athāto bhagnānāṃ nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
athāta ityādi||1-2|| atha śūkadoṣānantaraṃ bhagnanidānaṃ hetulakṣaṇanirdeśaḥ, āgantusādharmyādubhayoḥ||1-2||
patanapīḍanaprahārākṣepaṇavyālamṛgadaśanaprabhṛtibhirabhighātaviśeṣairanekavidhamasthnāṃ bhaṅgamupadiśanti 1||3||
bhagnānāṃ hetuṃ nirdiśannāha- patanapīḍanetyādi| prahāro muṣṭilaguḍakṛpāṇabāṇādīnām, ākṣepaṇamatiśayena cālanaṃ, vyālamṛgadaśanaṃ vyāghrādibhakṣaṇaṃ, prabhṛtigrahaṇādbalavadvigrahādīnāmavarodhaḥ| anekavidhaṃ bahuprakāram||3|| tatra prathamaṃ bhagnānāṃ hetumeva darśayannāha- prapatanapīḍanetyādi| praharaṇaṃ prahāraḥ muṣṭilaguḍakṛpāṇabāṇādīnāṃ; prabhṛtigrahaṇāt balavadvigrahādīnāmavarodhaḥ||3||
tatra 2 bhaṅga(gna)jātamanekavidhamanusāryamāṇaṃ dvividhamevopapadyate sandhimuktaṃ, kāṇḍabhagnaṃ ca | tatra ṣaḍvidhaṃ sandhimuktaṃ, dvādaśavidhaṃ kāṇḍabhagnaṃ bhavati ||4||
teṣāṃ dvaividhyamāha- tatretyādi| bhagnajātamiti jātaṃ samūhaḥ| anusāryamāṇam anusartuṃ preryamāṇam| ‘anuśriyamāṇaṃ’ ityeke paṭhanti| sandhimuktakāṇḍabhagnayorlakṣaṇamāha- tatra parvaṇītyādi; ayaṃ pāṭho'bhāvānna likhito na ca vyākhyātaḥ||4|| teṣāṃ bhagnānāṃ saṅkṣepeṇa lakṣaṇacikitsārthaṃ viśiṣṭavyādhidvayena dvaividhyameva darśayannāha- tattu bhagnajātamityādi| anekavidhaṃ bahuprakāraṃ bhagnānāṃ jātaṃ, patanādihetūnāmeva nānāvidhatvena tajjanitotpiṣṭādīnāmapi pratyekameva bahuprakāratvāt| ‘anuśriyamāṇaṃ’ ityeke paṭhanti, ‘anusāryamāṇaṃ’ ityanye| pūrvapakṣatvādinā prayojakena tu sarvatra yujyamānamiti(?)| tadeva dvaividhyaṃ darśayannāha- sandhimuktamityādi| tayoreva lakṣaṇamāviṣkurvannāha- tatra parvaṇītyādi| pūrvāparasañcchinno'sthyavayavaḥ kāṇḍaḥ, tayorevāsthikāṇḍayormadhyasandhānaṃ sandhiḥ, tayordvayorapi lakṣaṇacikitsārthamākṛtiviśeṣabhedāntaraṃ darśayannāha- tatra ṣaḍvidhamityādi||4||
tatra sandhimuktam- utpiṣṭaṃ, viśliṣṭaṃ, vivartitam, avakṣiptam, atikṣiptaṃ, tiryakkṣiptamiti ṣaḍvidham ||5||
sandhimuktasya ṣāḍvidhyamāha- tatretyādi| sandhimuktaṃ ṣaḍvidhamiti sambandhaḥ||5|| atha ke sandhimuktasya ṣaḍbhedā ityuktāstān darśayannāha- tatra sandhimuktamityādi||5||
tatra prasāraṇākuñcanavivartanākṣepaṇāśaktirugrarujatvaṃ sparśāsahatvaṃ ceti sāmānyaṃ sandhimuktalakṣaṇamuktam ||6||
tatra sandhimuktasya sāmānyalakṣaṇamāha- tatra prasāraṇetyādi| vivartanaṃ viparītavartanam, ākṣepaṇamatiśayena cālanam||6|| nanu cāsthnāṃ bhaṅgo bhagnamityuktaṃ, tat kathamasthnāṃ sandhimukte bhagnatvamiti? ucyate- sandhānaṃ hi dvayorasthnorekībhāvaḥ; tābhyāṃ muktābhyāṃ punarapi dvaidhībhāva iti sandhimukte'pyasthnāmeva bhagnatvam| tasya lakṣaṇaṃ dvividhaṃ- sāmānyaṃ viśiṣṭaṃ ca; tatra sāmānyameva lakṣaṇaṃ prathamaṃ nirdiśannāha- prasāraṇākuñcanetyādi| sāmānyamiti bhinnāśrayeṣvabhinnākārabuddhividhānataḥ||6||
vaiśeṣikaṃ tūtpiṣṭe sandhāvubhayataḥ śopho vedanāprādurbhāvo viśeṣataśca nānāprakārā vedanā rātrau prādurbhavanti; viśliṣṭe'lpaḥ śopho vedanāsātatyaṃ sandhivikriyā ca; vivartite tu sandhipārśvāpagamanādviṣamāṅgatā vedanā ca; avakṣipte sandhiviśleṣastīvrarujatvaṃ ca; atikṣipte dvayoḥ sandhyasthnoratikrāntatā vedanā ca; tiryakkṣipte tvekāsthipārśvāpagamanamatyarthaṃ vedanā ceti ||7||
utpiṣṭādilakṣaṇamāha- vaiśeṣikaṃ tūtpiṣṭe ityādi| utpiṣṭe cūrṇite| viśliṣṭe ghaṭṭite, ‘sandhau’ iti śeṣaḥ| vivartite viparītaṃ vartite, ‘sandhau’ iti śeṣaḥ| sandhivikriyā madhyanimnatvam| sandhisaṃśrayayorasthnorvyāvartanena pārśvāgamanādviṣamāṅgatā| vedanā ceti cakārādvedanā'pi viṣametyarthaḥ| avakṣipte sandhāvadhogate| atikṣipte dūraṃ gate sandhau| atikrāntatā dūragamanam| ativedanā ceti cakārārthaḥ| tiryakkṣipte ‘sandhau’ iti śeṣaḥ| atraikasyaivāsthnaḥ pārśvagamanaṃ, vivartite dvayorapīti viśeṣaḥ||7|| viśeṣayati parasparato vyāvartayati buddhividhānamiti viśeṣaḥ, tena nirvṛttaṃ vaiśeṣikam| tadidaṃ lakṣaṇadvayam| sandhāvubhayata iti dvayorapi asthyantayoścūrṇitatvāt| viśeṣato rātrāviti utpiṣṭe hi cūrṇitatvenātiśayamārgāvaraṇakupitasya vāyorniśāyāmeva viśeṣeṇa kopāt| taduktaṃ vātanāḍīlakṣaṇeṣu- “phenānuviddhamadhikaṃ sravati kṣapāyām” (ni. 1) iti| viśliṣṭe ‘sandhau’ iti śeṣaḥ| alpaśophatāṃ sandheranabhighātāt| vedanāsātatyamutpiṣṭādahorātriṣu, viśliṣṭe viśeṣo'yam| sandhivikriyā sandhyasthnordvayorapi viśliṣṭatvānmadhyanimnatvam| vivartite ‘sandhau’ iti śeṣaḥ| vivartite viparītaṃ vartite pratyāvṛtte iti yāvat| dvayorapyasthnoḥ sandhisaṃśrayoḥ sahaiva vivṛtiṃ gatatvād viṣamāṅgatā viṣamavedanā ceti| avakṣipte sandhāvadhogate| sandhiviśleṣa iti viśleṣaṃ vinā sandheradhogamanābhāvāt| atikṣipte ‘sandhau’ iti śeṣaḥ| dvayorapi sandhyasthnoratikṣepeṇaivātikrāntatā| ativedanā ceti vedanā'pyatīti cakārārthaḥ, utpiṣṭādivedanābhyo'tivedaneti viśeṣaḥ| tiryakṣate ‘sandhau’ ityatrāpi śeṣaḥ| ekasyaivāsthnaḥ pārśvagamanaṃ, vivartite tu dvayorapīti viśeṣaḥ||7||
kāṇḍabhagnamata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ- karkaṭakam, aśvakarṇaṃ, cūrṇitaṃ, piccitam, asthicchallitaṃ, kāṇḍabhagnaṃ, majjānugatam, atipātitaṃ, vakraṃ, chinnaṃ, pāṭitaṃ, sphuṭitamiti dvādaśavidham ||8||
kāṇḍabhagnamityādi||8||
śvayathubāhulyaṃ 3 spandanavivartanasparśāsahiṣṇutvamavapīḍyamāne śabdaḥ srastāṅgatā vividhavedanāprādurbhāvaḥ sarvāsvavasthāsu na śarmalābha iti samāsena kāṇḍabhagnalakṣaṇamuktam ||9||
teṣāṃ sāmānyalakṣaṇamāha- śvayathubāhulyamityādi| śarma sukham||9||
viśeṣastu sammūḍhamubhayato'sthi madhye bha(la)gnaṃ granthirivonnataṃ karkaṭakam, aśvakarṇavadudgatamaśvakarṇakaṃ, spṛśyamānaṃ 4 śabdavaccūrṇitamavagacchet, piccitaṃ pṛthutāṃ gatamanalpaśophaṃ 5, pārśvayorasthi hīnodgatamasthicchalitaṃ, vellate prakampamānaṃ kāṇḍabhagnam, asthyavayavo'sthimadhyamanupraviśya majjānamunnahyatīti majjānugatam, asthi niḥśeṣataśchinnamatipātitam, ābhugnamavimuktāsthi vakram, anyatarapārśvāvaśiṣṭaṃ chinnaṃ, pāṭitamaṇubahuvidāritaṃ vedanāvacca, śūkapūrṇamivādhmātaṃ vipulaṃ visphuṭitaṃ sphuṭitamiti ||10||
teṣāṃ pratyekaṃ viśiṣṭalakṣaṇamāha- viśeṣatastvityādi| viśeṣataḥ sammūḍhamiti atiśayena sparśaṃ jānātītyarthaḥ| gayadāsācāryastu ubhayataḥ sammūḍhamiti ubhayoḥ pārśvayornipīḍanenātatāvanataṃ madhye granthirivonna(dga)tamiti vyākhyānayati| karkaṭakaṃ karkaṭasadṛśam| aśvakarṇamaśvakarṇasadṛśamityarthaḥ| cūrṇitaṃ cūrṇīkṛtam| avagacchet jānīyāt| piccitamityādi piccitaṃ pīḍitasadṛśaṃ, pṛthutāṃ gataṃ vistīrṇatāṃ gatam| asthi challamiva vidyate yasmin tadasthicchallitam| asthicchallikamityanye| vellate 6 calati| yadyapi kāṇḍabhagnavyapadeśo dvādaśānāmapi, tathā'pi 7 viśeṣataḥ kasyacidvyapadeśaḥ; yathā sarveṣāmeva mṛgapakṣiṇāṃ vidyamānajaṅghatve'pi viśiṣṭajaṅghāyogena eṇādīnāmeva jaṅghālatvam| ābhugnamīṣajjihmam| anyatarapārśveṇa ekapārśveṇetyarthaḥ| aṇūni bahūni vidāritāni yasya tattathā| gayī tu sphuṭitalakṣaṇametat paṭhati, agretanaṃ pāṭitalakṣaṇamiti| śūkapūrṇamiti śūko yavādīnāmagrabhāgaḥ, tatpūrṇamiva vedanāviśeṣaḥ| ādhmātaṃ śūnam| visphuṭitaṃ vipulasphuṭitaṃ, gayī tu ‘vipulaikadāri’ iti paṭhati||10|| ataḥ paraṃ kāṇḍabhagnaṃ darśayannāha- kāṇḍabhagnamityādi| karkaṭādiṣu prāyeṇa nāmabhirevākṛtayo vyākhyātāstathā'pi vispaṣṭārthaṃ lakṣaṇamupadekṣyati| śvayathvādi sāmānyataḥ| viśeṣatastu sammūḍhamubhayata iti ubhayoḥ pārśvayorniṣpīḍanenātatāvanataṃ madhye granthirivonnatam| pārśvādayastu avayavaviśeṣā iti| asthicchallitam asthi cchallamiva; challaṃ valkalaṃ, tat sañjātaṃ yasya; ‘asthicchallikaṃ’ ityanye; tatra matvarthīyaṣṭikan| vallite 8 prakampamānaṃ kāṇḍabhagnam| dvādaśānāmapi kāṇḍabhagnatvaṃ; kāṇḍena bhagnena kāṇḍabhagnatvaṃ jaṅghālavat; sarveṣāmeva hi mṛgapakṣiṇāṃ vidyamānajaṅghatvād viśiṣṭajaṅghāyā yogena eṇādīnāmeva jaṅghālatvam| asthi niḥśeṣataśchinnamatipātitaṃ, tat subodham| asthyavayavo'sthimadhyaṃ praviśya majjānamanugacchatīti majjānugatam| ābhugnamīṣajjihmam| avimuktāsthi aviśliṣṭāsthi vakram| anyatarapārśve avaśiṣṭaṃ chinnaikapārśvamityarthaḥ| sphuṭitaṃ bhinnaṃ, tasya lakṣaṇam- aṇubahuvidāritam; aṇūni bahūni vidaraṇāni yasya; bahuvrīhiprāptāvapi matvarthīyo bhavati| ekadeśeneti pāṇinīye(?)| evaṃ sphuṭitasyaiva lakṣaṇam| śūkapūrṇamiva vedanāvat| ādhmātaṃ śūnam| vipulaikadārīti sphuṭitalakṣaṇām; kāṇḍabahuvidāriṇo viparītam||8-10||
teṣu cūrṇitacchinnātipātitamajjānugatāni kṛcchrasādhyāni, kṛśavṛddhabālānāṃ 9 kṣatakṣīṇakuṣṭhiśvāsināṃ sandhyupagataṃ 10 ceti ||11||
kṛcchrasādhyānnirdiśannāha- teṣvityādi| cakārāt kāṇḍopagatamiti||11|| teṣu cūrṇitādīni kṛcchrasādhyāni, anyānyapi kṛśādīnām| sandhyupagatāni ceti cakāreṇa kāṇḍopagatānyapi||11||
bhavanti cātra- bhinnaṃ kapālaṃ kaṭyāṃ tu sandhimuktaṃ tathā cyutam | jaghanaṃ prati piṣṭaṃ ca varjayettaccikitsakaḥ ||12|| asaṃśliṣṭaṃ kapālaṃ tu lalāṭe cūrṇitaṃ ca yat | bhagnaṃ stanāntare śaṅkhe pṛṣṭhe mūrdhni ca varjayet ||13|| ādito yacca durjātamasthi sandhirathāpi vā | samyagyamitamapyasthi 11 durnyāsāddurnibandhanāt 12||14|| saṅkṣobhādvā'pi yadgacchedvikriyāṃ tacca varjayet |15|
asādhyānnirdiśannāha- bhinnamityādi| bhinnaṃ kapālaṃ kāṇḍabhagnaṃ, sandhimuktamasādhyaṃ ṣaḍvidhamapi, tathā cyutaṃ viśliṣṭaṃ lambitamasādhyaṃ; sandhimuktaśabdena cyutasyāpi sandhimuktabhedasyāsādhyatve labdhe tadupādānaṃ viśeṣārtham| jaghanaṃ pratīti jaghanasthāne piṣṭaṃ, sandhimuktabhedo'yam| asaṃśliṣṭaṃ vighaṭṭitasandhi| lalāṭe cūrṇitaṃ ca yaditi cūrṇitaṃ kāṇḍabhagnametat| bhagnaṃ sandhimuktaṃ kāṇḍabhagnaṃ dvayamapi boddhavyam| idānīṃ dvividhasyāpi sarvasthānagatasyāvasthāyāmasādhyatvaṃ darśayannāha- ādita ityādi| ādito yacca durjātamiti ādita utpattāveva duḥsandhānopapāditaṃ yat ‘asthibhagnam’ iti śeṣaḥ, tadasādhyam| asthisandhirathāpi veti sandhirasthnorantarālaṃ, so'pi durjāto'sādhyaḥ| samyagyamitamapyasthi samyak saṃhitamapyasthi, durnyāsāt duḥsthāpanāt, durnibandhanāt durbandhāt, saṅkṣobhāt vyavāyādinā calanāt; vikriyāṃ vikṛtim||12-14||- asādhyānnirdiśannāha- bhinnaṃ kapālaṃ kaṭyāmityādi| bhinnaṃ kapālaṃ kaṭyāṃ bhagnaṃ sandhimuktaṃ nānāvidhaṃ, tathā cyutaṃ sandhimuktaśabdena cyutasyāpyasādhyatve labdhe tadgrahaṇaṃ viśeṣārtham| jaghanasthānalakṣaṇena piṣṭamapyasādhyaṃ; piṣṭamutpiṣṭaṃ sandhimuktaṃ, netarat| lalāṭe cūrṇitaṃ tadapyasādhyaṃ, kāṇḍabhagnametat| avidyamānakapālasaṃśleṣaṃ vighaṭitasandhi vicūrṇitamityarthaḥ| stanāntare ityurasi, pṛṣṭhe śaṅkhe mūrdhni ca bhagnamityaviśeṣeṇopadānād dvividhamapi| idānīṃ dvividhasyāpi sarvasthānagatasyāvasthāyāmasādhyatāṃ darśayannāha- samyaksaṃhitamityādi| yathāvadyamitamapi durnyāsāt, tathā samyaṅnyastamapi durbandhanāt, tathā samyagyamitanyastabaddhamapyabhighātena vyavāyādinā calanāt, vikriyāṃ vikṛtiṃ gacchettadapyasādhyam||12-14||-
madhyasya vayaso'vasthāstisro yāḥ parikīrtitāḥ ||15|| tatra sthiro bhavejjanturupakrānto vijānatā 13|16|
madhyasyetyādi| tisro'vasthā iti ṣoḍaśavarṣādūrdhvaṃ catvāriṃśadyāvat pūryate||15||-
taruṇāsthīni namyante bhajyante nalakāni tu ||16|| kapālāni vibhidyante 14 sphuṭanti rucakāni ca ||17||
asthiviśeṣeṇāpi bhagnaviśeṣaṃ darśayannāha- taruṇāsthīnītyādi| ghrāṇakarṇakaṇṭhākṣikūṭeṣu taruṇāsthīni| namyante vakrībhavanti, etena vakralakṣaṇaṃ bhagnamuktam| nalakāni śākhāsthīni; bhajyante truṭanti| kapālāni mastakādikarparāṇi; vibhidyante ityanena kapāleṣu vidaraṇalakṣaṇo bhaṅga uktaḥ sphuṭitapāṭitādiḥ| rucakānīti rucakā dantāḥ, teṣu sphuṭitaṃ bhagnamuktam| cakāreṇa valayeṣvapi sphuṭitaṃ samuccīyate| etena pañcavidhānyasthīni taruṇanalakakapālavalayarucakānyuktāni||16||- asthiviśeṣeṇāpi bhagnaviśeṣaṃ darśayannāha- taruṇāsthīnītyādi| taruṇāsthīni namyanti vakrībhavanti; taruṇāsthiṣu vakralakṣaṇaṃ bhagnaṃ; ghrāṇakarṇakaṇṭhākṣikūṭeṣu taruṇānyasthīni| nalakeṣu punardvādaśavidhamapi bhagnam| kapālāni vibhidyata iti kapāleṣu vidaraṇalakṣaṇo bhaṅgaḥ; tacca sphuṭitapāṭitādi| rucakāsthīni punardaśanāḥ; teṣu sphuṭitalakṣaṇaḥ| rucakāni ceti cakāreṇa valayādiṣvapi sphuṭitamapi samuccīyate| asthīni pañcavidhāni- taruṇa-nalaka-kapāla-valaya-rucakānīti||16||-
iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne bhagnanidānaṃ nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ ||15||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ nidānasthāne pañcadaśo'dhyāyaḥ||15|| iti sauśrute śalyatantre śrīgayadāsaviracitāyāṃ nyāyacandrikāyāṃ pañjikāyāṃ nidānasthāne bhagnānāṃ nidānam||15||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘bhagnamupadiśanti’ iti pā. ↩
- 2 ‘tattu’ iti pā. ↩
- 3 ‘śvayathubāhulyamavapīḍyamāne vividhavedanāpravṛttiriti sāmānyataḥ’ iti tā. ↩
- 4 ‘śabdasparśābhyāṃ cūrṇitamavagacchet’ iti tā. ↩
- 5 ‘alpaśothaṃ’ iti tā. ↩
- 6 ‘khalate’ iti pā. ↩
- 7 ‘tathā'pi kasyacitkāṇḍabhagnasya viśeṣakāṇḍabhagnatvaṃ’ iti pā. ↩
- 8 “prasāraṇe kampamānaṃ kāṇḍabhagnam” iti vyākhyāmadhukoṣe śrīkaṇṭhadattaḥ ↩
- 9 ‘kṛśātivṛddhabālāsahānāṃ’ iti pā. ↩
- 10 ‘savraṇāni sandhyupagatāni ca’ iti tā. ↩
- 11 ‘samyaksaṃhitamapyasthi’ iti pā. ↩
- 12 ‘durnikṣepanibandhanāt’ iti pā. ↩
- 13 ayaṃ ślokastāḍapatrapustake na paṭhyate| gayadāsenāvyākhyātaśca ↩
- 14 ‘vibhajyante’ iti pā. ↩