e-Suśruta

The Suśrutasaṃhitā, in IAST

16. mukharoganidānam

Larger type: Suśrutasaṃhitā · indented: Ḍalhaṇa's Nibandhasaṅgraha
athāto mukharogāṇāṃ nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
athāta ityādi||1-2|| athāto mukharogāṇāṃ nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ| bhagnānantaraṃ vadanarogāṇāṃ hetulakṣaṇanirdeśārambhaḥ, ‘sphuṭanti rucakāni ca’ (ni. 15) ityatra mukhagatadaśananirdeśāt||1-2||
mukharogāḥ pañcaṣaṣṭirbhavanti saptasvāyataneṣu | tatrāyatanāni- oṣṭhau, dantamūlāni, dantāḥ, jihvā, tālu, kaṇṭhaḥ, sarvāṇi ceti | tatrāṣṭāvoṣṭhayoḥ, pañcadaśa dantamūleṣu, aṣṭau danteṣu, pañca jihvāyāṃ, nava tāluni, saptadaśa kaṇṭhe, trayaḥ sarveṣvāyataneṣu ||3||
teṣāṃ saṅkhyāmāha- mukharogā ityādi| anye saptaṣaṣṭirityāhuḥ, tannecchanti nibandhakārāḥ| atha te kiyatsu sthāneṣūtpadyanta ityāha- saptasvāyataneṣviti| āyataneṣu sthāneṣu| tānyeva sthānānyāha- tatrāyatanānītyādi||3|| aparaiḥ saptaṣaṣṭimukharogāḥ procyante| tadasamyak, yataḥ samānatantreṣu bhojādiṣu pañcaṣaṣṭireva paṭhyante| tathā hi bhojaḥ- “danteṣvaṣṭāvoṣṭhayośca mūleṣu daśa pañca ca| nava tāluni jihvāyāṃ pañca saptadaśāmayāḥ|| kaṇṭhe trayaḥ sarvasarā ekaṣaṣṭiścatuḥparā” iti||3||
tatrauṣṭhaprakopā vātapittaśleṣmasannipātaraktamāṃsamedobhighātanimittāḥ ||4||
oṣṭhaprakopā oṣṭharogāḥ||4||
karkaśau paruṣau stabdhau kṛṣṇau tīvraruganvitau 1| dālyete paripāṭyete hyoṣṭhau mārutakopataḥ ||5|| ācitau 2 piḍakābhistu sarṣapākṛtibhirbhṛśam | sadāhapākasaṃsrāvau 3 nīlau pītau ca pittataḥ ||6|| savarṇābhistu cīyete piḍakābhiravedanau | kaṇḍūmantau 4 kaphācchūnau picchilau śītalau gurū ||7|| sakṛt kṛṣṇau sakṛt pītau sakṛcchvetau tathaiva ca | sannipātena vijñeyāvanekapiḍikācitau ||8|| kharjūraphalavarṇābhiḥ piḍakābhiḥ 5 samācitau | raktopasṛṣṭau rudhiraṃ sravataḥ śoṇitaprabhau ||9|| māṃsaduṣṭau gurū sthūlau māṃsapiṇḍavadudgatau | jantavaścātra mūrcchanti sṛkkasyobhayato 6 mukhāt ||10|| medasā 7 ghṛtamaṇḍābhau kaṇḍūmantau sthirau mṛdū | acchaṃ sphaṭikasaṅkāśamāsrāvaṃ sravato gurū 8||11|| kṣatajābhau 9 vidīryete pāṭyete cābhighātataḥ | grathitau 10 ca samākhyātāvoṣṭhau kaṇḍūsamanvitau ||12||
teṣāmoṣṭharogāṇāṃ pratyekaṃ viśiṣṭaṃ lakṣaṇamāha- karkaśāvityādi| karkaśau śākapatrasadṛśau| paruṣau rūkṣau| stabdhau niścalau| dālyete dvividhā bhavata iva| paripāṭyete puṭapuṭāyete| ācitau vyāptau| cīyete vyāpyete| śūnau śophayuktau| sakṛt kiñcidityarthaḥ| anekapiḍakācitau anekavarṇapiḍakāvyāptāvityarthaḥ| ayamasādhyo jñeyaḥ| raktopasṛṣṭau raktajavyādhiyuktau| śoṇitaprabhau raktacchāyau| jantavaḥ krimayaḥ| atra asmin| mūrcchanti bhavanti| ubhayataḥ sṛkkabhāgayorityarthaḥ, sṛkka oṣṭhaprāntaḥ| medasā ‘dūṣitau’ iti śeṣaḥ| ghṛtamaṇḍo ghṛtasyoparyaccho bhāgaḥ| sthirāvacalau| kṣatajābhau raktacchāyau| vidīryete vidāraṇayuktau bhavataḥ| pāṭyete dvidhā bhavata iva| grathitau granthiyuktau| oṣṭhaprakope vātaje śuddho vātaḥ kāraṇam, abhighātaje tu kapharaktasahita iti parasparaṃ bhedaḥ||5-12|| tatrauṣṭhajeṣu karkaśāvityādinā vātajaḥ, cīyete ityādinā pittajaḥ, savarṇābhirityādinā kaphajaḥ, sakṛtkṛṣṇāvityādinā tridoṣajaḥ, kharjūraphalavarṇābhirityādinā raktajaḥ, gurū sthūlau māṃsaduṣṭāvityādinā māṃsajaḥ| atra mukhe jantavo mūrcchitā bhavanti, ubhayataḥ sṛkkṛṇībhāgayorityarthaḥ| sarpirmaṇḍetyādinā medojaḥ| kṣatajābhau vidīryete ityādinā'bhighātajaḥ| atra kapharaktayorapyanubandhaḥ sthānaprabhāvādityanye, natu vāyoreva| tathā hi bhojaḥ- “kṣatāvabhihatau vā'pi raktāvoṣṭhau savedanau| bhavataḥ saparisrāvau kapharaktapradūṣitau”- iti| vāyuḥ punaratra samānābhighātanyāyenaivāsti| abhighātajatve'pyayamabhighātajaśothādbhinna eva, tena śalyatantre evāsya nirdeśaḥ kṛta iti||5-12||
dantamūlagatāstu- śītādo, dantapuppuṭako, dantaveṣṭakaḥ, śauṣiro, mahāśauṣiraḥ, paridara, upakuśo, dantavaidarbho, vardhanaḥ, adhimāṃso, nāḍyaḥ pañceti ||13||
dantamūlagatāstvityādi||13|| dantamūlagatāstu śītādaprabhṛtayaḥ pañcadaśa||13||
śoṇitaṃ dantaveṣṭebhyo yasyākasmāt pravartate | durgandhīni sakṛṣṇāni prakledīni mṛdūni ca ||14|| dantamāṃsāni śīryante pacanti ca parasparam | śītādo nāma sa vyādhiḥ kaphaśoṇitasambhavaḥ ||15|| dantayostriṣu vā yasya śvayathuḥ sarujo 11 mahān | dantapuppuṭako jñeyaḥ kapharaktanimittajaḥ ||16|| sravanti pūyarudhiraṃ calā dantā bhavanti ca | dantaveṣṭaḥ sa vijñeyo duṣṭaśoṇitasambhavaḥ ||17|| śvayathurdantamūleṣu rujāvān kapharaktajaḥ 12| lālāsrāvī sa vijñeyaḥ kaṇḍūmāñ 13 śauṣiro gadaḥ ||18|| dantāścalanti veṣṭebhyastālu cāpyavadīryate | dantamāṃsāni pacyante mukhaṃ ca paripīḍyate ||19|| yasmin sa sarvajo vyādhirmahāśauṣirasañjñakaḥ | dantamāṃsāni śīryante yasmin ṣṭhīvati cāpyasṛk 14||20|| pittāsṛkkaphajo vyādhirjñeyaḥ paridaro hi saḥ | veṣṭeṣu dāhaḥ pākaśca tebhyo dantāścalanti ca 15||21|| āghaṭṭitāḥ prasravanti śoṇitaṃ mandavedanāḥ | ādhmāyante srute rakte mukhaṃ pūti ca jāyate ||22|| yasminnupakuśaḥ sa syāt 16 pittaraktakṛto gadaḥ | ghṛṣṭeṣu dantamūleṣu saṃrambho jāyate mahān ||23|| bhavanti ca calā dantāḥ sa vaidarbho'bhighātajaḥ | mārutenādhiko danto jāyate tīvravedanaḥ ||24|| vardhanaḥ sa mato vyādhirjāte 17 ruk ca praśāmyati | hānavye paścime dante mahāñchotho mahārujaḥ ||25|| lālāsrāvī kaphakṛto vijñeyaḥ so'dhimāṃsakaḥ | dantamūlagatā nāḍyaḥ pañca jñeyā yatheritāḥ ||26||
teṣāṃ pratyekaṃ lakṣaṇamāha- śoṇitamityādi| dantaveṣṭebhyo dantamāṃsebhyaḥ| śīryante galanti| dantayorityādi| dantayoriti dvivacanād dvayoḥ| tālu cāpyavadīryata iti cakāreṇa dantāścāvadīryante, oṣṭhāvapi ca| sarvajaḥ sarvadoṣebhyo jātaḥ| ayaṃ saptarātrānmārayati| ṣṭhīvati cāpyasṛgiti rogī lohitaṃ thūtkarotītyarthaḥ| veṣṭeṣu dantaveṣṭanamāṃseṣu| tebhyo dantaveṣṭebhyaḥ| āghaṭṭitā ācālitāḥ| ghṛṣṭeṣvityādi| saṃrambho'tra śvayathuḥ| mārutenetyādi| jāte ruk ca praśāmyatīti vyādhiprabhāvāt| hānavya ityādi| hānavye hanusambhave| dantamūlagatā ityādi| yatheritā iti yathākathitā nidāne| teṣāṃ madhye triliṅgā nāḍī asādhyā||14-26|| śoṇitaṃ dantaveṣṭebhya ityādinā śītādaḥ| dantaveṣṭā dantaveṣṭanamāṃsāni| pacyante ‘svayaṃ’ iti śeṣaḥ| parasparamanyo'nyaṃ pacanti, pācakoṣmadūṣitaraktasañcaraṇenānyo'nyaṃ pākaḥ| dantayorityādinā dantapuppuṭakaḥ| dantayoriti dvivacanād dvayoḥ| sravanti pūyarudhiramityādinā dantaveṣṭaḥ| śvayathurdantaveṣṭeṣvityādinā śauṣirakaḥ| dantāścalantītyādinā mahāsauṣiraḥ| tālu cāpyavadīryate iti cakāreṇa dantāścāpyavadīryante oṣṭhāvapi ca| ayaṃ saptarātrānmārayati| tathā hi bhojaḥ- “sadāho dantamūleṣu śvayathurjāyate mahān| jātaḥ kaphaṃ kṣapayati kṣīṇe tasmiṃstu śoṇitam|| vivṛddhamaniśaṃ dantān tālvoṣṭhamapi dārayet| mahāśauṣira ityeṣaḥ saptarātrānnihantyasūn” iti| dantamāṃsamityādinā paridaraḥ| dantamāṃsaparidāraṇāt paridaraḥ| veṣṭeṣu dāhaḥ pākaścetyādinā upakuśaḥ| ghṛṣṭeṣvityādinā vaidarbhaḥ| saṃrambho'tra śvayathuḥ| mārutenādhiko danta ityādinā vardhanakaḥ| jāte ruk ca praśāmyatīti vyādhiprabhāvāt| hānavye ityādinā'dhimāṃsakaḥ; sañjñāyāṃ kan| hānavyaḥ iti “śarīrāvayavādyat” (pā. a. 5/1/6)| pañcāpi nāḍyo vātādināḍilakṣaṇena yathoditena jñeyāḥ||14-26||
dantagatāstu- dālanaḥ, krimidantako, dantaharṣo, bhañjanakaḥ, dantaśarkarā, kapālikā, śyāvadantako, hanumokṣaśceti ||27|| dālyante 18 bahudhā dantā yasmiṃstīvraruganvitāḥ | dālanaḥ sa iti jñeyaḥ sadāgatinimittajaḥ ||28|| kṛṣṇaśchidrī calaḥ srāvī sasaṃrambho mahārujaḥ | animittarujo vātādvijñeyaḥ kṛmidantakaḥ ||29|| śītamuṣṇaṃ ca daśanāḥ 19 sahante sparśanaṃ na ca | yasya taṃ dantaharṣaṃ tu vyādhiṃ vidyāt samīraṇāt ||30|| vaktraṃ vakraṃ bhavedyasmin 20 dantabhaṅgaśca tīvraruk | kaphavātakṛto vyādhiḥ sa bhañjanakasañjñitaḥ ||31|| śarkareva 21 sthirībhūto malo danteṣu yasya vai | sā dantānāṃ guṇaharī vijñeyā dantaśarkarā ||32|| dalanti dantavalkāni yadā śarkarayā saha | jñeyā kapālikā saiva daśanānāṃ vināśinī 22||33|| yo'sṛṅmiśreṇa pittena dagdho dantastvaśeṣataḥ | śyāvatāṃ nīlatāṃ vā'pi gataḥ sa śyāvadantakaḥ ||34|| vātena taistairbhāvaistu hanusandhirvisaṃhataḥ 23| hanumokṣa iti jñeyo vyādhirarditalakṣaṇaḥ ||35||
teṣāṃ pratyekaṃ lakṣaṇamāha- dālyanta ityādi| dālyante vidāryante| sadāgatinimittajaḥ sadāgatirvātaḥ, tannimittajaḥ| asādhyo'yaṃ vyādhiḥ| kṛṣṇa ityādi| kṛṣṇaḥ kṛṣṇadantakaḥ| chidrī sacchidradantakaḥ, krimikṛtacchidratvāt| calaḥ caladantaḥ| saṃrambhaḥ śvayathuḥ| vaktramityādi| asādhyo'yaṃ vyādhiḥ| śarkaretyādi| śarkarā karparasya sūkṣmakhaṇḍaḥ| guṇaharī śuklādiguṇaharaṇaśīlā| dalantītyādi| dalanti sphuṭanti| dantavalkāni dantatvacaḥ| ya ityādi| asādhyo'yaṃ vyādhiḥ| taistairuccairvyāharaṇakaṭhinabhakṣaṇajṛmbhaṇādibhiḥ| visaṃhato vighaṭṭitaḥ| hanumokṣavyādhirapi dantasthānasāmīpyāddantapīḍākaratvācca dantaroga iti vyapadiśyate||27-35|| dantagatāstu dālanādayo'ṣṭau| dīryamāṇeṣvivetyādinā dālanaḥ| sadāgatirvātaḥ, sa nimittaṃ yasya sa tathā| kṛṣṇaśchidrītyādinā kṛmidantakaḥ| chidrī kṛmikṛtacchidraḥ| saṃrambhaḥ śvayathuḥ| sparśaṃ tu śītamuṣṇaṃ cetyādinā dantaharṣaḥ| vaktraṃ vakramityādinā bhañjanakaḥ| śarkaretyādinā dantaśarkarā; sā dantānāṃ guṇaharī śuklādiguṇaharaṇaśīlā| kapāle dīryamāṇe ityādinā kapālikā| dantānāṃ kapāle dīryamāṇe kapālikā| dantavināśanī sadeti bālyādeva sarvadā dantavināśanī utpannā bālye eva dantavināśaśīletyarthaḥ| ‘dalanti dantavalkāni yadā śarkarayā saha’ iti kecit paṭhanti, tatrāpi sa evārthaḥ| asṛṅmiśreṇetyādinā śyāvadantakaḥ| śyāvadantaka iti sañjñāyāṃ kan| vātena taistairityādinā hanumokṣaḥ| dantadoṣāṇāṃ sāmīpyāddantaroga ityeke; anye tu dantarogahetutvāddantarogatvamasya| arditalakṣaṇo'yaṃ hanumokṣo'rdite eva paṭhitaḥ “grīvācibukadantānāṃ tasmin pārśve tu vedanā| tamarditamiti prāhuḥ’ (ni. 1) ityādinā| tathā hi bhoje'pi- “bhārābhighātājjantorhi hanusandhirviyujyate| nirastajihvaḥ kṛcchreṇa bhāṣituṃ tatra gacchati|| saṃsaktamanilavyādhiṃ hanumokṣaṃ vinirdiśet” iti||27-35||
jihvāgatāstu- kaṇṭakāstrividhāstribhirdoṣaiḥ, alāsa, upajihvikā ceti ||36|| jihvā'nilena sphuṭitā prasuptā bhavecca śākacchadanaprakāśā | pittena 24 pītā paridahyate ca citā saraktairapi kaṇṭakaiśca | kaphena gurvī bahalā citā ca māṃsodgamaiḥ śālmalikaṇṭakābhaiḥ ||37|| jihvātale 25 yaḥ śvayathuḥ pragāḍhaḥ so'lāsasañjñaḥ kapharaktamūrtiḥ | jihvāṃ sa tu stambhayati pravṛddho mūle tu jihvā bhṛśameti pākam ||38|| jihvāgrarūpaḥ śvayathurhi jihvāmunnamya jātaḥ kapharaktayoniḥ 26| prasekakaṇḍūparidāhayuktā prakathyate'sāvupajihviketi ||39||
jihvāgatāstvityādi| teṣāṃ pratyekaṃ lakṣaṇamāha- jihvetyādi| śāko vṛkṣaviśeṣo mahākharapatralakṣaṇaḥ| chadanaṃ patram| citā vyāptā| bahalā sthūlā| māṃsodgamaiḥ māṃsāṅkuraiḥ; citā vyāptā bhavatīti sambandhaḥ| jihvātala ityādi| pragāḍhaḥ prakarṣeṇa dāruṇaḥ| kapharaktamūrtitvena kapharaktayoḥ prādhānyaṃ, jihvāstambhena tu vāyurapyasti, bhṛśaṃ pākena tu pittamapyasti; ata eva tridoṣajatvenāsādhyatvamapi, durapakramatvāt| jihvāgrarūpa ityādi| jihvāmunnamya ūrdhvīkṛtya, jāta utpannaḥ; etena jihvāyā adho bhavatītyuktam| kapharaktayoniḥ śleṣmaraktakāraṇaḥ||36-39|| jihvāgatāstu kaṇṭakāstrayaḥ, alāsaḥ, upajihvikā ceti| tatra jihvā'nilenetyādinā vātakaṇṭakāḥ, pittātsadāhairityādinā pittakaṇṭakāḥ, kaphena gurvītyādinā kaphakaṇṭakāḥ, jihvātale yaḥ śvayathurityādinā alāsaḥ| praśabdo'tra prakarṣadyotī, tena prakarṣeṇa gāḍho dāruṇaḥ; “jihvātaleṣvalāsastu” (ci. 22) iti vacanenāsādhyatvāt; kapharaktamūlatvena kapharaktayoḥ prādhānyaṃ, jihvāstambhena vāyurapyasti, bhṛśaṃ pākena pittamapyasti, ata eva tridoṣajatvenāsādhyatvamapi durupakramatvāt| jihvāgrarūpaḥ śvayathurityādinā upajihvikā| coṣaścātra raktayoninā pittena||36-39||
tālugatāstu- galaśuṇḍikā, tuṇḍikerī, adhruṣaḥ, kacchapaḥ, arbudaṃ, māṃsasaṅghātaḥ, tālupuppuṭaḥ, tāluśoṣaḥ, tālupāka iti ||40|| śleṣmāsṛgbhyāṃ tālumūlāt pravṛddho dīrghaḥ śopho dhmātabastiprakāśaḥ | tṛṣṇākāsaśvāsakṛt sampradiṣṭo vyādhirvaidyaiḥ kaṇṭhaśuṇḍīti nāmnā ||41|| śophaḥ sthūlastodadāhaprapākī prāguktābhyāṃ tuṇḍikerī matā tu | śophaḥ 27 stabdho lohitastāludeśe raktājjñeyaḥ so'dhruṣo rugjvarāḍhyaḥ ||42|| kūrmotsanno'vedano'śīghrajanmā'rakto 28 jñeyaḥ kacchapaḥ śleṣmaṇā syāt | padmākāraṃ tālumadhye tu śophaṃ vidyādraktādarbudaṃ proktaliṅgam ||43|| duṣṭaṃ māṃsaṃ śleṣmaṇā nīrujaṃ ca tālvantaḥsthaṃ māṃsasaṅghātamāhuḥ | nīruk 29 sthāyī kolamātraḥ kaphāt syānmedoyuktāt 30 puppuṭastāludeśe ||44|| śoṣo'tyarthaṃ 31 dīryate cāpi tāluḥ śvāso 32 vātāttāluśoṣaḥ sapittāt | pittaṃ kuryāt pākamatyarthaghoraṃ tālunyenaṃ tālupākaṃ vadanti ||45||
teṣāṃ pratyekaṃ lakṣaṇamāha- śleṣmāsṛgbhyāmityādi| kaṇṭhaśuṇḍī galaśuṇḍītyarthaḥ| śopha ityādi| todadāhaprapākīti todadāhaprapākayuktaḥ| prāguktābhyāṃ śleṣmāsṛgbhyām| tuṇḍikerī vanakārpāsikā, tatphalānukārī vyādhirayam| kūrmetyādi| kūrmotsannaḥ kūrmavadunnataḥ| araktaḥ pāṇḍuraḥ| aśīghrajanmā mandānusārī| padmākāraṃ padmakarṇikākāram| proktaliṅgaṃ yathoktaraktārbudaliṅgam 33| asādhyo'yaṃ vyādhiḥ| duṣṭamityādi| sthāyī sthiraḥ| puppuṭa ityatra tāluśabdo lupto draṣṭavyaḥ, tena tālupuppuṭa ityarthaḥ| śoṣa ityādi| enamiti enaṃ pākam||40-45|| tālugatāstu galaśuṇḍikādayaḥ| śleṣmāsṛgbhyāṃ tālumūlāgravṛddha ityādinā galaśuṇḍikā| śothaḥ sthūlastodadāhaprapākītyādinā tuṇḍikerī| sā tu prāguktābhyāṃ śleṣmāsṛgbhyāmityarthaḥ| tuṇḍikerī vanakārpāsī, tatphalānukārī śotho'yam| mṛduḥ śotha ityādinā adhruṣaḥ| kūrmotsanna ityādinā kacchapaḥ| aśīghrajanmā cirajaḥ| padmākāramityādinā'rbudam| proktaliṅgamiti yathoditaraktārbudaliṅgam| padmākāraṃ padmakarṇikākāralohitavarṇaṃ, raktajatvāt| tathā hi bhojaḥ- “uparyeva bhavennaddho yathā padmasya karṇikā| pārśvataścāṅkurairdīrghairnāśā cāpyavasīdati|| śleṣmaraktasamutthānaṃ tattālvarbudasañjñitam” iti| duṣṭaṃ māṃsamityādinā māṃsasaṅghātaḥ| aruk sthira ityādinā tālupuppuṭaḥ| tāluśabdo'tra luptanirdiṣṭo draṣṭavyaḥ| śuṣyatyatyarthamityādinā tāluśoṣaḥ| ‘anilāttu’ ityatra ‘sapittāt’ iti kecit paṭhanti| atra bhojaḥ- “tāluśoṣo bhavedvātāt” ityādi| pittaṃ kuryāt pākamityādinā tālupākaḥ||40-45||
kaṇṭhagatāstu- rohiṇyaḥ pañca, kaṇṭhaśālūkam, adhijihvo, balayo, balāsa 34, ekavṛndo, vṛndaḥ, śataghnī, gilāyuḥ, galavidradhiḥ, galaughaḥ, svaraghno, māṃsatāno, vidārī ceti ||46||
kaṇṭhagatāstvityādi| ekavṛndo vṛnda iti ekavṛnda eva doṣaviśeṣānugamenāvasthāntaraṃ prāpto vṛndatvaṃ pratipadyate, ato mūloktā saptadaśasaṅkhyā na virudhyata iti jejjaṭaḥ; gayī tu ‘vṛnda’ iti pāṭhaṃ kalpitameva manyate; anye tu ‘vṛndamudāharanti’ ityatra chandonurodhādekavṛnda eva vṛndaśabdenokta ityāhuḥ||46|| kaṇṭhagatāsu rohiṇyādayaḥ saptadaśa| atra saptadaśa sūtritā aṣṭādaśa nirdiṣṭā ityatra pūrvavyākhyātāraḥ ekavṛndastulyākṛtisthānatvena vṛndato'bhinna ityavirodhaḥ; tathā hi bhojaḥ- “śleṣmaraktasamutthānamekavṛndaṃ vibhāvayet| tulyasthānākṛtirvṛndo vṛndajo raktapittajaḥ” iti, tasmānna saṅkhyātireka ityāhuḥ| tanna, bhedo hi bhedavatāṃ kāraṇabhedāt, tathā svadharmabhedācca; tathā hi- īṣatkaṇḍūpākakāṭhinyagauravāṇi kapharaktajasya, pittaraktajasya punardāho jvaraśca; tasmādutpannatvena kāraṇakāryayorabhedaḥ; syādevaṃ hi rasādidhātūnāmanyonyamabhedastatastata utpannatvāttasya tasya raktāderdhātoḥ, tasmādvṛndasya sūtre kalpita eva pāṭhaḥ| anye punarekavṛndasyaiva chandonurodhādādipadalopena nirdiṣṭasya kaphasya pittasya vāyorapi śoṇitānubandhe kṛte jvarāpādakatvamapyasti, tasmāt sūtre eva kalpitavṛndaśabdānupraveśena duruktivṛddhi(?)riti||46||
gale'nilaḥ pittakaphau ca mūrcchitau pṛthak samastāśca tathaiva śoṇitam 35| pradūṣya māṃsaṃ galarodhino'ṅkurān sṛjanti yān sā'suharā hi rohiṇī ||47|| jihvāṃ samantādbhṛśavedanā ye māṃsāṅkurāḥ kaṇṭhanirodhinaḥ syuḥ | tāṃ rohiṇīṃ vātakṛtāṃ vadanti vātātmakopadravagāḍhayuktām 36||48|| kṣiprodgamā kṣipravidāhapākā tīvrajvarā pittanimittajā syāt | srotonirodhinyapi 37 mandapākā gurvī sthirā sā kaphasambhavā vai ||49|| gambhīrapākā'prativāravīryā tridoṣaliṅgā trayasambhavā syāt | sphoṭācitā pittasamānaliṅgā'sādhyā pradiṣṭā rudhirātmikeyam ||50||
teṣāṃ pratyekaṃ lakṣaṇamāha- gala ityādi| pṛthagiti tisraḥ, samastā iti ekā, śoṇitamityekā, evaṃ pañca| mūrcchitau vṛddhau| asuharā prāṇaharā| ‘gale'nilaḥ pittakaphau ca mūrcchitau pradūṣya māṃsaṃ ca tathaiva śoṇitam| galopasaṃrodhakaraistathā'ṅkurairnihantyasūn vyādhirayaṃ tu rohiṇī’ ityapi pāṭhāntaramicchanti nibandhakārāḥ| tridoṣajā raktajā cāsādhyā| uktaṃ ca,- “vātāt pittāt kaphāttribhyo raktādrohiṇya īritāḥ| antye sadyo mārayata ādyāstisraḥ kriyāṃ vinā”- iti| jihvāmityādi| jihvāṃ samantāditi jihvāṃ vyāpya sambhavatītyarthaḥ| aprativāravīryā durnivāraśaktirityarthaḥ||47-50|| tatra pañcānāṃ rohiṇīnāṃ sāmānyasamprāptiṃ nirdiśannāha- gale'nilaḥ pittakaphau ca mūrcchitāvityādi| atra sāmānyena sarvāsāmevāsādhyatvamuktaṃ; tatra vātādidoṣajāyā anupakrameṇāsādhyatvam, evaṃ śoṇitajāyā api, sannipātajāyāḥ punarutpattāvevāsādhyatvaṃ, pittaraktajanyayoḥ punarupakramasāmānyatvaṃ; tathā hi bhojaḥ- “vātapittakaphā raktamekaśaḥ sarvaśo'pi vā| niviśanti yadā kaṇṭhe praduṣṭā mūrdhani gatāḥ|| aṅkurāñjanayantyāśu jihvāmūle samantataḥ| rohiṇīṃ tāṃ vijānīyādāhuḥ pañcavidhāṃ tu tām|| tāluḥ śuṣyati kaṇṭhaśca vātenāyamyate yadā| kaṇṭhe'syānnaṃ prasajyeta saptāhācca jahātyasūn|| tapyate cūṣyate pittāddhūmyate paridahyate| aṅgārairiva sā jahyāt prāṇānāśu caturdināt|| kaphādantarbahiḥ śothaḥ śvāsaḥ kaṇṭhaśca bādhyate| yasya so'sūn tyajedrogī tryahādrohiṇipīḍitaḥ| lakṣaṇaṃ pittarohiṇyāstulyaṃ śoṇitajanmanaḥ| rohiṇī kṛṣṇaraktābhairyuktā sphoṭairviśeṣataḥ|| sarvadoṣakṛtā yā tu sarvaliṅgasamanvitā| asādhyāṃ tāṃ vijānīyādrohiṇīṃ sannipātataḥ|| eṣā sadyo mārayati tisra ādyāḥ kriyāṃ vinā” iti||47-50||
kolāsthimātraḥ kaphasambhavo yo granthirgale kaṇṭakaśūkabhūtaḥ | kharaḥ sthiraḥ śastranipātasādhyastaṃ kaṇṭhaśālūkamiti bruvanti ||51||
koletyādi| kaṇṭakaśūkabhūtaḥ kaṇṭaka iva śūkaḥ kaṇṭakaśūkaḥ, tadvattvaṃ bhūtaḥ prāptaḥ| ata eva piśitāṅkurācitatvācchālūkākāratvamasya||51|| kolāsthimātra ityādinā kaṇṭhaśālūkaḥ| kaṇṭaka iva śūkaḥ kaṇṭakaśūkaḥ| bhūtaḥ prāptaḥ| bhū ātmanepadī ityasmādayaṃ prayogaḥ| ata eva piśitāṅkurācitatvācchālūkasādṛśyācchālūkam| śālūkamutpalakandaḥ||51||
jihvāgrarūpaḥ śvayathuḥ kaphāttu jihvāprabandhopari 38 raktamiśrāt | jñeyo'dhijihvaḥ khalu roga eṣa vivarjayedāgatapākamenam ||52||
jihvetyādi| jihvāprabandhasyopari jihvāmūlasyopariṣṭādityarthaḥ| āgatapākatvena pittamapyatrāsti||52|| jihvāgrarūpa ityādinā adhijihvā| iyaṃ jihvāmūlasyopariṣṭāt, upajihvā tu adhastājjihvāyāḥ, jihvāmunnamya jāta iti vacanāt| āgatapākitvena pittamapyatrāsti||52||
balāsa evāyatamunnataṃ ca śophaṃ karotyannagatiṃ nivārya | taṃ sarvathaivāprativāravīryaṃ vivarjanīyaṃ valayaṃ vadanti ||53||
balāsa ityādi| balāsaḥ śleṣmā||53|| balāsa evetyādinā valayaḥ| annagatiṃ nivāryeti annasya gatiryena srotasā so'nnagatiḥ annavahasrotaḥ| ayaṃ tu sthānaprabhāvādātmaprabhāvādvā'sādhyaḥ||53||
gale tu śophaṃ kurutaḥ pravṛddhau śleṣmānilau śvāsarujopapannam | marmacchidaṃ dustarametadāhurbalāsasañjñaṃ 39 nipuṇā vikāram ||54||
gala ityādi| upapannaṃ sahitam| nipuṇā dhīmantaḥ||54|| gale tu śopha ityādinā balāsaḥ||54||
vṛttonnato yaḥ śvayathuḥ sadāhaḥ kaṇḍvanvito'pākyamṛdurguruśca | nāmnaikavṛndaḥ parikīrtito'sau vyādhirbalāsakṣatajaprasūtaḥ ||55|| samunnataṃ vṛttamamandadāhaṃ tīvrajvaraṃ vṛndamudāharanti | taṃ cāpi pittakṣatajaprakopādvidyāt satodaṃ pavanāsrajaṃ tu 40||56||
vṛttonnata ityādi| sadāho mandadāhaḥ| apākī īṣatpākī| balāsakṣatajaprasūtaḥ śleṣmaraktajātaḥ| bhedena vṛndatvaṃ pratipādyate| etena ekavṛndo vṛndaśca dvāvapyekātmakau matau| evaṃ caite kaṇṭharogāḥ saptadaśeti| pañjikāyāṃ punarādāveva ‘ekavṛnda’ iti pāṭhaḥ||55-56|| vṛttonnata ityādinā ekavṛndaḥ| sadāha iti saśabdasyopasarjanātvarthena mandadāhaḥ| apākīti īṣatpākī| samunnatamityādinā'pyekavṛnda eva raktapittataḥ| samunnataḥ samyagunnato jñeyaḥ| satodamityādinā ekavṛndaṃ savātaśoṇitajaṃ; pavanāsrajamiti vātajaśoṇitajam||55-56||
vartirghanā kaṇṭhanirodhinī yā citā'timātraṃ piśitaprarohaiḥ | nānārujocchrāyakarī 41 tridoṣājjñeyā śataghnīva śataghnyasādhyā ||57||
vartirityādi| “ayaḥkaṇṭakasañcchannā śataghnī mahatī śilā”||57|| vartirghanetyādinā śataghnī| anekarugiti vātādikṛtatodadāhakaṇḍvādivedanā| śataghnīva śataghnīrūpā| “ayaḥ kaṇṭakasañchannā śataghnī mahatī śilā” iti| atra bhojaḥ- “vātapittakaphā duṣṭā kuryurmāṃsāṅkurācitām| madhyekaṇṭhamatho vartiṃ janayanti hyupekṣitāḥ|| śaṅkuneva gale naddhā śataghnyeṣā na sidhyati” iti||57||
granthirgale tvāmalakāsthimātraḥ sthiro'lparuk syāt kapharaktamūrtiḥ 42| saṃlakṣyate saktamivāśanaṃ ca sa śastrasādhyastu gilāyusañjñaḥ ||58||
granthirityādi| kapharaktamūrtiḥ kapharaktakāraṇaḥ| saktamiva lagnamiva| aśanaṃ bhojanam||58|| granthirgala ityādinā gilāyuḥ||58||
sarvaṃ galaṃ vyāpya samutthito yaḥ śopho rujo yatra ca santi sarvāḥ | sa sarvadoṣo galavidradhistu tasyaiva tulyaḥ khalu sarvajasya ||59||
sarvamityādi| tasyaiva tulyaḥ khalu sarvajasyeti tasyaiva sānnipātikavidradheḥ sadṛśa ityarthaḥ||59|| sarvaṃ galaṃ vyāpyetyādinā galavidradhiḥ| sthānaprabhāveṇa sānnipātika eva| tasyaiva sānnipātikavidradherayaṃ sadṛśaḥ||59||
śopho mahānannajalāvarodhī tīvrajvaro vātagaternihantā | kaphena jāto rudhirānvitena gale galaughaḥ parikīrtyate'sau ||60|| yo'tipratāmyan śvasiti prasaktaṃ bhinnasvaraḥ śuṣkavimuktakaṇṭhaḥ | kaphopadigdheṣvanilāyaneṣu jñeyaḥ sa rogaḥ śvasanāt svaraghnaḥ ||61||
śopha ityādi| atipratāmyan atyarthaṃ prakarṣeṇa tāmyan tamaḥ prapaśyan| śvasiti niḥśvasitītyarthaḥ| prasaktaṃ nirantaram| kaphopadigdheṣu śleṣmaruddheṣu| anilāyaneṣu vāyumārgeṣu| śvasanāt vātāt||60-61|| śotho mahānityādinā galaughaḥ| yo'tipratāmyannityādinā svaraghnaḥ| atipratāmyanniti atyarthaṃ prakarṣeṇa tāmyan tamaḥ praviśan| śvasiti niḥśvasiti| kaphena tu vāyumārgeṣu ruddheṣu satsu prasaktaṃ nirantaraṃ śvasanaṃ vātāt||60-61||
pratānavān yaḥ śvayathuḥ sukaṣṭo galoparodhaṃ kurute krameṇa | sa māṃsatānaḥ kathito'valambī prāṇapraṇut sarvakṛto vikāraḥ ||62||
pratānavānityādi| pratānavān vistāravān| avalambī lambanaśīlaḥ| prāṇanut prāṇaprerakaḥ||62|| pratānavānityādinā māṃsatānaḥ||62||
sadāhatodaṃ śvayathuṃ saraktamantargale pūtiviśīrṇamāṃsam | pittena vidyādvadane vidārīṃ pārśve viśeṣāt sa tu yena śete ||63||
sadāhetyādi| pūtiviśīrṇamāṃsaṃ durgandhiśaṭitamāṃsam| pārśve viśeṣāt sa tu yena śete iti yenaiva pārśvena viśeṣācchete tenaiva pārśvena vidārī viśeṣeṇa bhavati| anyatrāpyasyāḥ sambhavanā sāmānyato na nivāryate||63|| sadāhatoda ityādinā vidārī| yenaiva pārśvena viśeṣācchete tenaiva pārśvena vidārī viśeṣeṇa bhavati| anyatrāpyasyāḥ sambhavaḥ sāmānyato na nivāryate| todadāhaprapākapracuro vidārīdāhaḥ; prapākatvena galavidāraṇādvidārī||63||
sarvasarāstu vātapittakaphaśoṇitanimittāḥ ||64||
sarvasarāstvityādi| pittanimitto raktanimittaścaika eveti vātādinimittāstraya eva sarvasarāḥ| sarvasmin mukhe ye bhavanti te sarvasarāḥ||64||
sphoṭaiḥ satodairvadanaṃ samantādyasyācitaṃ sarvasaraḥ sa vātāt | raktaiḥ sadāhaistanubhiḥ sapītairyasyācitaṃ cāpi sa pittakopāt ||65|| kaṇḍūyutairalparujaiḥ 43 savarṇairyasyācitaṃ cāpi sa vai kaphena | raktena pittodita eka eva kaiścit pradiṣṭo mukhapākasañjñaḥ 44||66||
sphoṭairityādi| raktaiḥ ‘sphoṭaiḥ’ iti śeṣaḥ| kaṇḍūyutairityādi ‘sphoṭaiḥ’ iti śeṣaḥ| raktenetyādi raktena kṛtvā yo'sau sarvasaraḥ kaiścidācāryaiḥ mukhapākasañjñaḥ pradiṣṭaḥ kathitaḥ, sa ca pittodita eka eva; na catvāraḥ sarvasarāḥ, kintu traya eva| evamete 45 pañcaṣaṣṭirmukharogāḥ svaptasvāyataneṣviti||65-66|| sarvasarāstrayastribhirvātādibhiḥ| sphoṭaiḥ satodairityādinā vātasarvasaraḥ| raktaiḥ sadāhairityādinā pittasarvasaraḥ| avedanairityādinā kaphasarvasaraḥ| śeṣāṇāṃ tu rogāṇāṃ nayanaghrāṇakarṇaśirogatānāṃ kumārajānāṃ ca tathā jvarātisāraśophādīnāmapi śālākyāditantreṣu yathā yathā hetunirdeśaḥ karaṇīya iti| bhavati cātra- doṣe vyāpi(dhau) kvacidapi gate tadvipakṣā'pi kiñcidyatra prākkarma (?) vihitaṃ kārakaṃ jñāpakaṃ ca| kārye meye dvitayamidanuvyāsanirdiṣṭamevaṃ sthānānyanyānyapi vivṛtayaḥ sūtritasyaiva sūtre”||65-66||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne mukharoganidānaṃ nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ ||16|| iti bhagavatā śrīdhanvantariṇopadiṣṭāyāṃ tacchiṣyeṇa maharṣiṇā suśrutena viracitāyāṃ suśrutasaṃhitāyāṃ dvitīyaṃ nidānasthānaṃ samāptam |
nibandhān bahuśo vīkṣya vaidyeśabharatātmajaḥ| nidānasthānamakarot suspaṣṭaṃ ḍalha(hla)ṇo bhiṣak| iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ samastanibandhārthajñāpikāyāṃ suśrutaṭīkāyāṃ nidānasthāne ṣoḍaśo'dhyāyaḥ||16|| iti śrīsauśrute śalyatantre śrīgayadāsakṛtāyāṃ nyāyacandrikāyāṃ pañjikāyāṃ mukharoganidānam||16||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 ‘samāṃsānilavedanau’ iti tā. ↩
  2. 2 ‘cīyete pīḍakābhiśca sarujābhiḥ samantataḥ’ iti tā. ↩
  3. 3 ‘... pākapīḍakau pītābhāsau ca’ iti tā. ↩
  4. 4 ‘bhavatastu kaphādoṣṭhau’ iti tā. ↩
  5. 5 ‘piḍakābhirnipīḍitau’ iti tā. ↩
  6. 6 ‘narasyobhayataḥ’ iti tā. ↩
  7. 7 ‘sarpirmaṇḍapratīkāśau medasā kaṇḍurau gurū’ iti tā. ↩
  8. 8 ‘bhṛśam’ iti tā. ↩
  9. 9 ‘oṣṭhau paryavadīryete’ iti tā. ↩
  10. 10 ‘tato vraṇaḥ susaṃrūḍho mṛdutvamupagacchati’ iti pā. ↩
  11. 11 ‘śvayathuḥ sparśanāsahaḥ’ iti tā. ↩
  12. 12 kaphasambhavaḥ’ iti tā ↩
  13. 13 ‘śauṣiro nāma nāmataḥ’ iti tā. ↩
  14. 14 ‘cāsakṛt’ iti tā. ↩
  15. 15 asyāgre tāḍapatrapustake ‘dāhena veṣṭāstaptāśca śuṣyante cāgninā yathā’ ityadhikaḥ pāṭha upalabhyate ↩
  16. 16 ‘yasmin sopakuśo nāma’ iti pā. ↩
  17. 17 ‘khalivardhanasañjño'sau’ iti mādhavanidāne pā. ↩
  18. 18 ‘dīryamāṇeṣviva rujā yasya danteṣu jāyate| dālano nāma sa vyādhiḥ’ iti tā. ↩
  19. 19 ‘śītarūkṣapravātāmlasparśānāmasahā dvijāḥ| pittamārutakopena dantaharṣaḥ sa nāmataḥ’ iti mādhavanidāne pāṭhaḥ ↩
  20. 20 ‘bhavedyasya dantabhaṅgaśca jāyate’ iti tā. ↩
  21. 21 ‘malo dantagato yastu pittamārutaśoṣitaḥ| śarkareva kharasparśā sā jñeyā dantaśarkarā’ iti mādhavanidāne ↩
  22. 22 ‘kapāleṣviva dīryatsu dantānāṃ saiva śarkarā| kapāliketi vijñeyā sadā dantavināśinī’ iti tā. ↩
  23. 23 ‘visaṅgataḥ’ iti tā. ↩
  24. 24 ‘pittāt sadāhairanucīyate ca dīrghaiḥ’ iti tā. ↩
  25. 25 ‘adhogato yaḥ’ iti tā. ↩
  26. 26 ‘kapharaktamūlaḥ| lālākaraḥ kaṇḍuyutaḥ sacoṣaḥ sa tūpajihvā kathitā bhiṣagbhiḥ’ iti pā. ↩
  27. 27 ‘mṛduḥ śotho lohitastāludeśe jñeyo'dhruṣaḥ sajvarastīvraruk ca’ iti tā. ↩
  28. 28 ‘kūrmonnataḥ’ iti tā. ↩
  29. 29 ‘aruk sthiraḥ kolamātraḥ kaphena samedasā’ iti tā. ↩
  30. 30 ‘medoyuktaḥ’ iti pā. ↩
  31. 31 śuṣyatyatyarthaṃ’ iti tā. ↩
  32. 32 ‘śvāsaścaivograstāluśoṣo'nilāttu’ iti tā. ↩
  33. 33 ‘yathodita...’ iti pā. ↩
  34. 34 ‘alāsaḥ’ iti tā. ↩
  35. 35 ‘pradūṣya māṃsaṃ ca tathaiva śoṇitam| galopasaṃrodhakaraistathā'ṅkurairhinastyasūn vyādhirayaṃ hi rohiṇī’ iti tā. ↩
  36. 36 ‘tisraśca tāstvādita eva kṛcchrāḥ’ iti tā. ↩
  37. 37 ‘srotovirodhinyacalonnatā ca sthirāṅkurā yā kaphasambhavā sā’ iti tā. ↩
  38. 38 jihvopariṣṭādapi’ iti tā. ↩
  39. 39 ‘...ralāsasañjñaṃ’ iti tā. ↩
  40. 40 ‘pavanātmakaṃ’ iti pā. ↩
  41. 41 ‘anekaruk prāṇaharī trirātrājjñeyā śataghnī tu śataghnirūpā’ iti tā. ↩
  42. 42 ‘kaphapittamūrtiḥ| yo lakṣyate raktamivāsravaśca’ iti tā. ↩
  43. 43 ‘avedanaiḥ kaṇḍuyutaiḥ sadāhaiḥ’ iti tā. ↩
  44. 44 asyāgre tāḍapatrapustake ‘sūtre pradiṣṭaṃ daśa ṣaṭ ca pūrvaṃ sthānaṃ nidānaṃ bhavatīti yacca| savistaraṃ tatkathitaṃ mayeha svayambhunā yat kathitaṃ hitāya’ ityadhikaḥ śloka upalabhyate ↩
  45. 45 etena pañcaṣaṣṭirmukharogā na saptaṣaṣṭiriti’ iti pā. ↩