchrataḥ sidhyati||6|| sānnipātikaṃ darśayannāha- sarvātmaka ityādi| trividhavarṇarujo'vagāḍhaḥ pratyekaṃ vātādidoṣanirdiṣṭakṛṣṇapītasitādivarṇaḥ, vātādidoṣajanitavisarpanirdiṣṭatodadāhakaṇḍvādivedanaśca| avagāḍha ityabhyantaramūlaḥ| asya carake antarja iti sañjñā| taduktaṃ carake- “bahiḥśritaḥ śritaścāntastathā cobhayasaṃśritaḥ| visarpo balameṣāṃ tu jñeyaṃ guru yathottaram|| bahirmārgāśritaṃ sādhyamasādhyamubhayāśritam| antaḥprakupitā doṣā visarpatyantarāśrayam|| bahirbahiḥprakupitāḥ sarvatrobhayasaṃsthitāḥ| marmopaghātāt sammohādayanānāṃ vighaṭṭanāt| tṛṣṇātiyogādvegānāṃ viṣamaṃ ca pravartanāt|| vidyāt visarpamantarjamāśu cāgnibalakṣayāt| ato viparyayādbāhyamanyairvidyāt svalakṣaṇaiḥ” (ca. ci. 21) iti| pakvo na sidhyatītyādyamasādhyavidradhilakṣaṇam| māṃsasirāpraṇāśāt parato na sidhyati, māṃsasirāpraṇāśāt pūrvaṃ kṛcchrataḥ sidhyati||6||
sadyaḥkṣatavraṇamupetya narasya pittaṃ raktaṃ ca doṣabahulasya karoti śopham | śyāvaṃ salohitamatijvaradāhapākaṃ sphoṭaiḥ kulatthasadṛśairasitaiśca kīrṇam ||7||
sadya ityādi| doṣabahulasya pittaṃ raktaṃ ca śophaṃ karotīti sambandhaḥ| kiṃ kṛtvā? sadyaḥkṣatavraṇamupetya prāpya| kimbhūtaṃ śophaṃ? śyāvamityādiviśeṣaṇaviśiṣṭam| doṣabahulasyeti kuṣṭhavātaraktadipūrvarūpādidoṣadūṣitadhātoḥ, taduktaṃ tayoḥ pūrvarūpe ‘kṣatavisarpaṇam’ (ni. 5) iti; anye tu tridoṣabahulasyetyarthamāhuḥ| kīrṇaṃ vyāptam||7|| sadyaḥkṣatamityādinā kṣatavisarpaḥ| doṣabahulasyeti doṣo bahulo yasya sa tathā; kuṣṭhavātaraktadipūrvarūpādidoṣadūṣitadhātoḥ| taduktaṃ tayoḥ pūrvarūpe- kṣatavisarpaṇamiti| tathaiva bhojaḥ “śastraprahāraistaistaistu vyāladantanakhairapi| kṣate vā'pyathavā bhagne bahudoṣasya dehinaḥ|| raktaṃ pittaṃ ca kupitaṃ vraṇamāśu prapadyate| kurutaste samete tu vraṇaśothaṃ sudāruṇam|| ātataṃ tu tanusphoṭaiḥ kṛṣṇaiḥ pītakasannibhaiḥ| pittavīsarpavaccheṣaṃ tasya liṅgaṃ vinirdiśet” iti||7||
sidhyanti vātakaphapittakṛtā visarpāḥ sarvātmakaḥ kṣatakṛtaśca na siddhimeti | paittānilāvapi ca darśitapūrvaliṅgau sarve ca marmasu bhavanti hi kṛcchrasādhyāḥ ||8||
teṣāṃ sādhyāsādhyātvamāha- sidhyantītyādi| na siddhimeti na sādhyatāṃ yāti| darśitapūrvaliṅgā iti gaṇḍayukto vātavisarpaḥ, srotojakardamanibhaḥ pittavisarpa iti| anye tu ‘pittātmako'ñjanavapuśca tathā na sidhyet’ iti paṭhanti, cakāreṇa gaṇḍairyadā'tiviṣamairityevaṃviśiṣṭo vātiko'pyasādhya iti samuccīyata iti vyākhyānayanti| gaṇḍairyadā tu viṣamairityādinā vātajasya, srotojakardamanibhairityādinā| pittajasyāsādhyatvamuktaṃ yat punarucyate tat kṣatajasyāsādhyatāprasaṅgena, prasaṅgoktaṃ ca na paunaruktyamarhati||8|| teṣāṃ sādhyāsādhyatāṃ nirdiśannāha- sidhyantītyādi| pittātmako'ñjanavapuśceti cakāreṇa gaṇḍairyadā tu viṣamairityevaṃviśiṣṭo vātiko'pyasādhya iti samuccīyate| anye punaravasthāntare vātakaphajasyāsādhyatvaṃ darśayitumanyathā paṭhanti- “paittānilāvapi ca darśitapūrvaliṅgau, kṛcchrāśca marmasu bhavanti hi sarva eva” iti| nanu prāgeva gaṇḍairyadā tu viṣamairityādinā vātajasyāsādhyatvamuktameva, tathā ‘srotojakardamavapuḥ’ ‘ityādinā pittajasya, tat kiṃ ‘paittānilāvapi ca’ ityādinā punarasādhyavacanamuktam? ucyate- kṣatajasyāsādhyatāprakrameṇa paittānilayorapi punarasādhyatāvacanamapūrvavacanaṃ; ata evoktaṃ- “prakramādutthito vādo na yāti punaruktatām| dūṣaṇaṃ dātumadhikaṃ cokte'pi punarucyate” iti||8||
śophaṃ na pakvamiti 7 pakvamupekṣate yo yo vā vraṇaṃ pracurapūyamasādhuvṛttaḥ | abhyantaraṃ praviśati pravidārya tasya sthānāni pūrvavihitāni 8 tataḥ sa pūyaḥ ||9|| tasyātimātragamanādgatirityataśca nāḍīva yadvahati tena matā tu nāḍī |10|
nāḍīṃ nirdiśannāha- śophamityādi| vraṇamityatropekṣata iti sambandhaḥ| asādhuvṛttaḥ ahitāhārācāraḥ| sthānāni tvagādīni vraṇavāstuśabdābhihitāni| tasya pūyasya| ataśceti cakāro nāḍīniruktipakṣāntarasamuccaye| tāmeva nāḍīniruktimāha- nāḍīva yadvahati tena matā tu nāḍī; yena hetunā nāḍīvat praṇālīvadvahati yāti tena hetunā nāḍī matetyarthaḥ| śophaṃ na pakvamityādi hetuḥ, abhyantaramityādi samprāptiḥ, nāḍīvetyādi niruktiḥ||9|| idānīṃ visarpasaṅkhyāparimitasāmānyāt, śothaprabaddhatvācca nāḍīrnirdiśannāha- śothaṃ na pakvamityādi| pakvameva śothamapakvamiti ya upekṣate, ata evāsādhuvṛttaḥ, vraṇe'pyahitāhāravihārayorativṛttatvāt| sthānāni pūrvagaditānīti tvagādīni vraṇavastuśabdābhihitāni| tāni sthānāni yadā'bhyantaraṃ prakarṣeṇa viśati pūyaḥ, atastvagādyantaniveśāt tasya pūyasya yadatimātraṃ gamanaṃ tato gatiriti gateścottaratra gatirityucyate| ityataśceti cakāro nāḍīgatiniruktipakṣāntaraṃ samuccinoti| yena hetunā nāḍīva praṇālīvajjalaṃ yāti, tenāpi hetunā nāḍī matetyarthaḥ| rogādeva rogaheturogasya nāḍīsañjñakasya samprāptyabhidhānaṃ taddoṣāt||9||-
doṣaistribhirbhavati sā pṛthagekaśaśca sammūrcchitairapi ca śalyanimittato'nyā ||10||
saṅkhyāṃ niyamayannāha- doṣairityādi| doṣaiḥpṛthagiti tisraḥ, ekaśaśca sannipatitairanyā, aparāśca tisraḥ| sammūrcchitairapi ca dvidoṣasaṃyogotthāḥ; anyathā apicakārau nirarthakau syātām| sammūrcchitairmiśrībhūtairityarthaḥ| śalyanimittato'nyā abhighātajā'paretyarthaḥ| gayī tu tribhirdoṣaiḥ pṛthak tisraḥ, ekaśaśca sammūrcchitairanyā sānnipātikī, śalyanimittā ca pañcamīti pañcaiva nāḍya iti vyākhyānayati||10|| tatrāpi kālāntareṇa doṣānubandhe bhedasaṅkhyāniyamanaṃ nidarśayannāha- doṣaistribhirityādi| sammūrcchitairmiśrībhūtaiḥ, taireva sannipatitairityarthaḥ| śalyanimitto'nyā abhighātajā aparā||10||
tatrānilāt paruṣasūkṣmamukhī saśūlā phenānuviddhamadhikaṃ sravati kṣapāyām |11|
teṣāṃ vātādīnāṃ pratyekaṃ viśiṣṭaṃ lakṣaṇamāha- tatrānilādityādi| phenānuviddhaṃ phenamiśram|11|-
tṛṭtāpatodasadanajvarabhedahetuḥ pītaṃ sravatyadhikamuṣṇamahaḥsu pittāt ||11||
tṛṭtāpetyādi| tṛṭtāpādīnāṃ hetuḥ tṛṣādīn karotītyarthaḥ||11||
jñeyā kaphādbahughanārjunapicchilāsrā rātrisrutiḥ stimitarukkaṭhinā sakaṇḍūḥ |12|
jñeyā kaphādityādi| bahughanārjunapicchilāsreti vipulasāndradhavalapicchilasrāvetyarthaḥ| atrāsraśabdaḥ srāvavācī cintya eva| anye tu ‘kaphādbahughanārjunapicchilasrut’ iti paṭhanti, tatra srut srāva ityarthaḥ| stimitarugiti mandavedanetyarthaḥ|12|-
doṣadvayābhihitalakṣaṇadarśanena tisro gatīrvyatikaraprabhavāstu vidyāt ||12||
dvandvajā āha- doṣadvayābhihitetyādi| vyatikaraprabhavā dvandvajāḥ; vātapittajā, pittakaphajā, vātakaphajā ceti tisraḥ| gayī tu doṣadvayābhihitetyādi dvandvajānāṃ lakṣaṇaṃ na paṭhati||12||
dāhajvaraśvasanamūrcchanavaktraśoṣā yasyāṃ bhavantyabhihitāni ca lakṣaṇāni | tāmādiśet pavanapittakaphaprakopāddhorāmasukṣayakarīmiva kālarātrim ||13||
sānnipātikīmāha- dāhajvaretyādi| asukṣayakarīṃ prāṇāpahāriṇīṃ; kāmiva? kālarātrimiva yamabhaginīmiva||13||
naṣṭaṃ kathañcidanumārgamudīriteṣu 9 sthāneṣu śalyamacireṇa gatiṃ karoti | sā phenilaṃ mathitamacchamasṛgvimiśramuṣṇaṃ sraveta sahasā sarujā ca nityam ||14||
śalyanimittāṃ darśayannāha- naṣṭamityādi| udīriteṣu sthāneṣu tvagādiṣu| mathitamunmathitamiva| uṣṇamuṣṇasparśaṃ; ‘srāvaṃ’ ityadhyāhāraḥ||14|| tatrānilāt phenānubaddhaṃ phenamiśraṃ kṣapāyāmadhikaṃ sravati, śaityena tatra vātakopāt| pittaduṣṭā ahaḥsvadhikaṃ sravati, divoṣṇena pittakopāt| kaphādbahughanārjunapicchilāsrā vipulasāndradhavalacikkaṇasrāvetyarthaḥ| tatra asraśabdaḥ srāvavācī cintya eva| anye ‘bahughanārjanapicchilasrut’ iti paṭhanti| tatra sravateḥ sampadāditvādbhāve kvip| srut srāva eva| tridoṣajāyāmasukṣayakarīmiva kālarātriṃ yamabhaginīmiva| śalyanimittāṃ darśayannāha- naṣṭaṃ kathañcidityādi| kenā'pi prakāreṇa naṣṭam| anumārgaṃ mārgaṃ lakṣīkṛtya; ‘aṇumārgaṃ’ ityanye paṭhanti; tatrāṇumārgatvenaiva śalyasādṛśyāt kathañciditi nirarthakaṃ syāt| udīriteṣu sthāneṣu tvāgādiṣu| saphenilamiti phenavantaṃ; matvarthe| mathitam unmathitamiva| uṣṇam uṣṇasparśam| ete dharmāstu prasaraṇādau calatā śalyena māṃsādikṣobhena bhavanti| kṣatajānvitatvamapi srāvasya calatā śalyenādhiṣṭhānanāśakṛtatvāditi||11-14|| iti sauśrute śalyatantre visarpanāḍīvraṇanidānaṃ sampūrṇam|
yāvatyo gatayo yaiśca kāraṇaiḥ sambhavanti hi | tāvantaḥ stanarogāḥ syuḥ strīṇāṃ taireva hetubhiḥ ||15||
idānīṃ stanarogāṇāṃ saṅkhyāṃ hetuṃ ca darśayannāha- yāvatya ityādi| yāvatyo yāvatpramāṇā gatayaḥ, yaiśca kāraṇairvātapittakaphasannipātābhighātaiḥ, tāvantaḥ tāvatpramāṇāḥ||15|| athātaḥ stanaroganidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ| nāḍīnāmanantaraṃ paribhāṣikatvena stanarogārambhaḥ| stanarogahetusaṅkhye atideśena darśayannāha- yāvantyo gataya ityādi| yairhetubhirvātapittakaphasannipātābhighātairyāvatpramāṇā gatayastaireva kāraṇaistāvatpramāṇāḥ stanarogāḥ||15||
dhamanyaḥ saṃvṛtadvārāḥ kanyānāṃ stanasaṃśritāḥ | doṣāvisaraṇāttāsāṃ 10 na bhavanti stanāmayāḥ ||16||
idānīṃ samānāyāmapi jātāvasambhūtagarbhāṇāṃ te rogā na bhavantīti darśayannāha- dhamanya ityādi| kanyānāmasambhūtagarbhāṇāṃ strīṇāmityarthaḥ| avisaraṇam aprasaraṇam||16|| idānīṃ samānāyāmapi jātāvasambhūtagarbhāṇāṃ te rogā na bhavantīti darśayannāha- dhamanya ityādi||16||
tāsāmeva prajātānāṃ garbhiṇīnāṃ ca tāḥ punaḥ | svabhāvādeva vivṛtā jāyante sambhavantyataḥ ||17||
tāsāmeva sagarbhāṇāṃ prajātānāṃ ca tā eva dhamanyo vivṛtadvārā bhavantīti darśayannāha- tāsāmevetyādi| prajātānāṃ prasūtānām| tā iti dhamanyaḥ| vivṛtāḥ prasṛtadvārāḥ, jāyante bhavantītyarthaḥ| sambhavantīti ‘stanarogā’ iti śeṣaḥ||17|| tāsāmeva sagarbhāṇāṃ prajātānāṃ ca tā eva dhamanyo vivṛtadvārā bhavantīti darśayannāha- tāsāmevetyādi| tatra hetvantaramapaśyannāha- svabhāvādeveti| sambhavantyato hetoḥ ‘stanarogāḥ’ iti śeṣaḥ||17||
rasaprasādo madhuraḥ pakvāhāranimittajaḥ | kṛtsnadehāt stanau prāptaḥ stanyamityabhidhīyate ||18||
‘sakṣīrau vā'pyadugdhau vā prāpya doṣā’ iti strīkṣīrasya stanarogāṇāṃ hetutvenoktatvāt strīkṣīrasyaiva sambhavamāha- rasaprasāda ityādi|- rasaprasādaḥ rasasya prasādo dhāma sārasteja ityarthaḥ| pakvāhāranimittaja iti prādhānyāt pakvāhāranimittaśabdena rasaḥ kathyate, tena rasaja ityarthaḥ| stanyaniruktimāha- kṛtsnadehādityādi| rasadhātorvyānavikṣiptasya sarvadehagatatvāt||18|| idānīṃ ‘sakṣīrau vā'pyadugdhau vā’ iti strīkṣīrasya stanarogāṇāṃ hetutvenoktatvāt strīkṣīrasyaiva prabhavaṃ, tasya stanyasya prakṛtibhūtasya vikṛtasya ca prasaṅgena lakṣaṇaṃ ca darśayannāha- rasaprasāda ityādi| rasyasya prasādo rasaprasādaḥ, dhāma sāraḥ, tena madhuratā śuklatā ca| vātādidoṣaduṣṭasya punaḥ kaṣāyatvamamlatvamatimādhuryaṃ vā| pakvaścāsāvāhāraḥ, sa eva nimittaṃ yasya sa tathā, sa tu ‘rasa’ ucyate, prādhānyāt; na punarmalabhūtaṃ viṭ pakvam, aprādhānyādeva; tato jātaṃ, taduktaṃ carake- “rasāt stanyaṃ tathā raktamasṛjaḥ kaṇḍarāḥ sirāḥ” (ca. ci. 15) iti| tathā bhoje'pi- “sirāsnāyurajaḥstanyatvaco gativivarjitāḥ| dhātubhyaścopajāyante tasmātta upadhātavaḥ” iti| tasyedānīṃ ‘stanabhavaṃ stanyaṃ’ ityasyārthasya yogaṃ darśayannāha- kṛtsnāddehādityādi| rasadhātorvyānavikṣiptasya sarvadehagatvāt||18||
viśasteṣvapi gātreṣu yathā śukraṃ na dṛśyate | sarvadehāśritatvācca 11 śukralakṣaṇamucyate ||19|| tadeva ceṣṭayuvaterdarśanāt smaraṇādapi | śabdasaṃśravaṇāt sparśāt saṃharṣācca pravartate ||20|| suprasannaṃ manastatra harṣaṇe heturucyate | āhārarasayonitvādevaṃ 12 stanyamapi striyāḥ ||21|| tadevāpatyasaṃsparśāddarśanāt smaraṇādapi | grahaṇācca śarīrasya śukravat sampravartate ||22|| sneho nirantarastatra prasrave heturucyate |23|
tasya śarīrābhyantarasthasyādṛśyasyāpi prasiddhopamānena pravartane hetuṃ darśayannāha- viśasteṣvapītyādi| śukralakṣaṇaṃ ‘stanyamucyate’ iti śeṣaḥ| kuta ityāha- yathā śukraṃ viśasteṣu chinneṣvapi gātreṣu na dṛśyate, tasmādvitīyaṃ hetumāha- sarvadehāśritatvāditi, śukravat samastaśarīrāśritatvāt| śukradṛṣṭāntena stanyasyābhyantaradarśanaṃ pratipādya tenaiva dṛṣṭāntena sāmagrītastasya pravartanādbahiḥ pratyakṣatāṃ pratipādayannāha- tadevetyādi| tadeva śukraṃ pravartate bahirniḥsarati| saṃharṣād viśiṣṭasparśasaṅkalpalakṣaṇāt| viśiṣṭasparśasaṅkalpe hetucatuṣṭayaṃ darśayannāha- iṣṭayuvaterityādi| iṣṭayuvatidarśanādihetucatuṣṭayena yaḥ saṃharṣaḥ sa suprasanna eva manasi bhavatīti manaso'pi suprasannasya kāraṇatvaṃ darśayannāha- suprasannamityādi| suprasannamīrṣyādyanabhibhūtam| evaṃ stanyamapi striyāḥ pravartate, śukramāhārarasayonitvāt pravartate stanyamapi tathā, tasmāt pravartate| nanu śukramāhārayonyapi saṃharṣāt kāraṇāt pravartate, atra ca kiṃ kāraṇamityāha- tadevetyādi| tadeva stanyaṃ śukravat sampravartate| apatyasaṃsparśādikāraṇacatuṣṭaye'pi sneho mūlakāraṇamiti tadeva darśayannāha- sneha ityādi| prasrave stanyasravaṇe| atrāpi catvāro hetavaḥ, paramiṣṭayuvatisthāne'trāpatyagrahaṇaṃ, mūlahetuharṣasthāne snehaḥ||19-22||- tasya punaḥ śarīrābhyantarasthasya pramāṇairanupalbhyasyāpi prasiddhopamānena pravartane hetvantaraṃ darśayannāha- viśasteṣvapītyādi| viśasteṣu vikṛtteṣu| yat punarantaḥ pratyakṣaṃ na bhavati bahirapi tat pratyakṣaṃ na bhavatītyāśaṅkya sāmagrītastasya bahirāvirbhāvena pratyakṣatāṃ darśayannāha- tadeva ceṣṭayuvaterisyādi| saṃharṣāt iṣṭayuvaterviśiṣṭasparśasaṅkalpalakṣaṇāt| darśanādiṣvapi caturṣvanvayavyatirekābhyāṃ śukrabhāvābhāvāt samaulaṃ kāraṇaṃ harṣasyāpi darśayannāha- suprasannamityādi| suprasannam īrṣyādibhiranabhibhūtam| śukreṇa saha prastutasya stanyasya sādharmyāddhetuṃ darśayannāha- sarvadehāśritatvācceti| ubhayorapi sarvadehāśrayatvādityarthaḥ| atrāpi catvāra eva hetavaḥ| parimiṣṭayuvatisthāne atrāpatyagrahaṇaṃ, maulahetuharṣasthāne tu snehaḥ, suprasannasthāne nirantaraḥ; nirantaro niratiśaya ityarthaḥ||19-22||-
tat kaṣāyaṃ bhavedvātāt kṣiptaṃ ca plavate'mbhasi ||23|| pittādamlaṃ sakaṭukaṃ rājyo'mbhasi ca pītikāḥ | kaphādghanaṃ picchilaṃ ca jale cāpyavasīdati | sarvairduṣṭaiḥ sarvaliṅgamabhighātācca duṣyati ||24||
stanyasya prabhavaṃ pravartanaṃ cābhidhāya prakṛtimabhidhātukāmaḥ parityājyatayā prathamaṃ vikṛtiṃ darśayannāha- tadityādi| kṣiptaṃ ceti cakāreṇānuktamapi tanutvādikaṃ samuccīyate| sakaṭukam īṣattiktaṃ, tikte'pi kaṭuśabdasya pravṛtteḥ| ambhasi ceti cakārānnīlalohitāśca rājyo draṣṭavyāḥ| picchilaṃ ceti cakāreṇa doṣasamplavaḥ sūcyate| avasīdati buḍati| abhighātāt patanapīḍanādikāt||23-24||
yat kṣīramudake kṣiptamekībhavati 13 pāṇḍuram | madhuraṃ cāvivarṇaṃ ca prasannaṃ tadvinirdiśet ||25||
nirdoṣasya stanyasya lakṣaṇamāha- yadityādi| ekībhavati 14 ekatvaṃ yāti milatītyarthaḥ| avivarṇam īṣatpītādivarṇam| prasannaṃ prakṛtistham||25|| stanyasya prakṛtimabhidhāya vikṛtiṃ nidarśayannāha- tadityādi| kṣiptaṃ ca plavate laghutvāt| kṣiptaṃ ceti cakāreṇa tanutvādīnyanuktānyapi samuccīyante| sakaṭukam īṣattiktamityarthaḥ; tikte'pi kaṭukaśabdapravṛtteḥ| rājyo'mbhasi ca pītikā iti cakāro bhinnakrame, tena pītikāśceti draṣṭavyaṃ, tena pittaduṣṭasya nīlalohitāśca rājyo draṣṭavyāḥ| toye cāpyavasīdati gurutvāt majjanāplavanābhyāṃ pradeśe ekībhāvopalambhāt| picchilaṃ ceti cakāreṇātimādhuryādyapi boddhavyam| prasannaṃ tu sādhāraṇaṃ pāṇḍuraṃ madhuraṃ ca| cakāreṇa kaphavardhakatve'pyanayoḥ stanyaprakṛtitvamityabhinirdiśyate| atipāṇḍutvamatimādhuryaṃ ca kaphavṛddhilakṣaṇam| vātakaphadoṣeṇātiviṣyandi| avivarṇam īṣatpītādiprakṛtivarṇam| prasannaṃ prakṛtistham||23-25||
sakṣīrau vā'pyadugdhau vā prāpya doṣaḥ stanau striyāḥ | raktaṃ māṃsaṃ ca sandūṣya stanarogāya kalpate ||26||
stanarogahetuṃ stanyaṃ prakṛtivikṛtibhirabhinirdiśya stanarogasamprāptiṃ darśayannāha- sakṣīrāvityādi| sakṣīrau garbhiṇyāḥ, tasyā dohasyāsambhavāt| adugdhau prasūtāyāḥ, tasyā dohasya sambhavāt| tatra yadā dohyāvadugdhau bhavataḥ, tadā kṣīrabharapīḍitā doṣāḥ kupitāḥ stanarogāya jāyante| stanarogāya kalpate stanarogārthe samartho bhavati||26||
pañcānāmapi teṣāṃ tu hitvā śoṇitavidradhim | lakṣaṇāni samānāni bāhyavidradhilakṣaṇaiḥ ||27||
teṣāmapi saṅkṣepārthaṃ lakṣaṇamatideśena nirdiśannāha- pañcānāmapītyādi| teṣāṃ stanarogāṇām| samānāni tulyāni, ‘bhavanti’ ityadhyāhāraḥ||27|| tatra stanarogahetuṃ stanyaṃ prabhavaprakṛtivikṛtibhirabhinirdiśya stanarogasamprāptiṃ pratipādayannāha- sakṣīrāvityādi||26-27||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne visarpanāḍīstanaroganidānaṃ nāma daśamo'dhyāyaḥ ||10||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ nidānasthāne daśamo'dhyāyaḥ||10|| iti sauśrute śalyatantre śrīgayadāsaviracitāyāṃ nyāyacandrikāyāṃ pañjikāyāṃ nidānasthāne daśamo'dhyāyaḥ||10||
pāṭhāntarāḥ
- 1 visṛtamunnatamāśu’ iti hārāṇacandraḥ paṭhati, ‘visṛtaṃ vistīrṇaṃ, unnataṃ mahāntam’ iti ca vyākhyānayati ↩
- 2 ‘vātādidoṣaliṅgaṃ’ iti pā. ↩
- 3 ‘tanutvaṃ’ iti pā. ↩
- 4 ‘sarpatīti’ iti pā. ↩
- 5 ‘māṃsasirāpraṇāśāt’ iti pā. ↩
- 6 ‘praṇāśaḥ’ iti pā. ↩
- 7 ‘śopho na pakva iti’ iti pā. ↩
- 8 ‘pūrvagaditāni’ iti ga. ↩
- 9 ‘aṇumātramudīriteṣu’ iti pā. ↩
- 10 ‘doṣāvitaraṇāt’ iti hārāṇacandraḥ paṭhati, doṣāvitaraṇāt saṃvṛtadvāratayā stanāmayārambhakāṇāṃ doṣāṇāmavisarjanāt’ iti ca vyākhyānayati ↩
- 11 ‘sarvadehāśritatve'pi stanyaṃ lakṣaṇatastathā’ iti hārāṇacandasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 12 ‘āhārarasavīryatvāt’ iti tā. ↩
- 13 ‘ekatvaṃ yāti’ iti pā. ↩
- 14 ‘ekatvaṃ yāti’ iti pā. ↩