11. granthyapacyarbudagalagaṇḍanidānam

Larger type: Suśrutasaṃhitā · indented: Ḍalhaṇa's Nibandhasaṅgraha
athāto granthapacyarbudagalagaṇḍānāṃ nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
athāta ityādi||1-2||
vātādayo māṃsamasṛk ca duṣṭāḥ sandūṣya medaśca kaphānuviddham 1| vṛttonnataṃ vigrathitaṃ tu śophaṃ kurvantyato granthiriti pradiṣṭaḥ ||3||
teṣāṃ hetusamprāptilakṣaṇaniruktīrāha- vātādaya ityādi| vātādayo doṣā duṣṭā māṃsamasṛk ca sandūṣya śophaṃ kurvantīti sambandhaḥ| etena trayo granthaya uktāḥ| medaśca kaphānuviddhaṃ kaphasaṃsṛṣṭaṃ vāyudūṣitatvācchophaṃ karotīti sambandhaḥ| bhoje'pi vātakartṛtvaṃ medogranthāvabhihitam| tathā ca,- “vāyurmedo yadā māṃse saṅkṣipedathavā tvaci| tatra medobhavo granthiḥ śyāvo bhavati kaṇḍulaḥ”- ityādi| ayaṃ caturtho granthiḥ| cakārāt sirājo granthiḥ pañcamo grāhyaḥ| duṣṭā vṛddhiṃ gatā ityarthaḥ| vṛtto vartulaḥ, unnata ucchritaḥ| vigrathito'tyarthaṃ kaṭhinaḥ| vātādayo duṣṭā ityanena hetūpadeśaḥ, māṃsamasṛk ca sandūṣyeti samprāptiḥ, vṛttonnataṃ viprathitaṃ tu śophamiti lakṣaṇopadeśaḥ, ato granthiriti pradiṣṭa iti niruktiḥ||3|| medogranthiḥ 2 pṛthageva samprāptyā'nvitaḥ; yaduktaṃ bhoje- “vāyurmedo yadā māṃse vikṣipedathavā tvaci| tatra medobhavo granthiḥ śyāvo bhavati kaṇḍuraḥ 3|| kṛśaḥ kṛśe mahān sthūle granthirbhinnaśca pīḍitaḥ| tilakalkanibhaḥ srāvo ghṛtavaccāsya jāyate” iti| sirāgranthestu pṛthageva samprāptiḥ||1-3||
āyamyate vyathyata 4 eti todaṃ pratyasyate kṛtyata 5 eti bhedam | kṛṣṇo'mṛdurbastirivātataśca bhinnaḥ sraveccānilajo'sramaccham ||4||
teṣāṃ vātādijānāṃ pratyekaṃ viśiṣṭaṃ lakṣaṇamāha- āyamyata ityādi| āyamyate vāyorākarṣaṇena dīrgha iva kriyate, ‘granthiḥ’ iti śeṣaḥ| vyathyate vidhūyate| eti gacchati| todaṃ vyathām| pratyasyate kṣipyate| kṛtyate chidyate| eti bhedamiti bhedaṃ ca gacchati| amṛduḥ karkaśaḥ| bastirivātataśceti mūtrāśayavaddīrghaḥ| asraṃ rudhiram||4|| āyamyata iti vāyorākarṣaṇena dīrgha iva kriyate| ‘vyadhyate’ ityatra ‘vyāthyati’ ityeke paṭhanti||4||
dandahyate dhūpyati cūṣyate 6 ca pāpacyate prajvalatīva cāpi | raktaḥ sapīto'pyathavā'pi pittādbhinnaḥ sraveduṣṇamatīva cāsram ||5||
dandahyate bhṛśaṃ dahyata iva| dhūpyati cātimātram atiśayena santāpaṃ karoti| pāpacyate bhṛśaṃ pacyata iva| prajvalatīva bhasmībhavatīva||5|| pittagranthau dandahyate bhṛśaṃ dahyata iva| pāpacyate bhṛśaṃ pacyate iva| prajvalatīva prakarṣeṇa jvalatīva||5||
śīto'vivarṇo'lparujo'tikaṇḍūḥ pāṣāṇavat saṃhananopapannaḥ | cirābhivṛddhiśca kaphaprakopādbhinnaḥ sravecchuklaghanaṃ ca pūyam ||6||
avivarṇa īṣadvivarṇaḥ| pāṣāṇavat pāṣāṇa iva ‘kaṭhina’ ityadhyāhāraḥ| saṃhananopapannaḥ saṅghātānvito mahānityarthaḥ||6|| kaphagranthau śīto'vivarṇa iti īṣadvivarṇaḥ| pāṣāṇavat kaṭhinaḥ| saṃhananopapannaḥ saṃhatānvito mahānityarthaḥ||6||
śarīravṛddhikṣayavṛddhihāniḥ snigdho mahānalparujo'tikaṇḍūḥ | medaḥkṛto gacchati cātra bhinne piṇyākasarpiḥpratimaṃ tu medaḥ ||7||
śarīravṛddhikṣayavṛddhihāniriti dehāpyāyanahrāsābhyāmāpyāyanahrāsau yasya sa tathā| gacchati sravati meda iti sambandhaḥ| atra medogranthau bhinne sati, piṇyākasarpiḥpratimaṃ tilakalkastyānaghṛtasadṛśam||7|| śarīravṛddhikṣayavṛddhihāniriti dehāpyāyanahrāsābhyāmāpyāyanahrāsau yasya sa tathā| gacchati cātra bhinne piṇyākasarpiḥpratimaṃ tu bhedaḥ| bhinne sati tilakalkastyānaghṛtasadṛśaṃ medo gacchati sravatītyarthaḥ||7||
vyāyāmajātairabalasya taistairākṣipya vāyurhi sirāpratānam | sampīḍya saṅkocya viśoṣya cāpi granthiṃ karotyunnatamāśu vṛttam ||8|| granthiḥ sirājaḥ sa tu kṛcchrasādhyo bhavedyadi syāt sarujaścalaśca | aruk sa evāpyacalo 7 mahāṃśca marmotthitaścāpi vivarjanīyaḥ ||9|| iti granthīnāṃ nidānaṃ samāptam |
sirājasya grantheḥ samprāptiṃ darśayannāha- vyāyāmajātairityādi| vyāyāmajātaiḥ vyāyāmasamūhaiḥ| abalasya puruṣasya| sirāpratānaṃ sirāvistāram| sirājasya kṛcchrasādhyatvamāha- sa tu kṛcchrasādhya ityādi| tasyāsādhyatvamāha- arugityādi| mahāṃśceti cakāreṇa vātādijā apyevaṃrūpā varjanīyāḥ| marmotthitaśceti cakāreṇa arujo'pi vivarjanīyaḥ| anye punaratra “māṃsāsrajaṃ cārbudalakṣaṇena tulyaṃ hi dṛṣṭaṃ tvatha lakṣaṇajñaiḥ”- iti ṣaṣṭhaṃ granthiṃ paṭhanti| tanna, jejjaṭādibhiḥ parihṛtatvāt||8-9|| sirājasya grantheḥ samprāptiṃ darśayannāha- vyāyāmajātairityādi| ayaṃ rujāyuktaḥ kṛcchrasādhyaḥ| sa cārujaścāpyacalo mahāṃśca marmotthitaścāpi vivarjanīyaḥ| taduktamanyatra- “sirājaścirasādhyastu sarvebhyo durupakramaḥ” iti| sa ceti cakāreṇa vātādijo'pyetādṛśalakṣaṇo'sādhya eva| tathā ca bhojaḥ- “durbalasya sirā vāyurmaithunādiprajāgaraiḥ| granthiṃ karoti prathitamākṣipan pariśoṣayan|| sirājālāvṛtaṃ kṛtsnaṃ pīḍayan sarujaṃ calam| pañcaitānarujān granthīnmarmajānacalāṃstyajet|| kapolagalamanyāsu duścikitsyāśca sandhiṣu| asādhyān varjayan sādhyān kṛcchrasādhyāṃśca sādhayet” iti| anye punaratra māṃsāsṛgjaṃ ṣaṣṭhaṃ granthiṃ paṭhanti- māṃsāsrajaṃ cārbudalakṣaṇena tulyaṃ hi ṣaṣṭhaṃ (dṛṣṭaṃ) tvatha lakṣaṇajñaiḥ” iti| ayamevārthaḥ samānatantreṣvapi pāramparyāt smaryate iti ca vadanti||8-9||
hanvasthikakṣākṣakabāhusandhimanyāgaleṣūpacitaṃ tu medaḥ | granthiṃ sthiraṃ vṛttamathāyataṃ vā snigdhaṃ kaphaścālparujaṃ karoti ||10|| taṃ granthibhistvāmalakāsthimātrairmatsyāṇḍajālapratimaistathā'nyaiḥ 8| ananyavarṇairupacīyamānaṃ cayaprakarṣādapacīṃ vadanti ||11|| kaṇḍūyutāste'lparujaḥ prabhinnāḥ sravanti naśyanti bhavanti cānye | medaḥkaphābhyāṃ khalu roga eṣa sudustaro varṣagaṇānubandhī ||12||
idānīmapacyāḥ samprāptyādīnāha- hanvasthītyādi| hanvorasthi hanvasthi; sandhiśabdo hanvasthyādibhirbāhvantaiḥ pratyekaṃ sambadhyate; bāhusandhiśabdena kūrpasandhirucyate; akṣakaṃ koṣṭhakaṃ tasya sandhiḥ, etena grīvāgrakasandhirucyate 9; manyā grīvāpaścimabhāgasthā dhamanī| hanvasthītyādisamprāptiḥ, granthiṃ sthiraṃ vṛttamityādilakṣaṇam| taṃ granthibhirityādi taṃ pūrvoktaṃ granthim| ananyavarṇaiḥ samānavarṇaiḥ| upacīyamānaṃ vardhamānam| cayaprakarṣāditi upacayātiśayādityarthaḥ| cayaprakarṣādapacīmiti niruktiḥ| khaluśabdo'pyarthaḥ| tena medaḥkaphau vātādidoṣāntarānuviddhau jñeyau| tathāhi bhojaḥ,- “vātapittakaphā vṛddhā medaścāpi samācitam| jaṅghayoḥ kaṇḍarāḥ prāpya matsyāṇḍasadṛśān bahūn|| kurvanti grathitāṃstebhyaḥ punaḥ prakupito'nilaḥ| tān doṣānūrdhvago 10 vakṣaḥkakṣāmanyāgalāśritaḥ|| nānāprakārān kurute granthīn sā tvapacī smṛtā| vyāmiśradoṣajātā sā kṛcchrasādhyā prakīrtitā|| tāsāṃ vātottarā rūkṣā vātavedanayā'nvitā| kṣiprapākasamutthānā dāhayuktā tu paittikī|| gūḍhā vā'pākakaṭhinā kaphāt snigdhā'lparukkarā| medo'dhikā ślaiṣmikī ca viśeṣādatimārdavā|| apacī kaṇṭhamanyāsu kakṣāvaṅkṣaṇasandhisu| tāṃ tu mālākṛtiṃ vidyāt kaṇṭhahṛddhanusandhiṣu|| gaṇḍamālāṃ vijānīyādapacītulyalakṣaṇām”- iti| carake gaṇḍamālā gaṇḍe eva paṭhitā “medaḥkaphācchoṇitasañcayottho gaṇḍasya pārśve galagaṇḍa ekaḥ| syādgaṇḍamālā bahubhistu gaṇḍairdīptānale yūni balānvite ca|| sādhyā smṛtā pīnasapārśvaśūlakāsajvaracchardiyutā tvasādhyā” (ca. ci. 12)- iti| anye tu ‘medaḥkaphābhyāṃ punareṣa rogaḥ’ iti paṭhanti; punaḥśabdādadhikārthāddoṣāntarasambandhaḥ sthāpito bhavatīti ca vadanti| tatrāpi sa evārthaḥ| varṣagaṇānubandhī varṣasamūhasambandhītyarthaḥ| etena dīrgharogitvaṃ sūcitam| medaḥkaphābhyāmiti hetūddeśaḥ||10-12|| grantheranantaramapacyārambhaḥ, granthiviśeṣādapacyāḥ, medaḥsamucchrayagranthipratyāsannataśca| tasyāḥ samprāptiṃ darśayannāha- hanvasthikakṣākṣaketyādi| hanvorasthi hanvasthi| sandhiśabdo hanvasthyādibhirbāhvantaiḥ saha pratyekamabhisambadhyate| bāhusandhiśabdena kūrparasandhirucyate| bāhumūlasandheḥ kakṣāśabdenaivopapannatvāt| akṣasandhiḥ grīvādhaḥsandhiḥ| eṣu sandhipradeśeṣūpacitaṃ dūṣyaṃ medaḥ, kaphaśca doṣo granthiṃ karoti| tamupacīyamānaṃ khalu anyairgranthibhirāmalakāsthipramāṇairmīnāṇḍākāraiḥ| cayaprakarṣādapacīti niruktiḥ| ‘cayāpakarṣāt’ iti kecit paṭhanti| sā punarupacayāpacayābhyāmapacīyate| upacayāpacayau darśayannāha- naśyanti bhavanti cānye iti| medaḥkaphābhyāmiti pūrvoktadoṣadūṣyayoreva niyamanam| khaluśabdo'pyarthaḥ, nipātānāmanekārthatvāt| tena medaḥkaphayoreva vātādidoṣāntarasaṃsargaṃ sūcayati| tathāhi bhojaḥ- “vātapittakaphā vṛddhā medaścāpi samācitam| jaṅghayoḥ kaṇḍarāḥ prāpya matsyāṇḍasadṛśān bahūn|| kurvanti grathitāṃstebhyaḥ punaḥ prakupito'nilaḥ| tān doṣānūrdhvago vakṣaḥkakṣāmanyāgalāśritaḥ|| nānāprakārāt kurute granthīn sā tvapacī smṛtā| vyāmiśradoṣajātā sā kṛcchrasādhyā prakīrtitā|| tāsāṃ vātottarā rūkṣā vātavedanayā'nvitā| kṣiprapākasamutthānā dāhayuktā tu paittikī|| gūḍhapākā ca kaṭhinā kaphāt snigdhā'lparuk sthirā| medodhikā ślaiṣmikī ca viśeṣādatimārdavā|| apacī kaṇṭhamanyāsu kakṣāvaṅkṣaṇasandhiṣu| tāṃ tu mālākṛtisamāṃ kaṇṭhahṛddhanusandhiṣu|| gaṇḍamālāṃ vijānīyātadapacītulyalakṣaṇām” iti| sthānakṛta eva bhedo'pacīgaṇḍamālayoḥ, grahaṇyatisārayoriva| gale eva mālāsthānā gaṇḍamālā carakeṇa paṭhitā- “medaḥkaphācchoṇitasañcayotthaḥ| galasya madhye galagaṇḍa ekaḥ syādgaṇḍamālā bahubhistu gaṇḍaiḥ|| sādhyāḥ smṛtāḥ pīnasapārśvaśūlakāsajvaracchardiyutāstvasādhyāḥ” iti| (ca. ci. ) ityapacīnāṃ nidānaṃ sampūrṇam||10-12||
gātrapradeśe kvacideva doṣāḥ sammūrcchitā māṃsamabhipradūṣya | vṛttaṃ sthiraṃ mandarujaṃ mahāntamanalpamūlaṃ ciravṛddhyapākam ||13|| kurvanti māṃsopacayaṃ tu śophaṃ tamarbudaṃ śāstravido vadanti |14|
idānīmarbudādīnāṃ samprāptyādīnāha- gātrapradeśe ityādi| kvacideva gātrapradeśe doṣāḥ śophaṃ kurvantīti sambandhaḥ| sammūrcchitā vṛddhiṃ gatāḥ| kvacidevāniyatapradeśe, na punarapacīvaddhanvasthyādisandhiṣveva| apākam avidyamānapākam| māṃsopacayaṃ māṃsasaṅghātam| gātrapradeśe kvacideveti samprāptiḥ| sammūrcchitā doṣā iti hetuḥ| vṛttaṃ sthiramityādi svalakṣaṇam| gayī tu ‘kurvanti māṃsocchrayamatyagādham’ iti paṭhati||13||- apacyanantaramarbudārambhaḥ, medaḥkaphādhikajanmasāmānyāt| tasya samprāptimāha- gātrapradeśa ityādi| kvacidevāniyatapradeśe na punarapacīvaddhanvasthyādiṣveva| sammūrcchitā vṛddhāḥ| apākamiti avidyamānapākam| māṃsocchrayaṃ māṃsasaṅghātam| atyagādhamāṃsaṃ tanmūlatvāt; tasmādeva hetorarbudamapākam; agādhamāṃsocchrayamarbudaṃ jāyate, vastusvabhāvāditi||13||-
vātena pittena kaphena cāpi raktena māṃsena ca medasā ca ||14|| tajjāyate tasya ca lakṣaṇāni grantheḥ samānāni sadā bhavanti |15|
tajjāyate tadarbudaṃ bhavatītyarthaḥ| tasya ca lakṣaṇāni tasya vātapittakaphamedojasya||14||- teṣāṃ vātapittakaphamedojānāṃ vātādigranthilakṣaṇairlakṣaṇāni samānāni||14||-
doṣaḥ praduṣṭo rudhiraṃ sirāstu sampīḍya saṅkocya gatastvapākam ||15|| sāsrāvamunnahyati māṃsapiṇḍaṃ māṃsāṅkurairācitamāśuvṛddhim | sravatyajasraṃ rudhiraṃ praduṣṭamasādhyametadrudhirātmakaṃ syāt ||16|| raktakṣayopadravapīḍitatvāt pāṇḍurbhavet so'rbudapīḍitastu |17|
raktajasyārbudasya lakṣaṇamāha- doṣaḥ praduṣṭa ityādi| praduṣṭo doṣaḥ sirāsu gato rudhiraṃ sampīḍya saṅkocya māṃsapiṇḍamunnahyatīti sambandhaḥ| unnahyati udbadhnātīva; anye tu ‘praduṣṭo doṣa unnahyati ucchrito bhavati, māṃsapiṇḍamāśuvṛddhiṃ śīghravardhanaśīlaṃ karoti’ iti vyākhyānayanti| apākam īṣatpākam||15-16||- śoṇitajasya lakṣaṇaṃ darśayannāha- doṣaḥ praduṣṭa ityādi| apākamīṣatpākam, īṣadarthe nañ; alomikā piṇḍiketi yathā| doṣa unnahyati ucchrito bhavati| na kevalamunnahyati āśuvṛddhiṃ śīghravṛddhiṃ māṃsapiṇḍaṃ ca karoti| sravedajasram adhiṣṭhānabhūtasirārudhiraṃ; natu pākakṛtam, īṣadeva kledamātralakṣaṇasyāsrāvasyoktatvāt||15-16||-
muṣṭiprahārādibhirardite'ṅge māṃsaṃ praduṣṭaṃ prakaroti śopham ||17|| avedanaṃ snigdhamananyavarṇamapākamaśmopamamapracālyam | praduṣṭamāṃsasya narasya bāḍhametadbhavenmāṃsaparāyaṇasya ||18|| māṃsārbudaṃ tvetadasādhyamuktaṃ... |19|
māṃsajasya samprāptiṃ darśayannāha- muṣṭiprahārādibhirityādi| samupaiti samyaggacchati| bāḍham atiśayena| māṃsaparāyaṇasya māṃsabhakṣaṇaśīlasya| ‘muṣṭiprahārādibhiḥ’ ityatra kecit ‘kāṣṭhaprahārādibhiḥ’ iti paṭhanti||17-18||-
...sādhyeṣvapīmāni vivarjayettu | samprasrutaṃ marmaṇi yacca jātaṃ srotaḥsu vā yacca bhavedacālyam ||19|| yajjāyate'nyat 11 khalu pūrvajāte jñeyaṃ tadadhyarbudamarbudajñaiḥ | yaddvandvajātaṃ yugapat kramādvā dvirarbudaṃ tacca bhavedasādhyam ||20||
sādhyeṣvapītyādi| sādhyeṣvapīmāni vivarjayediti sādhyeṣu madhye imāni vakṣyamāṇāni vivarjayedityarthaḥ| adhyarbudamapi dvirarbudameva, anye ‘atyarbudaṃ’ iti paṭhanti| yaddvandvajātamityādi dvandvena yugmena jātaṃ dvandvajātaṃ; na kevalamadhyarbudaṃ dvirarbudaṃ, yaddvandvajātaṃ tadapi dvirarbudamityarthaḥ| bhedaśca tayoruparijātatvena pārśvajātatvena ca| etena dvirarbudadvitayamapyasādhyamuktam||19-20|| māṃsajasya samprāptiṃ darśayannāha- kāṣṭhaprahārādibhirityādi| māṃsaparāyaṇasyeti māṃsaikaparasyātimāṃsavṛddhermāṃsajaṃ, tadasādhyaṃ; tathaiva samprasrutādīnyapyasādhyāni| adhyarbudam adhikamarbudam; adhyarbudaṃ yattadapi dvirarbudaṃ, yad dvandvena yugapadeva jātaṃ kramādvā tadadhyarbudaṃ dvirarbudamapi; dvayametadasādhyam| tathā ca bhojaḥ- “arbade tvarbudaṃ jātaṃ dvandvajaṃ vā'nujaṃ ca yat| dvirarbudamiti jñeyaṃ tadasādhyaṃ vinirdiśet” iti||17-20||
na pākamāyānti kaphādhikatvānmedobahutvācca viśeṣatastu | doṣasthiratvādgrathanācca teṣāṃ sarvārbudānyeva nisargatastu ||21||
teṣāṃ pākābhāve hetuṃ darśayannāha- na pākamityādi| granthyādiṣvapi kaphādayaścatvāro hetavaḥ santi, paramarbudeṣu viśeṣataḥ kaphasya medasaścādhikyaṃ tasmāt, tathā viśeṣato doṣasthiratvād doṣakāryasya māṃsocchrayasya tenaiva svarūpeṇa cirakālāvasthitiśīlatvāt, tathā grathanād granthirūpatvātteṣāṃ medaḥprabhṛtīnāṃ; nisargatastviti tuśabdo'pyarthaḥ, tena svabhāvādapyarbudāni pākaṃ na gacchatītyarthaḥ||21|| teṣāṃ pākābhāve hetuṃ darśayannāha- na pākamāyāntītyādi| granthyādiṣvapi kaphādayaścatvāro hetavaḥ, arbudeṣu punaḥ kaphamedasorādhikyamiti viśeṣaḥ, tato na pākamāyānti| sarvāṇyevārbudāni pittaraktakṛtānyapi na pākamāgacchanti, kutaḥ? kaphādhikatvādityādi| viśeṣata iti viśeṣādatra kaphamedasorādhikyāt| tatraivāsiddhatāsādhanadoṣaṃ nirasyannāha- viśeṣato doṣasthiratvāt; kaphakāryasthiratvāt, tathā medaḥkāryake doṣakāryagrathanarūpāt; viśeṣeṇaivātra kaphamedasoḥ kāryasāmarthyenetyarthaḥ| nisargatastu atra tu śabdo'pyarthaḥ, svabhāvādapītyarthaḥ| bhoje'pyuktaṃ- “na pacyate sthiratvācca grathitatvāt svabhāvataḥ” iti| raktajamāṃsajayorapi doṣā evārambhakāḥ santi, tathā'pi tailadagdhavat raktajādivyapadeśa iti||21||
vātaḥ kaphaścaiva gale 12 pravṛddhau manye tu saṃsṛtya tathaiva medaḥ | kurvanti gaṇḍaṃ kramaśaḥ svaliṅgaiḥ samanvitaṃ taṃ galagaṇḍamāhuḥ ||22||
idānīṃ galagaṇḍasamprāptiṃ darśayannāha- vāta ityādi| vātādayo gaṇḍaṃ kramaśaḥ kurvantīti sambandhaḥ| kiṃviśiṣṭaṃ gaṇḍaṃ? svaliṅgaiḥ samanvitam| vātena kaphena ca galagaṇḍo bhavati, na pittena; svabhāvena pittajasya galagaṇḍasyābhāvāt||22|| medaḥkaphavātārambhasamānārbudānantaraṃ galagaṇḍārambhaḥ| teṣāṃ samprāptiṃ nirdiśannāha- vātaḥ kaphaścetyādi| vātena kaphena ca galagaṇḍo bhavati na pittena, svabhāvena pittajasya galagaṇḍasyābhāvāt, pittajacāturthakavat| taduktaṃ carake- “caturthako darśayati prabhāvaṃ dvividhaṃ jvaraḥ| jaṅghābhyāṃ ślaiṣmikaḥ pūrvaṃ śirasto'nilasambhavaḥ” (ca. ci. 3) iti| atra ca gaṇḍaśabdasya sāmānyaśopharūpakārthavyudāsyarthaṃ svaliṅgairityuktaṃ; tāni tu galagaṇḍasya sāmānyaliṅgāni “nibaddhaḥ śvayathuḥ” ityādīni vakṣyamāṇāni||22||
todānvitaḥ kṛṣṇasirāvanaddhaḥ kṛṣṇo'ruṇo vā pavanātmakastu | medonvitaścopacitaśca kālādbhavedatisnigdhataro'rujaśca 13||23|| pāruṣyayuktaściravṛddhyapāko yadṛcchayā pākamiyāt kadācit vairasyamāsyasya ca tasya jantorbhavettathā tālugalapraśoṣaḥ ||24|| sthiraḥ savarṇo'lparugugrakaṇḍūḥ 14 śīto mahāṃścāpi kaphātmakastu | cirābhivṛddhiṃ kurute cirācca prapacyate mandarujaḥ kadācit ||25|| mādhuryamāsyasya ca tasya jantorbhavettathā tālugalapralepaḥ | snigdho mṛduḥ pāṇḍuraniṣṭagandho medaḥkṛto 15 nīrugathātikaṇḍūḥ ||26|| pralambate'lābuvadalpamūlo dehānurūpakṣayavṛddhiyuktaḥ 16| snigdhāsyatā tasya bhavecca jantorgale'nuśabdaṃ 17 kurute ca nityam ||27||
tasyaiva vātādiviśeṣaliṅgāni nirdiśannāha- todānvita ityādi| aruja iti so'pi vātagalagaṇḍo yadā kālāt kālena kṛtvā medo'nvito bhavati, tadā arujo bhavatītyarthaḥ| yadṛcchayā ajñātahetuniyamena, pākamiyāt gacchet| kadācit na sarvakālam| vātajaṃ kaphajaṃ coktvā medojamāha- snigdha ityādi| gale'nuśabdamanunādaṃ pratiśabdamityarthaḥ||23-27|| tasyaiva vātādiviśeṣaliṅgāni nirdiśannāha- todānvita ityādi| śyāvāruṇyaṃ doṣadūṣyarāśeḥ, na punaravarṇasya vāyoreva| kadāciditi na sarvakālam| yadṛcchayā ajñātahetuniyamena| kaphajaḥ savarṇaḥ prakṛtisamānavarṇaḥ| tālugalapralepaḥ praliptatvam| vivardhate hīyati cātra dehaḥ dehavṛddhihānibhyāṃ lakṣaṇābhyāṃ vivardhate hiyati ca| hīyatīti divāderākṛtigaṇatvāt hidhātuṃ parasmaipadeṣu paṭhanti; tena hīyatīti rūpam| anye tu “vṛddhikṣayāvṛcchati cātra dehaḥ” iti paṭhanti| galena śabdamanunādam||23-27||
kṛcchrācchvasantaṃ mṛdusarvagātraṃ saṃvatsarātītamarocakārtam | kṣīṇaṃ ca vaidyo galagaṇḍinaṃ tu bhinnasvaraṃ caiva vivarjayettu ||28||
idānīṃ galagaṇḍasyāsādhyatāmāha- kṛcchrādityādi||28|| idānīṃ galagaṇḍasyāsādhyatāṃ darśayannāha- kṛcchrācchvasantamityādi||28||
nibaddhaḥ śvayathuryasya muṣkavallambate gale | mahān vā yadi vā hrasvo galagaṇḍaṃ 18 tamādiśet ||29||
na sarva eva galāśrayo gaṇḍo galagaṇḍaḥ, kiṃ tarhi kaścideva vakṣyamāṇasvarūpa iti darśayannāha- nibaddha ityādi| niyamena baddho nibaddhaḥ| muṣkavat aṇḍavat||29|| na galāśrayo galagaṇḍaḥ, kiṃ tarhi kaścideva pāribhāṣika iti darśayannāha- nibaddha ityādi| niyamena baddho nibaddhaḥ| muṣkavadaṇḍavat| bhojapyuktaṃ- “mahāntaṃ śothamalpaṃ vā hanumanyāgalāśrayam| lambantaṃ muṣkavaddṛṣṭvā galagaṇḍaṃ vinirdiśet” iti||29||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne galagaṇḍagaṇḍamālāpacyarbudanidānaṃ nāmaikādaśo'dhyāyaḥ ||11||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ nidānasthāne ekādaśo'dhyāyaḥ||11|| iti sauśrute śalyatantre śrīgayadāsaviracitāyāṃ nyāyacandrikākhyāyāṃ pañjikāyāṃ nidānasthāne ekādaśo'dhyāyaḥ||11||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 ‘tathā sirāśca’ iti tā.
  2. 2 asyāgre kiñcidgranthaḥ khaṇḍitaḥ
  3. 3 ‘pāṇḍuraḥ’ iti madhukośe pāṭhaḥ
  4. 4 ‘vyathyati tudyate ca’ iti tā.
  5. 5 ‘mathyati bhidyate ca’ iti tā.
  6. 6 ‘cātimātraṃ’ iti pā.
  7. 7 ‘sa evāvicalaḥ’ iti pā.
  8. 8 ‘jāle jālākāre ādhāre matsyāṇḍaṃ matsyāṇḍajālaṃ, rājadantādiṣu draṣṭavyaṃ| tatsadṛśairmatsyāṇḍajālapratimaiḥ’ iti hārāṇacandraḥ
  9. 9 ‘grīvādhaḥsandhiḥ’ iti pā.
  10. 10 ‘tridoṣān’ iti pā.
  11. 11 ‘sañjāyate yat’ iti pā.
  12. 12 ‘bhṛśaṃ’ iti pā.
  13. 13 ‘bhavet pratistabdhagalo'rujaśca’ iti, ‘bhavet pradigdhe ca gale'rujaśca’ iti ca pā.
  14. 14 ‘gururugrakaṇḍūḥ’ iti tā.
  15. 15 ‘medaḥśritaḥ’ iti pā.
  16. 16 ‘vivardhate hīyati cātra dehaḥ’ iti tā.| gayadāsasammato'yaṃ pāṭhaḥ
  17. 17 ‘galena’ iti pā.
  18. 18 taṃ gaṇḍamiti nirdiśet’ iti pā.