athāto vṛddhyupadaṃśaślīpadānāṃ nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
athāta ityādi||1-2|| muṣkapralambanasya pūrvaṃ prakrāntatvāt, śothasāmānyācca galagaṇḍānantaraṃ vṛddhinidānārambhaḥ||1-2||
vātapittaśleṣmaśoṇitamedomūtrāntranimittāḥ sapta vṛddhayo bhavanti | tāsāṃ 1 mūtrāntranimitte vṛddhī vātasamutthe, kevalamutpattiheturanyatamaḥ ||3||
vṛddhīnāṃ saṅkhyāmāha- vātetyādi| saṅkhyeyanirdeśādeva saptasaṅkhyāsiddhau saptagrahaṇaṃ dvandvajādivṛddhiniṣedhārthaṃ; tāsāṃ punarasambhavo vyādhisvabhāvāt| dhātumalakṛtāyāmapi vṛddhau doṣasyaiva cikitsārthaṃ sambhavaṃ darśayannāha- tāsāmityādi| vātasamutthe vātāt samyaguttiṣṭhete vṛddhiṃ gacchata ityarthaḥ| jananahetuḥ punaranyatama iti taṃ pratipādayannāha- kevalamutpattiheturanyatama iti| kevalaṃ param, utpatterutpādakasya hetuḥ kāraṇamanyat mūtramantraṃ vā| anye tu anayorvṛddhyoryaṃ utpatterheturvāyuḥ so'nyatamo bhinno jñeyaḥ; etena mūtrasandhāraṇakupito vāyurmūtravṛddheḥ kāraṇaṃ, bhāraharaṇādibhiḥ kupitastvantravṛddherityarthaḥ||3|| vṛddhistu vātādibhedena saptavidhaḥ; saṅkhyeyanirdeśādeva saptasaṅkhyāsiddhau saptagrahaṇaṃ dvandvajādivṛddhiniṣedhārthaṃ; teṣāṃ punarasambhavo'pi vyādheḥ svabhāvāt| dhātumalakṛte'pi doṣasyaiva cikitsārthaṃ sambhavaṃ darśayannāha- teṣāṃ mūtrāntranimitte vātasamutthe iti; vātāt samyaguttiṣṭhete, paramutpatterutpādakasya kāraṇamanyat mūtramantraṃ vā| ata evāha- “vāyurapratikāriṇaḥ kālāntareṇa muṣkau samupaiti” iti| śoṇitaje pittadoṣaḥ, medoje kaphaḥ||3||
adhaḥ prakupito'nyatamo hi doṣaḥ phalakośavāhinīrabhiprapadya dhamanīḥ phalakoṣayorvṛddhiṃ janayati, tāṃ vṛddhimityācakṣate ||4||
tāsāṃ samprāptimāha- adhaḥ prakupita ityādi| phalakośayorityanena dvivacanena muṣkadvaya eva vṛddhiriti na jñeyaṃ, kiṃ tarhi ekasminnapi pakṣe vṛddhiriti jñātavyam||4|| teṣāṃ samprāptiṃ nirdiśannāha- adhaḥ prakupita ityādi| phalaṃ ca koṣaśca tayorvāhinīḥ dhamanīḥ; phalakoṣayoriti dvivacanamatantraṃ, tenaikasya ca phalakoṣasya vṛddhirbhavati| taṃ vṛddhimācakṣeta iti kecidvṛddhipadaṃ paṭhanti| tatra ca “kticktau ca sañjñāyām” (pā. a. 3/3/174) ityanena siddho vṛddhiśabdaḥ, sa ca puṃlliṅgaḥ||4||
tāsāṃ bhaviṣyatīnāṃ pūrvarūpāṇi- bastikaṭīmuṣkameḍhreṣu vedanā mārutanigrahaḥ phalakośaśophaśceti ||5||
tāsāṃ pūrvarūpāṇyāha- tāsāmityādi||5|| kecidvṛddhīnāṃ pūrvarūpāṇi paṭhanti- teṣāṃ bhaviṣyatāṃ pūrvarūpāṇītyādi||5||
tatrānilaparipūrṇāṃ bastimivātatāṃ paruṣāmanimittānilarujāṃ vātavṛddhimācakṣate; pakvodumbarasaṅkāśāṃ jvaradāhoṣmavatīṃ cāśusamutthānapākāṃ pittavṛddhiṃ; kaṭhināmalpavedanāṃ śītāṃ 2 kaṇḍūmatīṃ śleṣmavṛddhiṃ; kṛṣṇasphoṭāvṛtāṃ pittavṛddhiliṅgāṃ raktavṛddhiṃ, mṛdusnigdhāṃ kaṇḍūmatīmalpavedanāṃ tālaphalaprakāśāṃ medovṛddhiṃ; mūtrasandhāraṇaśīlasya mūtravṛddhirbhavati, sā gacchato'mbupūrṇā dṛtiriva kṣubhyati mūtrakṛcchravedanāṃ vṛṣaṇayoḥ śvayathuṃ kośayoścāpādayati, tāṃ mūtravṛddhiṃ vidyāt; bhāraharaṇabalavadvigrahavṛkṣaprapatanādibhirāyāsaviśeṣairvāyurabhipravṛddhaḥ 3 prakupitaśca sthūlāntrasyetarasya 4 caikadeśaṃ viguṇamādāyādho 5 gatvā vaṅkṣaṇasandhimupetya granthirūpeṇa sthitvā'pratikriyamāṇe ca kālāntareṇa phalakośaṃ praviśya muṣkaśophamāpādayati, ādhmāto bastirivātataḥ pradīrghaḥ sa śopho bhavati, saśabdamavapīḍitaścordhvamupaiti, vimuktaśca punarādhmāyate 6, tāmantravṛddhimasādhyāmityācakṣate ||6||
tāsāṃ vātādijānāṃ lakṣaṇamāha- tatrāniletyādi| ātatām ādhmātām| medovṛddhimiti kaphena saha| mūtretyādi śīlaṃ svabhāvaḥ| kṣubhyati sañcalati| ādhmāto bastiriva paripūrṇo mūtrāśaya iva| ātato vistīrṇaḥ| upaiti udgacchati, vimuktaśca saśabdamevādhmāyate||6|| mūtrasandhāraṇaśīlasya mūtravṛddhirbhavati, paścādvegavighātena ca mūtrapravṛttena vāyunā āpyāyate| adhaḥpradeśe dviguṇamiti ādhārādheyakṛtamiti kecidvyācakṣate| anye viguṇaṃ duṣṭamādāyeti paṭhanti| vaṅkṣaṇasandhimāgamya unnatatvād granthyākāreṇa ca sthānaṃ kṛtvā, upekṣito muṣkakośamupaiti dīrghaḥ, avapīḍitaśca saśabdamūrdhvamuttiṣṭhate, muktaśca saśabdameva ādhmāyate| atraiva bhojaḥ- ativyavāyavyāyāmabhāraplavanalaṅghanaiḥ| vāyuḥ pravṛddhaḥ patanādruddhaścaṅkramaṇena ca|| antraṃ dviguṇamādāya jantornayati vaṅkṣaṇam| vaṅkṣaṇāttu rujāyuktaṃ phalakoṣaṃ prapadyate|| tatra sthitvā cirādvṛddhiṃ karoti na ca śāmyati| sa dīrghakālasaṃvṛddho dīrgho bastirivātataḥ|| cirāvanaddho bhavati pīḍitaśca vilīyate| muktaścādhmāyate bhūyo caryāṃ tāmantrajāṃ viduḥ”| iti vṛddhinidānaṃ samāptam||6||
tatrātimaithunādatibrahmacaryādvā 7 tathā'tibrahmacāriṇīṃ cirotsṛṣṭāṃ rajasvalāṃ dīrgharomāṃ karkaśaromāṃ saṅkīrṇaromāṃ nigūḍharomāmalpadvārāṃ mahādvārāmapriyāmakāmāmacaukṣasalilaprakṣālitayonimaprakṣālitayoniṃ yonirogopasṛṣṭāṃ svabhāvato vā duṣṭayoniṃ viyoniṃ vā nārīmatyarthamupasevamānasya tathā karajadaśanaviṣaśūkanipātanādbandhanāddhastābhighātāccatuṣpadīgamanādacaukṣasalilaprakṣālanādavapīḍanācchrukravegavidhāraṇānmaithunānte vā'prakṣālanādibhirmeḍhramāgamya 8 prakupitā doṣāḥ kṣate'kṣate vā śvayathumupajanayanti, tamupadaṃśamityācakṣate ||7||
vṛddherantaramupadaṃśānāṃ hetvadyabhidhānamāha- tatrātimaithunetyādi| atibrahmacāriṇyā maithunātinivṛttyā saṅkucitakarkaśayonimukhatvāt| cirotsṛṣṭāṃ prabhūtakālatyaktāṃ, atrāpi sa eva hetuḥ| brahmacāriṇyā janmanaḥ prabhṛtyeva maithunābhāvaḥ, cirotsṛṣṭāyāstu kadācidevetyanayorbhedaḥ| rajasvalāyā duṣṭārtavaprasaṅgāt| dīrghakarkaśādiromābhigamane pīḍanābhighātaprasaṅgāt| saṅkīrṇaromā ghanaromā| nigūḍharomā abhyantararomā| alpadvārāyāmapi sa eva hetuḥ| mahādvārāyāṃ śophahetuścinttya eva, tasmāt kecinna paṭhanti| apriyāyāṃ liṅgānutthānenetaścetābhighātaprasaṅgāt| akāmāyāḥ sakthisaṅkocena dvārālpatvāt| acokṣasalilaprakṣālitayoneḥ saliladoṣāt, acokṣamapavitram| aprakṣālitayoneḥ svedamaladoṣāt| yonirogopasṛṣṭāyā rogadoṣānusāreṇa doṣodayāt| svabhāvato vā duṣṭayonervātādaya eva kāraṇam| viyoniṃ hastajaṅghāntaraṃ, tasya karkaśatvāt| karajā nakhāḥ, daśanā dantāḥ, śūkasya 9 saviṣajalajakīṭasya, nipātanālliṅgādiśarīre pātanādathavā teṣāṃ mardanāt pīḍanāt| catuṣpadyo'jādayo rāsabhyādayo vā, tāsāmapyalpāramyayonitvāt| acokṣasalilaprakṣālanādibhiriti acokṣasalilaprakṣālanamatra liṅgasya na tu yoneḥ||7|| athāta upadaṃśanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ| vṛddheranantaramupadaṃśārambhaḥ, sthānapratyāsannatvāt| tatrātimaithunādatibrahmacaryādvā tathā brahmacāriṇīmityādihetuviśeṣā yathāyogaṃ vyākhyeyāḥ| tatra brahmacāriṇyāṃ maithunanivṛtyā saṅkucitakarkaśayonimukhatvāt| dīrghakarkaśaromayonyāmapi dīrghakarkaśaromabhireva sukumārasya niṣpīḍanābhighātaiḥ śothaḥ| yonirogopasṛṣṭāyāṃ yathārogadoṣameva doṣodayāt| alpadvārāyāmapi niṣpīḍanābhighātāt| mahādvārāyāmapi vraṇairniṣpīḍanābhighātāditi kecit paṭhanti| śothahetūnāmapi vaimityaiva(?)| apriyāyāṃ litthānutthānenetaścetaścābhighātena śothaḥ| akāmāyāṃ sakthisaṅkocena dvārālpatvāt| acokṣasalilaprakṣālitayoneḥ maladoṣāt| aprakṣālanena vā svedamalādidoṣāt| rujādibhirabhighātataḥ| catuṣpadīnāṃ yoneralpāmanojñetvāt| taṃ śvayathumupadaṃśamityācakṣate ityanena śiśnagataśophaḥ daṃśanopādhimantareṇāpi saṅketamātreṇaiva ‘upadaṃśa’ ityucyate||7||
sa pañcavidhastribhirdoṣaiḥ pṛthak samastairasṛjā ceti 10||8||
teṣāṃ saṅkhyāmāha- sa pañcavidha ityādi| tribhirdoṣaiḥ pṛthagiti trayaḥ, samastairekaḥ, asṛjā caikaḥ, evaṃ pañca||8|| doṣadūṣyāśrayasaṅkhyayā pañcavidhaḥ||8||
tatra vātike pāruṣyaṃ tvakparipuṭanaṃ stabdhameḍhratā paruṣaśophatā vividhāśca 11 vātavedanāḥ; paittike jvaraḥ śvayathuḥ pakvoḍumbarasaṅkāśastīvradāhaḥ kṣiprapākaḥ pittavedanāśca; ślaiṣmike śvayathuḥ kaṇḍūmān kaṭhinaḥ snigdhaḥ śleṣmavedanāśca; raktaje kṛṣṇasphoṭaprādurbhāvo'tyarthamasṛkpravṛttiḥ pittaliṅgānyatyarthaṃ jvaradāhau śoṣaśca, yāpyaścaiva kadācit; sarvaje sarvaliṅgadarśanamavadaraṇaṃ ca śephasaḥ kṛmiprādurbhāvo maraṇaṃ ceti ||9||
teṣāṃ vātādijānāṃ pratyekaṃ lakṣaṇamāha- tatra vātike ityādi| “meḍhrasandhau vraṇāḥ kecit kecit sarvāśrayāḥ smṛtāḥ| kulatthākṛtayaḥ kecit kecinmudgadalopamāḥ|| rujādāhaparītāśca tṛṣṇāmohasamanvitāḥ| śīghraṃ kecidvisarpanti śanaiḥ kecittathā'pare|| strīṇāṃ puṃsāṃ ca jāyante upadaṃśāḥ sudāruṇāḥ”- iti tantrāntare||9|| tatra vārtike vividhāśca vātavedanā iti nānāvidhatodādivedanāḥ| raktaje pittaliṅgāni jvaradāhacoṣādīni| sarvaje avadaraṇaṃ kṛmiprādurbhāvo maraṇaṃ ceti| raktaje'pi kaṭvamlādihetubhī raktakaphakopāt karṇikā jāyate| tathā ca bhojaḥ- “kaṭvamlalavaṇāñjantoḥ pittalasyātisevinaḥ| raktaṃ pradūṣayatyamlaṃ tadduṣṭamanileritam|| karoti mehanaṃ prāpya śvayathuṃ....| kathañcidatyupekṣātastato raktakaphātmikā| karṇikā jāyate tatra sakaṇḍūkā savedanā” iti| kecit suśrutādhyāyinaḥ paṭhanti ‘meḍhrasandhau vraṇāḥ kecit’ ityādikaṃ; tamanārṣamācakṣate, strīṇāṃ copadaṃśā bhavantīti sarvatantreṣvaprasiddheḥ| ityupadaṃśanidānaṃ samāptam||9||
kupitāstu doṣā vātapittaśleṣmāṇo'dhaḥprapannā vaṅkṣaṇorujānujaṅghāsvavatiṣṭhamānāḥ kālāntareṇa pādamāśritya śanaiḥ śophaṃ janayanti, taṃ ślīpadamityācakṣate | tattrividhaṃ- vātapittakaphanimittamiti ||10||
ataḥ paraṃ ślīpadārambhaḥ, upadaṃśasthāne'pi ślīpadasambhavāt; ‘śiśnauṣṭhanāsāsvapi ca kecidicchanti tadvidaḥ’ iti vacanāt| teṣāṃ samprāptiṃ nirdiśannāha- prakupitāstvityādi| prakupitā ityanena sāmarthyādeva hetavo nirdiṣṭāḥ, ahatordoṣasyāduṣṭatvāt| sthānasaṃśrayalakṣaṇā samprāptirapi lakṣaṇameva| tatra pūrvo lakṣaṇodayo doṣadūṣyarāśereva; dūṣyān dūṣayanto doṣāḥ śophaṃ janayanti| taṃ ślīpadamityācakṣate iti pāribhāṣikī nirupādhireva ślīpadasañjñetītiśabdena prakāśayati||10||
tatra, vātajaṃ kharaṃ kṛṣṇaṃ paruṣamanimittānilarujaṃ parisphuṭati ca bahuśaḥ; pittajaṃ tu pītāvabhāsamīṣanmṛdu jvaradāhaprāyaṃ ca; śleṣmajaṃ tu śvetaṃ snigdhāvabhāsaṃ mandavedanaṃ bhārikaṃ mahāgranthikaṃ kaṇṭakairupacitaṃ ca ||11||
kaphaje bhārikaṃ gurvityarthaḥ||11||
tatra saṃvatsarātītamatimahadvalmīkajātaṃ prasṛtamiti varjanīyāni ||12||
valmīkajātaṃ valmīkavajjātam, atibahutaraśikharairgranthibhirupacitatvāt; parapadārtheṣu hi pravṛttā śabdā vatimantareṇāpi vatyarthaṃ janayanti||12|| tasyāsādhyāvasthāṃ nirdiśannāha- saṃvatsarātītamityādi| valmīkajātaṃ valmīkavajjātam, atibahutaraśikharairgranthibhirupacitatvāt; parapadārtheṣu hi pravṛttā śabdā vatimantareṇāpi vatyarthaṃ gamayanti||12||
bhavanti cātra- trīṇyapyetāni jānīyācchlīpadāni kaphocchrayāt | gurutvaṃ ca mahattvaṃ ca yasmānnāsti vinā kaphāt ||13||
vātapittaślīpadānyapi kaphādhikānyeveti darśayannāha- trīṇītyādi||13|| vātapittaślīpadānyapi kaphādhikānyeveti darśayannāha- trīṇyapyetānītyādi||13||
purāṇodakabhūyiṣṭhāḥ sarvartuṣu ca śītalāḥ | ye deśāsteṣu jāyante ślīpadāni viśeṣataḥ ||14||
deśaviśeṣa evāsyotpattiṃ darśayannāha- purāṇodakabhūyiṣṭhā ityādi| anūpadeśasya purāṇodakabhūyiṣṭhatā| jāṅgalasyonnatasamabhūtalatvāt salilaṃ patitaṃ na tiṣṭhati, sthitamapi rūkṣoṣṇaśuṣkatvāddeśasya śoṣamupaiti; tena jāṅgaladeśasya śīte'pyaśītatā||14|| deśaviśeṣa evāsyotpattiṃ darśayannāha- purāṇodakabhūyiṣṭhā ityādi| anūpadeśasya purāṇodakabhūyiṣṭhatā; jāṅgalasya tūnnatasamabhūtalatvāt salilaṃ patitaṃ na tiṣṭhati, sthitamapi rūkṣoṣṇaśuṣkatvāddeśasya śoṣamupaitīti jāṅgaladeśasya śīte'pyaśītatā; taduktaṃ- “samāḥ sādhāraṇe” (sū. 35) ityādi; lakṣaṇadvandvametat pañcavidhasyānūpasyāvarodhakam(?) atraiva hi deśaviśeṣeṇa ślīpadānāmutpattiriti||14||
pādavaddhastayoścāpi ślīpadaṃ jāyate nṛṇām | karṇākṣināsikauṣṭheṣu kecidicchanti tadvidaḥ ||15||
ślīpadasya pādābhyāmanyasminnapyaṅge utpattiṃ darśayannāha- pādavaddhastayoścāpītyādi||15|| ślīpadasya pādābhyāmanyasminnapyaṅge utpattiṃ darśayannāha- pādabaddhastayoścāpītyādi| iti ślīpadanidānaṃ samāptam||15||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne vṛddhyupadaṃśaślīpadanidānaṃ nāma dvādaśo'dhyāyaḥ ||12||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ nidānasthāne dvādaśo'dhyāyaḥ||12|| iti sauśrute śalyatantre śrīgayadāsaviracitāyāṃ nyāyacandrikākhyāyāṃ pañjikāyāṃ nidānasthāne dvādaśo'dhyāyaḥ||12||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘teṣāṃ’ ityādi tāḍapatrapustake tathā gayadāsena ca vṛddhiśabdaḥ sarvatra puṃlliṅga eva paṭhyate ↩
- 2 ‘kaṭhinaṃ snigdhamalpavedanaṃ śleṣmavṛddhiṃ’ iti tā. ↩
- 3 ‘vāyuḥ prakupito'ntrasya sthūlasyetarasya vā’ iti tā. ↩
- 4 ‘kṣudrāntrasyaikadeśaṃ’ iti pā. ↩
- 5 viguṇaṃ saṅkucitaṃ| ‘dviguṇaṃ’ iti pāṭhāntaram, tatra saṅkocena dviguṇīkṛtamityarthaḥ ↩
- 6 ‘punarādhamati’ iti, ‘punarādhmāti’ iti ca pā. ↩
- 7 ‘tatra brahmacāriṇīṃ dīrghakarkaśaromāṃ yonirogopasṛṣṭāmalpadvārāmapriyāmakāmāmacaukṣasalilaprakṣālitayoniṃ vā nārīṃ yo'bhigacchet tathā karajadaśanaviṣaśūkanipātanāddhastābhighātāccatuṣpadīgamanādacaukṣasalilaprakṣālanādvā prakupitāḥ’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ| gayadāsenāpyayameva vyākhyātaḥ ↩
- 8 aprakṣālanādevaṃvidhādvā'nyasmāt’ iti pā. ↩
- 9 ‘saviṣaśūketi śūkaḥ sajanturjalamalaḥ, liṅgavṛddhikarayogo vā’ iti pā. ↩
- 10 ‘caikaḥ’ iti pā. ↩
- 11 ‘vividhavedanāprādurbhāvaśca’ iti tā. ↩