athāto granthapacyarbudagalagaṇḍānāṃ nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
athāta ityādi||1-2||
vātādayo māṃsamasṛk ca duṣṭāḥ sandūṣya medaśca kaphānuviddham 1| vṛttonnataṃ vigrathitaṃ tu śophaṃ kurvantyato granthiriti pradiṣṭaḥ ||3||
teṣāṃ hetusamprāptilakṣaṇaniruktīrāha- vātādaya ityādi| vātādayo doṣā duṣṭā māṃsamasṛk ca sandūṣya śophaṃ kurvantīti sambandhaḥ| etena trayo granthaya uktāḥ| medaśca kaphānuviddhaṃ kaphasaṃsṛṣṭaṃ vāyudūṣitatvācchophaṃ karotīti sambandhaḥ| bhoje'pi vātakartṛtvaṃ medogranthāvabhihitam| tathā ca,- “vāyurmedo yadā māṃse saṅkṣipedathavā tvaci| tatra medobhavo granthiḥ śyāvo bhavati kaṇḍulaḥ”- ityādi| ayaṃ caturtho granthiḥ| cakārāt sirājo granthiḥ pañcamo grāhyaḥ| duṣṭā vṛddhiṃ gatā ityarthaḥ| vṛtto vartulaḥ, unnata ucchritaḥ| vigrathito'tyarthaṃ kaṭhinaḥ| vātādayo duṣṭā ityanena hetūpadeśaḥ, māṃsamasṛk ca sandūṣyeti samprāptiḥ, vṛttonnataṃ viprathitaṃ tu śophamiti lakṣaṇopadeśaḥ, ato granthiriti pradiṣṭa iti niruktiḥ||3|| medogranthiḥ 2 pṛthageva samprāptyā'nvitaḥ; yaduktaṃ bhoje- “vāyurmedo yadā māṃse vikṣipedathavā tvaci| tatra medobhavo granthiḥ śyāvo bhavati kaṇḍuraḥ 3|| kṛśaḥ kṛśe mahān sthūle granthirbhinnaśca pīḍitaḥ| tilakalkanibhaḥ srāvo ghṛtavaccāsya jāyate” iti| sirāgranthestu pṛthageva samprāptiḥ||1-3||
āyamyate vyathyata 4 eti todaṃ pratyasyate kṛtyata 5 eti bhedam | kṛṣṇo'mṛdurbastirivātataśca bhinnaḥ sraveccānilajo'sramaccham ||4||
teṣāṃ vātādijānāṃ pratyekaṃ viśiṣṭaṃ lakṣaṇamāha- āyamyata ityādi| āyamyate vāyorākarṣaṇena dīrgha iva kriyate, ‘granthiḥ’ iti śeṣaḥ| vyathyate vidhūyate| eti gacchati| todaṃ vyathām| pratyasyate kṣipyate| kṛtyate chidyate| eti bhedamiti bhedaṃ ca gacchati| amṛduḥ karkaśaḥ| bastirivātataśceti mūtrāśayavaddīrghaḥ| asraṃ rudhiram||4|| āyamyata iti vāyorākarṣaṇena dīrgha iva kriyate| ‘vyadhyate’ ityatra ‘vyāthyati’ ityeke paṭhanti||4||
dandahyate dhūpyati cūṣyate 6 ca pāpacyate prajvalatīva cāpi | raktaḥ sapīto'pyathavā'pi pittādbhinnaḥ sraveduṣṇamatīva cāsram ||5||
dandahyate bhṛśaṃ dahyata iva| dhūpyati cātimātram atiśayena santāpaṃ karoti| pāpacyate bhṛśaṃ pacyata iva| prajvalatīva bhasmībhavatīva||5|| pittagranthau dandahyate bhṛśaṃ dahyata iva| pāpacyate bhṛśaṃ pacyate iva| prajvalatīva prakarṣeṇa jvalatīva||5||
śīto'vivarṇo'lparujo'tikaṇḍūḥ pāṣāṇavat saṃhananopapannaḥ | cirābhivṛddhiśca kaphaprakopādbhinnaḥ sravecchuklaghanaṃ ca pūyam ||6||
avivarṇa īṣadvivarṇaḥ| pāṣāṇavat pāṣāṇa iva ‘kaṭhina’ ityadhyāhāraḥ| saṃhananopapannaḥ saṅghātānvito mahānityarthaḥ||6|| kaphagranthau śīto'vivarṇa iti īṣadvivarṇaḥ| pāṣāṇavat kaṭhinaḥ| saṃhananopapannaḥ saṃhatānvito mahānityarthaḥ||6||
śarīravṛddhikṣayavṛddhihāniḥ snigdho mahānalparujo'tikaṇḍūḥ | medaḥkṛto gacchati cātra bhinne piṇyākasarpiḥpratimaṃ tu medaḥ ||7||
śarīravṛddhikṣayavṛddhihāniriti dehāpyāyanahrāsābhyāmāpyāyanahrāsau yasya sa tathā| gacchati sravati meda iti sambandhaḥ| atra medogranthau bhinne sati, piṇyākasarpiḥpratimaṃ tilakalkastyānaghṛtasadṛśam||7|| śarīravṛddhikṣayavṛddhihāniriti dehāpyāyanahrāsābhyāmāpyāyanahrāsau yasya sa tathā| gacchati cātra bhinne piṇyākasarpiḥpratimaṃ tu bhedaḥ| bhinne sati tilakalkastyānaghṛtasadṛśaṃ medo gacchati sravatītyarthaḥ||7||
vyāyāmajātairabalasya taistairākṣipya vāyurhi sirāpratānam | sampīḍya saṅkocya viśoṣya cāpi granthiṃ karotyunnatamāśu vṛttam ||8|| granthiḥ sirājaḥ sa tu kṛcchrasādhyo bhavedyadi syāt sarujaścalaśca | aruk sa evāpyacalo 7 mahāṃśca marmotthitaścāpi vivarjanīyaḥ ||9|| iti granthīnāṃ nidānaṃ samāptam |
sirājasya grantheḥ samprāptiṃ darśayannāha- vyāyāmajātairityādi| vyāyāmajātaiḥ vyāyāmasamūhaiḥ| abalasya puruṣasya| sirāpratānaṃ sirāvistāram| sirājasya kṛcchrasādhyatvamāha- sa tu kṛcchrasādhya ityādi| tasyāsādhyatvamāha- arugityādi| mahāṃśceti cakāreṇa vātādijā apyevaṃrūpā varjanīyāḥ| marmotthitaśceti cakāreṇa arujo'pi vivarjanīyaḥ| anye punaratra “māṃsāsrajaṃ cārbudalakṣaṇena tulyaṃ hi dṛṣṭaṃ tvatha lakṣaṇajñaiḥ”- iti ṣaṣṭhaṃ granthiṃ paṭhanti| tanna, jejjaṭādibhiḥ parihṛtatvāt||8-9|| sirājasya grantheḥ samprāptiṃ darśayannāha- vyāyāmajātairityādi| ayaṃ rujāyuktaḥ kṛcchrasādhyaḥ| sa cārujaścāpyacalo mahāṃśca marmotthitaścāpi vivarjanīyaḥ| taduktamanyatra- “sirājaścirasādhyastu sarvebhyo durupakramaḥ” iti| sa ceti cakāreṇa vātādijo'pyetādṛśalakṣaṇo'sādhya eva| tathā ca bhojaḥ- “durbalasya sirā vāyurmaithunādiprajāgaraiḥ| granthiṃ karoti prathitamākṣipan pariśoṣayan|| sirājālāvṛtaṃ kṛtsnaṃ pīḍayan sarujaṃ calam| pañcaitānarujān granthīnmarmajānacalāṃstyajet|| kapolagalamanyāsu duścikitsyāśca sandhiṣu| asādhyān varjayan sādhyān kṛcchrasādhyāṃśca sādhayet” iti| anye punaratra māṃsāsṛgjaṃ ṣaṣṭhaṃ granthiṃ paṭhanti- māṃsāsrajaṃ cārbudalakṣaṇena tulyaṃ hi ṣaṣṭhaṃ (dṛṣṭaṃ) tvatha lakṣaṇajñaiḥ” iti| ayamevārthaḥ samānatantreṣvapi pāramparyāt smaryate iti ca vadanti||8-9||
hanvasthikakṣākṣakabāhusandhimanyāgaleṣūpacitaṃ tu medaḥ | granthiṃ sthiraṃ vṛttamathāyataṃ vā snigdhaṃ kaphaścālparujaṃ karoti ||10|| taṃ granthibhistvāmalakāsthimātrairmatsyāṇḍajālapratimaistathā'nyaiḥ 8| ananyavarṇairupacīyamānaṃ cayaprakarṣādapacīṃ vadanti ||11|| kaṇḍūyutāste'lparujaḥ prabhinnāḥ sravanti naśyanti bhavanti cānye | medaḥkaphābhyāṃ khalu roga eṣa sudustaro varṣagaṇānubandhī ||12||
idānīmapacyāḥ samprāptyādīnāha- hanvasthītyādi| hanvorasthi hanvasthi; sandhiśabdo hanvasthyādibhirbāhvantaiḥ pratyekaṃ sambadhyate; bāhusandhiśabdena kūrpasandhirucyate; akṣakaṃ koṣṭhakaṃ tasya sandhiḥ, etena grīvāgrakasandhirucyate 9; manyā grīvāpaścimabhāgasthā dhamanī| hanvasthītyādisamprāptiḥ, granthiṃ sthiraṃ vṛttamityādilakṣaṇam| taṃ granthibhirityādi taṃ pūrvoktaṃ granthim| ananyavarṇaiḥ samānavarṇaiḥ| upacīyamānaṃ vardhamānam| cayaprakarṣāditi upacayātiśayādityarthaḥ| cayaprakarṣādapacīmiti niruktiḥ| khaluśabdo'pyarthaḥ| tena medaḥkaphau vātādidoṣāntarānuviddhau jñeyau| tathāhi bhojaḥ,- “vātapittakaphā vṛddhā medaścāpi samācitam| jaṅghayoḥ kaṇḍarāḥ prāpya matsyāṇḍasadṛśān bahūn|| kurvanti grathitāṃstebhyaḥ punaḥ prakupito'nilaḥ| tān doṣānūrdhvago 10 vakṣaḥkakṣāmanyāgalāśritaḥ|| nānāprakārān kurute granthīn sā tvapacī smṛtā| vyāmiśradoṣajātā sā kṛcchrasādhyā prakīrtitā|| tāsāṃ vātottarā rūkṣā vātavedanayā'nvitā| kṣiprapākasamutthānā dāhayuktā tu paittikī|| gūḍhā vā'pākakaṭhinā kaphāt snigdhā'lparukkarā| medo'dhikā ślaiṣmikī ca viśeṣādatimārdavā|| apacī kaṇṭhamanyāsu kakṣāvaṅkṣaṇasandhisu| tāṃ tu mālākṛtiṃ vidyāt kaṇṭhahṛddhanusandhiṣu|| gaṇḍamālāṃ vijānīyādapacītulyalakṣaṇām”- iti| carake gaṇḍamālā gaṇḍe eva paṭhitā “medaḥkaphācchoṇitasañcayottho gaṇḍasya pārśve galagaṇḍa ekaḥ| syādgaṇḍamālā bahubhistu gaṇḍairdīptānale yūni balānvite ca|| sādhyā smṛtā pīnasapārśvaśūlakāsajvaracchardiyutā tvasādhyā” (ca. ci. 12)- iti| anye tu ‘medaḥkaphābhyāṃ punareṣa rogaḥ’ iti paṭhanti; punaḥśabdādadhikārthāddoṣāntarasambandhaḥ sthāpito bhavatīti ca vadanti| tatrāpi sa evārthaḥ| varṣagaṇānubandhī varṣasamūhasambandhītyarthaḥ| etena dīrgharogitvaṃ sūcitam| medaḥkaphābhyāmiti hetūddeśaḥ||10-12|| grantheranantaramapacyārambhaḥ, granthiviśeṣādapacyāḥ, medaḥsamucchrayagranthipratyāsannataśca| tasyāḥ samprāptiṃ darśayannāha- hanvasthikakṣākṣaketyādi| hanvorasthi hanvasthi| sandhiśabdo hanvasthyādibhirbāhvantaiḥ saha pratyekamabhisambadhyate| bāhusandhiśabdena kūrparasandhirucyate| bāhumūlasandheḥ kakṣāśabdenaivopapannatvāt| akṣasandhiḥ grīvādhaḥsandhiḥ| eṣu sandhipradeśeṣūpacitaṃ dūṣyaṃ medaḥ, kaphaśca doṣo granthiṃ karoti| tamupacīyamānaṃ khalu anyairgranthibhirāmalakāsthipramāṇairmīnāṇḍākāraiḥ| cayaprakarṣādapacīti niruktiḥ| ‘cayāpakarṣāt’ iti kecit paṭhanti| sā punarupacayāpacayābhyāmapacīyate| upacayāpacayau darśayannāha- naśyanti bhavanti cānye iti| medaḥkaphābhyāmiti pūrvoktadoṣadūṣyayoreva niyamanam| khaluśabdo'pyarthaḥ, nipātānāmanekārthatvāt| tena medaḥkaphayoreva vātādidoṣāntarasaṃsargaṃ sūcayati| tathāhi bhojaḥ- “vātapittakaphā vṛddhā medaścāpi samācitam| jaṅghayoḥ kaṇḍarāḥ prāpya matsyāṇḍasadṛśān bahūn|| kurvanti grathitāṃstebhyaḥ punaḥ prakupito'nilaḥ| tān doṣānūrdhvago vakṣaḥkakṣāmanyāgalāśritaḥ|| nānāprakārāt kurute granthīn sā tvapacī smṛtā| vyāmiśradoṣajātā sā kṛcchrasādhyā prakīrtitā|| tāsāṃ vātottarā rūkṣā vātavedanayā'nvitā| kṣiprapākasamutthānā dāhayuktā tu paittikī|| gūḍhapākā ca kaṭhinā kaphāt snigdhā'lparuk sthirā| medodhikā ślaiṣmikī ca viśeṣādatimārdavā|| apacī kaṇṭhamanyāsu kakṣāvaṅkṣaṇasandhiṣu| tāṃ tu mālākṛtisamāṃ kaṇṭhahṛddhanusandhiṣu|| gaṇḍamālāṃ vijānīyātadapacītulyalakṣaṇām” iti| sthānakṛta eva bhedo'pacīgaṇḍamālayoḥ, grahaṇyatisārayoriva| gale eva mālāsthānā gaṇḍamālā carakeṇa paṭhitā- “medaḥkaphācchoṇitasañcayotthaḥ| galasya madhye galagaṇḍa ekaḥ syādgaṇḍamālā bahubhistu gaṇḍaiḥ|| sādhyāḥ smṛtāḥ pīnasapārśvaśūlakāsajvaracchardiyutāstvasādhyāḥ” iti| (ca. ci. ) ityapacīnāṃ nidānaṃ sampūrṇam||10-12||
gātrapradeśe kvacideva doṣāḥ sammūrcchitā māṃsamabhipradūṣya | vṛttaṃ sthiraṃ mandarujaṃ mahāntamanalpamūlaṃ ciravṛddhyapākam ||13|| kurvanti māṃsopacayaṃ tu śophaṃ tamarbudaṃ śāstravido vadanti |14|
idānīmarbudādīnāṃ samprāptyādīnāha- gātrapradeśe ityādi| kvacideva gātrapradeśe doṣāḥ śophaṃ kurvantīti sambandhaḥ| sammūrcchitā vṛddhiṃ gatāḥ| kvacidevāniyatapradeśe, na punarapacīvaddhanvasthyādisandhiṣveva| apākam avidyamānapākam| māṃsopacayaṃ māṃsasaṅghātam| gātrapradeśe kvacideveti samprāptiḥ| sammūrcchitā doṣā iti hetuḥ| vṛttaṃ sthiramityādi svalakṣaṇam| gayī tu ‘kurvanti māṃsocchrayamatyagādham’ iti paṭhati||13||- apacyanantaramarbudārambhaḥ, medaḥkaphādhikajanmasāmānyāt| tasya samprāptimāha- gātrapradeśa ityādi| kvacidevāniyatapradeśe na punarapacīvaddhanvasthyādiṣveva| sammūrcchitā vṛddhāḥ| apākamiti avidyamānapākam| māṃsocchrayaṃ māṃsasaṅghātam| atyagādhamāṃsaṃ tanmūlatvāt; tasmādeva hetorarbudamapākam; agādhamāṃsocchrayamarbudaṃ jāyate, vastusvabhāvāditi||13||-
vātena pittena kaphena cāpi raktena māṃsena ca medasā ca ||14|| tajjāyate tasya ca lakṣaṇāni grantheḥ samānāni sadā bhavanti |15|
tajjāyate tadarbudaṃ bhavatītyarthaḥ| tasya ca lakṣaṇāni tasya vātapittakaphamedojasya||14||- teṣāṃ vātapittakaphamedojānāṃ vātādigranthilakṣaṇairlakṣaṇāni samānāni||14||-
doṣaḥ praduṣṭo rudhiraṃ sirāstu sampīḍya saṅkocya gatastvapākam ||15|| sāsrāvamunnahyati māṃsapiṇḍaṃ māṃsāṅkurairācitamāśuvṛddhim | sravatyajasraṃ rudhiraṃ praduṣṭamasādhyametadrudhirātmakaṃ syāt ||16|| raktakṣayopadravapīḍitatvāt pāṇḍurbhavet so'rbudapīḍitastu |17|
raktajasyārbudasya lakṣaṇamāha- doṣaḥ praduṣṭa ityādi| praduṣṭo doṣaḥ sirāsu gato rudhiraṃ sampīḍya saṅkocya māṃsapiṇḍamunnahyatīti sambandhaḥ| unnahyati udbadhnātīva; anye tu ‘praduṣṭo doṣa unnahyati ucchrito bhavati, māṃsapiṇḍamāśuvṛddhiṃ śīghravardhanaśīlaṃ karoti’ iti vyākhyānayanti| apākam īṣatpākam||15-16||- śoṇitajasya lakṣaṇaṃ darśayannāha- doṣaḥ praduṣṭa ityādi| apākamīṣatpākam, īṣadarthe nañ; alomikā piṇḍiketi yathā| doṣa unnahyati ucchrito bhavati| na kevalamunnahyati āśuvṛddhiṃ śīghravṛddhiṃ māṃsapiṇḍaṃ ca karoti| sravedajasram adhiṣṭhānabhūtasirārudhiraṃ; natu pākakṛtam, īṣadeva kledamātralakṣaṇasyāsrāvasyoktatvāt||15-16||-
muṣṭiprahārādibhirardite'ṅge māṃsaṃ praduṣṭaṃ prakaroti śopham ||17|| avedanaṃ snigdhamananyavarṇamapākamaśmopamamapracālyam | praduṣṭamāṃsasya narasya bāḍhametadbhavenmāṃsaparāyaṇasya ||18|| māṃsārbudaṃ tvetadasādhyamuktaṃ... |19|
māṃsajasya samprāptiṃ darśayannāha- muṣṭiprahārādibhirityādi| samupaiti samyaggacchati| bāḍham atiśayena| māṃsaparāyaṇasya māṃsabhakṣaṇaśīlasya| ‘muṣṭiprahārādibhiḥ’ ityatra kecit ‘kāṣṭhaprahārādibhiḥ’ iti paṭhanti||17-18||-
...sādhyeṣvapīmāni vivarjayettu | samprasrutaṃ marmaṇi yacca jātaṃ srotaḥsu vā yacca bhavedacālyam ||19|| yajjāyate'nyat 11 khalu pūrvajāte jñeyaṃ tadadhyarbudamarbudajñaiḥ | yaddvandvajātaṃ yugapat kramādvā dvirarbudaṃ tacca bhavedasādhyam ||20||
sādhyeṣvapītyādi| sādhyeṣvapīmāni vivarjayediti sādhyeṣu madhye imāni vakṣyamāṇāni vivarjayedityarthaḥ| adhyarbudamapi dvirarbudameva, anye ‘atyarbudaṃ’ iti paṭhanti| yaddvandvajātamityādi dvandvena yugmena jātaṃ dvandvajātaṃ; na kevalamadhyarbudaṃ dvirarbudaṃ, yaddvandvajātaṃ tadapi dvirarbudamityarthaḥ| bhedaśca tayoruparijātatvena pārśvajātatvena ca| etena dvirarbudadvitayamapyasādhyamuktam||19-20|| māṃsajasya samprāptiṃ darśayannāha- kāṣṭhaprahārādibhirityādi| māṃsaparāyaṇasyeti māṃsaikaparasyātimāṃsavṛddhermāṃsajaṃ, tadasādhyaṃ; tathaiva samprasrutādīnyapyasādhyāni| adhyarbudam adhikamarbudam; adhyarbudaṃ yattadapi dvirarbudaṃ, yad dvandvena yugapadeva jātaṃ kramādvā tadadhyarbudaṃ dvirarbudamapi; dvayametadasādhyam| tathā ca bhojaḥ- “arbade tvarbudaṃ jātaṃ dvandvajaṃ vā'nujaṃ ca yat| dvirarbudamiti jñeyaṃ tadasādhyaṃ vinirdiśet” iti||17-20||
na pākamāyānti kaphādhikatvānmedobahutvācca viśeṣatastu | doṣasthiratvādgrathanācca teṣāṃ sarvārbudānyeva nisargatastu ||21||
teṣāṃ pākābhāve hetuṃ darśayannāha- na pākamityādi| granthyādiṣvapi kaphādayaścatvāro hetavaḥ santi, paramarbudeṣu viśeṣataḥ kaphasya medasaścādhikyaṃ tasmāt, tathā viśeṣato doṣasthiratvād doṣakāryasya māṃsocchrayasya tenaiva svarūpeṇa cirakālāvasthitiśīlatvāt, tathā grathanād granthirūpatvātteṣāṃ medaḥprabhṛtīnāṃ; nisargatastviti tuśabdo'pyarthaḥ, tena svabhāvādapyarbudāni pākaṃ na gacchatītyarthaḥ||21|| teṣāṃ pākābhāve hetuṃ darśayannāha- na pākamāyāntītyādi| granthyādiṣvapi kaphādayaścatvāro hetavaḥ, arbudeṣu punaḥ kaphamedasorādhikyamiti viśeṣaḥ, tato na pākamāyānti| sarvāṇyevārbudāni pittaraktakṛtānyapi na pākamāgacchanti, kutaḥ? kaphādhikatvādityādi| viśeṣata iti viśeṣādatra kaphamedasorādhikyāt| tatraivāsiddhatāsādhanadoṣaṃ nirasyannāha- viśeṣato doṣasthiratvāt; kaphakāryasthiratvāt, tathā medaḥkāryake doṣakāryagrathanarūpāt; viśeṣeṇaivātra kaphamedasoḥ kāryasāmarthyenetyarthaḥ| nisargatastu atra tu śabdo'pyarthaḥ, svabhāvādapītyarthaḥ| bhoje'pyuktaṃ- “na pacyate sthiratvācca grathitatvāt svabhāvataḥ” iti| raktajamāṃsajayorapi doṣā evārambhakāḥ santi, tathā'pi tailadagdhavat raktajādivyapadeśa iti||21||
vātaḥ kaphaścaiva gale 12 pravṛddhau manye tu saṃsṛtya tathaiva medaḥ | kurvanti gaṇḍaṃ kramaśaḥ svaliṅgaiḥ samanvitaṃ taṃ galagaṇḍamāhuḥ ||22||
idānīṃ galagaṇḍasamprāptiṃ darśayannāha- vāta ityādi| vātādayo gaṇḍaṃ kramaśaḥ kurvantīti sambandhaḥ| kiṃviśiṣṭaṃ gaṇḍaṃ? svaliṅgaiḥ samanvitam| vātena kaphena ca galagaṇḍo bhavati, na pittena; svabhāvena pittajasya galagaṇḍasyābhāvāt||22|| medaḥkaphavātārambhasamānārbudānantaraṃ galagaṇḍārambhaḥ| teṣāṃ samprāptiṃ nirdiśannāha- vātaḥ kaphaścetyādi| vātena kaphena ca galagaṇḍo bhavati na pittena, svabhāvena pittajasya galagaṇḍasyābhāvāt, pittajacāturthakavat| taduktaṃ carake- “caturthako darśayati prabhāvaṃ dvividhaṃ jvaraḥ| jaṅghābhyāṃ ślaiṣmikaḥ pūrvaṃ śirasto'nilasambhavaḥ” (ca. ci. 3) iti| atra ca gaṇḍaśabdasya sāmānyaśopharūpakārthavyudāsyarthaṃ svaliṅgairityuktaṃ; tāni tu galagaṇḍasya sāmānyaliṅgāni “nibaddhaḥ śvayathuḥ” ityādīni vakṣyamāṇāni||22||
todānvitaḥ kṛṣṇasirāvanaddhaḥ kṛṣṇo'ruṇo vā pavanātmakastu | medonvitaścopacitaśca kālādbhavedatisnigdhataro'rujaśca 13||23|| pāruṣyayuktaściravṛddhyapāko yadṛcchayā pākamiyāt kadācit vairasyamāsyasya ca tasya jantorbhavettathā tālugalapraśoṣaḥ ||24|| sthiraḥ savarṇo'lparugugrakaṇḍūḥ 14 śīto mahāṃścāpi kaphātmakastu | cirābhivṛddhiṃ kurute cirācca prapacyate mandarujaḥ kadācit ||25|| mādhuryamāsyasya ca tasya jantorbhavettathā tālugalapralepaḥ | snigdho mṛduḥ pāṇḍuraniṣṭagandho medaḥkṛto 15 nīrugathātikaṇḍūḥ ||26|| pralambate'lābuvadalpamūlo dehānurūpakṣayavṛddhiyuktaḥ 16| snigdhāsyatā tasya bhavecca jantorgale'nuśabdaṃ 17 kurute ca nityam ||27||
tasyaiva vātādiviśeṣaliṅgāni nirdiśannāha- todānvita ityādi| aruja iti so'pi vātagalagaṇḍo yadā kālāt kālena kṛtvā medo'nvito bhavati, tadā arujo bhavatītyarthaḥ| yadṛcchayā ajñātahetuniyamena, pākamiyāt gacchet| kadācit na sarvakālam| vātajaṃ kaphajaṃ coktvā medojamāha- snigdha ityādi| gale'nuśabdamanunādaṃ pratiśabdamityarthaḥ||23-27|| tasyaiva vātādiviśeṣaliṅgāni nirdiśannāha- todānvita ityādi| śyāvāruṇyaṃ doṣadūṣyarāśeḥ, na punaravarṇasya vāyoreva| kadāciditi na sarvakālam| yadṛcchayā ajñātahetuniyamena| kaphajaḥ savarṇaḥ prakṛtisamānavarṇaḥ| tālugalapralepaḥ praliptatvam| vivardhate hīyati cātra dehaḥ dehavṛddhihānibhyāṃ lakṣaṇābhyāṃ vivardhate hiyati ca| hīyatīti divāderākṛtigaṇatvāt hidhātuṃ parasmaipadeṣu paṭhanti; tena hīyatīti rūpam| anye tu “vṛddhikṣayāvṛcchati cātra dehaḥ” iti paṭhanti| galena śabdamanunādam||23-27||
kṛcchrācchvasantaṃ mṛdusarvagātraṃ saṃvatsarātītamarocakārtam | kṣīṇaṃ ca vaidyo galagaṇḍinaṃ tu bhinnasvaraṃ caiva vivarjayettu ||28||
idānīṃ galagaṇḍasyāsādhyatāmāha- kṛcchrādityādi||28|| idānīṃ galagaṇḍasyāsādhyatāṃ darśayannāha- kṛcchrācchvasantamityādi||28||
nibaddhaḥ śvayathuryasya muṣkavallambate gale | mahān vā yadi vā hrasvo galagaṇḍaṃ 18 tamādiśet ||29||
na sarva eva galāśrayo gaṇḍo galagaṇḍaḥ, kiṃ tarhi kaścideva vakṣyamāṇasvarūpa iti darśayannāha- nibaddha ityādi| niyamena baddho nibaddhaḥ| muṣkavat aṇḍavat||29|| na galāśrayo galagaṇḍaḥ, kiṃ tarhi kaścideva pāribhāṣika iti darśayannāha- nibaddha ityādi| niyamena baddho nibaddhaḥ| muṣkavadaṇḍavat| bhojapyuktaṃ- “mahāntaṃ śothamalpaṃ vā hanumanyāgalāśrayam| lambantaṃ muṣkavaddṛṣṭvā galagaṇḍaṃ vinirdiśet” iti||29||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne galagaṇḍagaṇḍamālāpacyarbudanidānaṃ nāmaikādaśo'dhyāyaḥ ||11||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ nidānasthāne ekādaśo'dhyāyaḥ||11|| iti sauśrute śalyatantre śrīgayadāsaviracitāyāṃ nyāyacandrikākhyāyāṃ pañjikāyāṃ nidānasthāne ekādaśo'dhyāyaḥ||11||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘tathā sirāśca’ iti tā. ↩
- 2 asyāgre kiñcidgranthaḥ khaṇḍitaḥ ↩
- 3 ‘pāṇḍuraḥ’ iti madhukośe pāṭhaḥ ↩
- 4 ‘vyathyati tudyate ca’ iti tā. ↩
- 5 ‘mathyati bhidyate ca’ iti tā. ↩
- 6 ‘cātimātraṃ’ iti pā. ↩
- 7 ‘sa evāvicalaḥ’ iti pā. ↩
- 8 ‘jāle jālākāre ādhāre matsyāṇḍaṃ matsyāṇḍajālaṃ, rājadantādiṣu draṣṭavyaṃ| tatsadṛśairmatsyāṇḍajālapratimaiḥ’ iti hārāṇacandraḥ ↩
- 9 ‘grīvādhaḥsandhiḥ’ iti pā. ↩
- 10 ‘tridoṣān’ iti pā. ↩
- 11 ‘sañjāyate yat’ iti pā. ↩
- 12 ‘bhṛśaṃ’ iti pā. ↩
- 13 ‘bhavet pratistabdhagalo'rujaśca’ iti, ‘bhavet pradigdhe ca gale'rujaśca’ iti ca pā. ↩
- 14 ‘gururugrakaṇḍūḥ’ iti tā. ↩
- 15 ‘medaḥśritaḥ’ iti pā. ↩
- 16 ‘vivardhate hīyati cātra dehaḥ’ iti tā.| gayadāsasammato'yaṃ pāṭhaḥ ↩
- 17 ‘galena’ iti pā. ↩
- 18 taṃ gaṇḍamiti nirdiśet’ iti pā. ↩