athātaḥ śūkadoṣanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
athāta ityādi| śūkadoṣanidānamiti atrādiśabdo luptanirdiṣṭo draṣṭavyaḥ, tena śūkādidoṣanidānamityarthaḥ; ādiśabdācca duṣṭayonigūḍhāntarlomayonidurbhagāgamanamabhighātaścābhipretaḥ| tannecchati gayī, duṣṭayonyādīnāmupadaṃśahetutvāt| śūkaḥ sajantujalamalaḥ, liṅgavṛddhikaro yogo vā; doṣo'tra duṣṭiḥ, asamyakkaraṇādvaikṛtam; athavā doṣo vātādiḥ, vātādikṛto vā vikāraḥ; teṣāṃ lakṣaṇasyaiva nirdeśānnidānaṃ, na tu hetoḥ; hetuḥ punaratra śūka eva, sa ca pratijñāsūtreṇaivābhihitaḥ||1-2|| kṣudrarogānantaraṃ kṣudratvasāmānyāt parivartikādimeḍhrarogapratyāsannatvena ca śūkadoṣanidānārambhaḥ| śūkojalaśūkaḥ, ādipadalopāt| sa tu sajantujalamalaḥ; liṅgavṛddhikarayogo vā, śūkapradhānatvāt| śūkavalliṅgavṛddhikaratvādanyo'pi śūkasamaḥ śūkaḥ, tena vā tasya vā doṣo'tra duṣṭirasamyakkaraṇādvaikṛtam; athavā doṣo vātādiḥ vātādikṛtavikāro vā; doṣaśabdo hi vātādiṣu tatkṛtavyādhiṣvapi vartate, “doṣā api vyādhiśabdaṃ labhante” iti vacanāt| teṣāṃ lakṣaṇasyaiva nirdeśānnidānaṃ, na tu hetoḥ; hetuḥ punaratra śūkadoṣa eva, tasyāpi ca pratipādanamātranirdeśānnidānam||1-2||
liṅgavṛddhimicchatāmakramapravṛttānāṃ śūkadoṣanimittā daśa cāṣṭau ca vyādhayo jāyante | tadyathā sarṣapikā, aṣṭhīlikā, grathitaṃ, kumbhīkā, alajī, mṛditaṃ, sammūḍhapiḍakā, avamanthaḥ, puṣkarikā, sparśahāniḥ, uttamā, śataponakaḥ, tvakpākaḥ, śoṇitārbudaṃ, māṃsārbudaṃ, māṃsapākaḥ, vidradhiḥ, tilakālakaśceti ||3||
teṣāṃ śūkadoṣajānāṃ vyādhīnāṃ sāmānyāṃ samprāptimāha- liṅgetyādi| liṅgavṛddhiḥ sthūlīkaraṇam; āyāmapariṇāhābhyāmityanye 1| vātsyāyanādyuktaliṅgavṛddhikarayogasya 2 akramo'nācāraḥ; ‘uttarabastikarmaṇo'nācāra’ ityanye, tannecchati gayī| saṅkhyeyanirdeśādeva saṅkhyāyāṃ labdhāyāmaṣṭādaśavacanaṃ saṅkhyeyanirdeśabhrāntinirāsārtham||3|| teṣāṃ śūkadoṣajānāṃ sāmānyāṃ samprāptiṃ darśayannāha- liṅgavṛddhimicchatāmityādinā| vṛddhiḥ sthūlīkaraṇam; āyāmapariṇāhavṛddhirityanye| kramavirodho akramaḥ, nañatra virodhārthaḥ| śūkadoṣanimittāḥ śūkadoṣā eva nimittaṃ kāraṇaṃ yeṣāṃ te tathoktāḥ| śūkadoṣa eva nimittamatrocyate, na tu yonidoṣādaya upadaṃśahetava iti| tena ādipadalopasya prayojanameva nāsti| teṣāṃ liṅgavṛddhividhīnāṃ vātsyāyanādau vistara aupaniṣadike draṣṭavyaḥ| tathāhi- “bhallātakāsthijalaśūkamathābjapatramantarvidahya matimān saha saindhavena| etadvirūḍhabṛhatīphalatoyapiṣṭamālepanaṃ mahiṣaviḍvimalīkṛte'ṅge| sthūlaṃ bṛhadvaraturaṅgamatulyamāśu śephaḥ karotyabhimataṃ nahi saṃśayo'sti”| evamādīnāṃ duravacāraṇaṃ śūkadoṣajānāṃ nidānam| anye tu manyante'trāpacārastrividhaḥ- praṇidhānāśrayaḥ, parikarmāśrayaḥ, puruṣāśrayaśca; tathā hi bhālukiḥ- “ekonaviṃśatiḥ śūkadoṣāḥ- praṇidhānadoṣāt, parikarmadoṣāt, puruṣadoṣācca”| tanna, tantreṣu sarveṣvadarśanāt| saṅkhyeyanirdeśādeva saṅkhyāyāṃ labdhāyāmaṣṭādaśavacanaṃ sammūḍhapiḍakādīnāṃ samāsanirdeśabhrāntinirāsārtham||3||
gaurasarṣapatulyā tu śūkadurbhagnahetukā | piḍakā kapharaktābhyāṃ jñeyā sarṣapikā budhaiḥ ||4||
śūkadurbhagnahetuketi duravacāritaśūkahetuketyarthaḥ| anye ‘śūkadurbhagahetukā’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- śūko duṣṭabhagaśca heturyasyāḥ sā tathā| tannecchati gayī||4|| śūkadurbhagahetuketi kecit paṭhanti| tanna, teṣāmanupadaṃśatvāt||4||
kaṭhinā viṣamairantairmārutasya prakopataḥ | śūkaistu viṣasambhugnaiḥ 3 piḍakā'ṣṭhīlikā bhavet 4||5||
kaṭhinetyādi| śūkairaṣṭhīlikā bhavediti sambandhaḥ| viṣamaiḥ apraśastaiḥ| antairiti ko'rthaḥ; patitaiḥ| anye tu “viṣamairantairupalakṣitā” iti vyācakṣate; etena viṣamāntasahitetyuktam| viṣasambhugnaiḥ viṣeṇa kṛtvā vakrairityarthaḥ||5|| kaṭhinetyādinā aṣṭhīlikā| kaṭhinā viṣamairbhugnairiti parasparāsaktaiḥ; anye punaratraiva viṣamairlakṣyamāṇairityācakṣate| duḥkhacāritaśūkadoṣahetuḥ punaratra sarvatraivotsarganyāyenāsti| aṣṭhīlikā aṣṭhīlā nāma lohakārāṇāṃ lauhī dīrghavartulā bhāṇḍiḥ||5||
śūkairyat pūritaṃ śaśvadgrathitaṃ tat 5 kaphotthitam |6|
śūkairityādi| śaśvat pratidinam, etenaikadināntarapūraṇaṃ praśastamicchanti kāmatantrācāryāḥ; nityapūraṇādgrathitanāmno rogasyotpattiḥ|6|- śūkairyat pūritamityādinā grathitam|6|-
kumbhīkā raktapittotthā jāmbavāsthinibhā'śubhā ||6||
kumbhīketyādi| kumbhīkā kumbhīphalamiva| aśubheti śubhā śuklā, tadvirodhenāśubhā kṛṣṇetyarthaḥ| iyamapi duravacāritaśūkajā| ‘āśujā’ iti kecit paṭhanti; tatra śūkapātānantaraṃ śīghraṃ jāyata ityarthaḥ||6|| kumbhīkāḥ kumbhyāḥ phalaṃ kumbhī, phale luk (pā. a. 4/2/163) iti taddhitasya luk, ‘ive prakṛtau’ (pā. a. 5/3/96) iti kan| aśubheti śubhaṃ śuklaṃ, tadvirodhe nañ, tena kṛṣṇetyarthaḥ||6||
alajīlakṣaṇairyuktāmalajīṃ 6 ca vitarkayet | mṛditaṃ pīḍitaṃ yattu saṃrabdhaṃ vāyukopataḥ ||7||
alajīlakṣaṇaiḥ pramehapiḍakālajīlakṣaṇairityarthaḥ| iyamapi duṣṭaśūkāvacāraṇājjñeyā| yat punarliṅgaṃ pātitaśūkaṃ sat hastābhyāṃ bhṛśapīḍitam, ata eva vātakopataḥ saṃrabdhaṃ saśophaṃ, tanmṛditākhyarogākrāntaṃ jñeyam||7|| alajīlakṣaṇairityādinā alajī| alajīlakṣaṇairiti pramehapiḍikālakṣaṇairiti śeṣaḥ| sā ca raktā'sitā sphoṭāvṛtetyādinā tulyalakṣaṇā| tatra pramehe jāyamānā pramehadoṣādadhaḥkāye eva viśeṣeṇa, śūkadoṣajā tu raktapittadoṣajā liṅgajaiva| pātitaśūkaṃ liṅgaṃ pāṇibhyāṃ bhṛśaṃ pīḍitaṃ mṛditaṃ; vyādhināmedam||7||
pāṇibhyāṃ bhṛśasammūḍhe sammūḍhapiḍakā bhavet |8|
bhṛśasammūḍhe atyarthapiccitāvanate, ‘pātitaśūke liṅge’ ityadhyāhāryam| sammūḍhapiḍakā mṛditaṃ ca vātaraktāt|8|- pātitaśūke liṅge pāṇibhyāṃ bhṛśasammūḍhe piccitāvanate; sammūḍhapiḍakā mṛditaṃ ca vātaraktābhyām|8|-
dīrghā bahvyaśca piḍakā dīryante madhyatastu yāḥ ||8|| so'vamanthaḥ kaphāsṛgbhyāṃ vedanāromaharṣakṛt |9|
bahvyaḥ prabhūtāḥ| avamantho'pi sthūlīkaraṇaśūkakarmāpacāreṇa jñeyaḥ||8||- dīrghā bahvya ityādinā'vamanthaḥ| atra bhālukiḥ- “avamanthakagrasto yo madhye dīrghavidāritaḥ| piḍakābhirbhaved vyāptaḥ śūkakarmāpacārataḥ” iti| sthūlīkaraṇaśūkakarmāpacāraja ityarthaḥ||8||-
pittaśoṇitasambhūtā piḍakā piḍakācitā ||9|| padmapuṣkarasaṃsthānā 7 jñeyā puṣkariketi sā |10|
padmapuṣkaraṃ padmakarṇikā| eṣā'pi śūkakarmāpacārajā jñeyā||9||- piḍaketyādinā puṣkarikā| padmapuṣkaravat puṣkarikā||9||-
janayet sparśahāniṃ tu śoṇitaṃ śūkadūṣitam ||10||
janayedityādi| sparśahāniṃ sparśahānināmānaṃ vyādhiviśeṣam| śūkadūṣitaṃ śūkena duṣṭiṃ nītam||10|| śūkadoṣādityutsarganyāyena, sparśahāniḥ||10||
mudgamāṣopamā raktā piḍakā raktapittajā | uttamaiṣā 8 tu vijñeyā śūkājīrṇanimittajā ||11||
mudgetyādi| uttamā vyādhiviśeṣaḥ| śūkājīrṇanimittajeti śūkājīrṇaṃ punaḥ punarduravacāritaśūkavikṛtilakṣaṇa eva pariṇāmaḥ, tadeva nimittaṃ, tato jāteti; anye tu “śūkājīrṇaṃ śūkenājīrṇaṃ pratikṣaṇapātitaśūkanimittābhyāṃ raktapitābhyāṃ jāyate” ityāhuḥ||11|| mudgamāṣopametyādinottamā| śūkājīrṇaṃ duravacāritaśūkasalakṣaṇa eva pariṇāmaḥ, tadena nimittaṃ, tato jātā||11||
chidrairaṇumukhairvastu 9 citaṃ yasya samantataḥ | vātaśoṇitajo vyādhirvijñeyaḥ śataponakaḥ ||12||
chidrairityādi| chidraiḥ duravacāritaśūkanimittavātaśoṇitajaiḥ| vastu adhiṣṭhānamityarthaḥ||12|| chidrairaṇumukhairityādinā śataponakaḥ| chidraiḥ duravacāritaśūkanimittavātaśoṇitajaiḥ| citamupacitaṃ, cikitsite lekhanopadeśāt||12||
pittaraktakṛto 10 jñeyastvakpāko jvaradāhavān |13|
pittaraktetyādi| pittaraktakṛta iti duravacāritaśūkajanitapittaśoṇitaja ityarthaḥ| gayī tu duravacāritaśūkadūṣitavātapittaja ityāhaḥ|13|- vātapittaja ityādinā tvakpākaḥ| duravacaritaśūkadūṣitavātapittajaḥ|13|-
kṛṣṇauḥ sphoṭaiḥ saraktaiśca piḍakābhiśca pīḍitam 11| yasya vastu rujaścogrā jñeyaṃ tacchoṇitārbudam ||13||
kṛṣṇairityādi| yasya vastu adhiṣṭhānaṃ sphoṭaiḥ piḍakābhiśca pīḍitaṃ bhavati tacchoṇitārbudaṃ jñeyamiti sambandhaḥ| ayamapi duravacāritaśūkebhyaḥ||13||
māṃsadoṣeṇa jānīyādarbudaṃ māṃsasambhavam |14|
māṃsetyādi| māṃsadoṣeṇa māṃsavṛddhyā| idamapi duravacāritaśūke liṅge prahārādibhirjāyate|14|- sphoṭairityādinā śoṇitārbudam| ya vastu vraṇavastu tadavagādhocchritamāṃsaśothatvādarbudam| duravacāritaśūke liṅge prahārādibhirmāṃsadoṣeṇetyarthaḥ||14|-
śīryante yasya māṃsāni yatra sarvāśca vedanāḥ ||14|| vidyāttaṃ māṃsapākaṃ tu sarvadoṣakṛtaṃ bhiṣak |15|
śīryante galanti| eṣo'pi duravacāritaśūkadūṣitadoṣajaḥ||14||- śīryante yasyetyādinā māṃsapākaḥ| duravacāritaśūkadūṣitadoṣatrayakṛtasya māṃsapākasya śīryante māṃsāni galanti| sarvā vedanā todadāhakaṇḍvādikāḥ| duravavāritaśūkadūṣitadoṣatrayajaḥ||14||-
vidradhiṃ sannipātena yathoktamabhinirdiśet ||15||
vidradhimityādi| ayamapi duravacāritaśūkadūṣitadoṣatrayajaḥ||15|| vidradhiḥ sānnipātikavidradhilakṣaṇānyevātra jānīyāt| sa tu ‘nānāvarṇarujāsrāva’ (ni. 9) ityādilakṣaṇena vidradhinā vijñeyaḥ||15||
kṛṣṇāni citrāṇyathavā śūkāni saviṣāṇi ca | pātitāni pacantyāśu meḍhraṃ niravaśeṣataḥ ||16|| kālāni bhūtvā māṃsāni śīryante yasya dehinaḥ | sannipātasamutthānaṃ taṃ vidyāttilakālakam ||17||
kṛṣṇānītyādi| kṛṣṇāni kṛṣṇavarṇāni| citrāṇi śuklapītanīlādivarṇānītyarthaḥ| kālāni pariṇatatilaphalavarṇāni| śīryante galanti||16-17|| kṛṣṇānītyādinā tilakālakaḥ| kṛṣṇāni kṛṣṇavarṇāni| citrāṇyathaveti śuklapītanīlādivarṇānītyarthaḥ| kṛṣṇāni pariṇatatilaphalavarṇāni| viśīryante galanti||16-17||
tatra māṃsārbudaṃ yacca māṃsapākaśca yaḥ smṛtaḥ | vidradhiśca na sidhyanti ye ca syustilakālakāḥ ||18||
śūkadoṣajānāmasādhyānnirdiśannāha- tatretyādi| ye ceti cakārāt kadācit sidhyantītyuktam||18|| śūkadoṣajānāmasādhyānnirdiśannāha- tatra māṃsārbudaṃ yaccetyādi| yacceti cakāro bhinnakrame na siddhyanti cetyatra draṣṭavyaḥ, tena cikitsite tu pratyākhyāyopacaraṇam||18||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne śūkadoṣanidānaṃ nāma caturdaśo'dhyāyaḥ ||14||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ nidānasthāne caturdaśo'dhyāyaḥ||14|| iti sauśrute śalyatantre nidānasthāne śrīgayadāsaviracitāyāṃ nyāyacandrikākhyāyāṃ pañjikāyāṃ śūkadoṣāṇāṃ nidānam||14||
pāṭhāntarāḥ
- 1 āyāmapariṇāhavṛddhirityanye’ iti pā. ↩
- 2 ‘… liṅgavṛddhivyatirikto’ iti pā. ↩
- 3 ‘viṣasaṃyuktaiḥ’ iti pā. ↩
- 4 ‘kaṭhinā viṣamā bha(bhu)gnairvoyunā'ṣṭhīlikā bhavet iti tā. ↩
- 5 ‘nāma tat kaphāt’ iti tā. ↩
- 6 ‘tulyajāṃ tvalajīṃ vidyādyathāproktāṃ vicakṣaṇaḥ’ iti tā. ↩
- 7 ‘padmakarṇikasaṃsthānā’ iti tā. ↩
- 8 ‘vyādhireṣottamo nāma śūkājīrṇanimittajaḥ’ iti tā. ↩
- 9 ‘chidrairaṇumukhairliṅgaṃ’ iti, ‘chidrairaṇumukhairyattu citaṃ meḍhraṃ’ iti ca pā. ↩
- 10 ‘vātapittakṛtaḥ’ iti pā. ↩
- 11 ‘dūṣitam’ iti pā. ↩