1. sarvabhūtacintāśārīram

Larger type: Suśrutasaṃhitā · indented: Ḍalhaṇa's Nibandhasaṅgraha
athātaḥ sarvabhūtacintāśārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
hetulakṣaṇapratipādakānnidānasthānādadhigatavyādhihetulakṣaṇasya vaidyasya cikitsāyā avasaraḥ, cikitsā cādhiṣṭhānaviśeṣajñānamantareṇa na sambhavatītyadhiṣṭhānajñāpanāya 1 śārīrasthānamārabhyate| śārīrasthāne'pi pratipādye ādau sarvaśarīrakāraṇānāṃ bhūtānāmeva cintā kartuṃ yujyata ityāha- athāta ityādi| sarvāṇi bhūtāni sthāvarajaṅgamāni, mahābhūtāni pṛthivyādīni vā; teṣāṃ cintā hetusvalakṣaṇakāryaiścintanaṃ; kuta utpannāni? kāni caiṣāṃ svalakṣaṇāni? kāni kāryāṇīti cintanaṃ; saiva yasminnadhyāye'stīti matvarthe pūrvavacchapratyayamutpādya tallope prakṛtibhāvaṃ ca pratipādya sarvabhūtacinteti niṣpādyate, sarvabhūtacintā ca tacchārīraṃ ceti paścāt karmadhārayaḥ| gayī tu ‘sarvabhūtacintānāma śārīraṃ’ iti paṭhati||1-2||
sarvabhūtānāṃ kāraṇamakāraṇaṃ sattvarajastamolakṣaṇamaṣṭarūpamakhilasya 2 jagataḥ sambhavaheturavyaktaṃ nāma | tadekaṃ bahūnāṃ 3 kṣetrajñānāmadhiṣṭhānaṃ samudra ivaudakānāṃ bhāvānām ||3||
tatrādau hetucintāmāha- sarvabhūtānāmityādi| evambhūtamavyaktaṃ mūlaprakṛtyaparaparyāyaṃ sarvabhūtānāṃ kāraṇamiti piṇḍārthaḥ| kiṃviśiṣṭam? akāraṇaṃ; na vidyate kāraṇaṃ yasya tadakāraṇam, avikṛtirūpaṃ na kasyacit kāryamityarthaḥ| svarūpaviśeṣaṇamāha- sattvarajastamolakṣaṇaṃ; sattvarajastamaḥsvarūpam| punarapi kimbhūtamityāha- aṣṭarūpamiti| prakṛtibhāvenaivāvyaktaṃ mahānahaṅkāraḥ pañcatanmātrāṇītyaṣṭau rūpāṇi yasya tattathā; prakṛtitvaṃ cāṣṭānāmavyaktādīnāṃ sāṅkhye'pi pratipāditamasti| śilāputrakanyāyena rūpatvaṃ rupitvaṃ cāvyaktasya| avyaktaṃ mahānahaṅkāraḥ pañcabhūtānītyaṣṭau rūpāṇītyeke; anye tu dharmajñānavairāgyaiśvaryādharmājñānāvairāgyānaiśvaryāṇyaṣṭau rūpāṇyāhuḥ; apare tu manobuddhyahaṅkāramahābhūtānyāhuḥ| punarapi kimbhūtam? akhilasya jagataḥ sambhavahetuḥ abhivyaktikāraṇam| tatra sarvabhūtānāṃ kāraṇamityanena kāryakāraṇayostādātmyaṃ darśitam, akhilasya jagataḥ sambhavaheturityanena cābhivyaktihetutvamiti na paunaruktyam| gayī tvanyathā vyākhyāti, yathā- sarvabhūtānāṃ kāraṇamityasyaiva bhāṣyaṃ nirdiśannāha- akhilasya jagataḥ sambhavaheturiti; anenopādānakāraṇatvamavyaktasya jagadutpattau pratipāditam| na vyajyate smetyavyaktaṃ; prakṛtiḥ pradhānaṃ mūlaprakṛtiriti yāvadavyaktaparyāyāḥ| tat avyaktam; ekaṃ śilāpaṭṭavadavivecyāvayavaṃ, na punastridaṇḍavadvivecyāvayavam| kṣetrajñānāṃ karmapuruṣāṇām| adhiṣṭhānaṃ śarīrabhāvāya viṣayaḥ| atropamānamāha- samudra ivetyādi| udakabhavā audakā nadīnadasarastaḍāgādayaḥ; anye tvaudakā bhāvāścarācarā matsyapadmādaya ityāhuḥ||3||
tasmādavyaktānmahānutpadyate talliṅga eva | talliṅgācca mahatastallakṣaṇa evāhaṅkāra utpadyate; sa 4 trividho vaikārikastaijaso bhūtādiriti | tatra vaikārikādahaṅkārāttaijasasahāyāttallakṣaṇānyevaikādaśendriyāṇyutpadyante, tadyathā- śrotratvakcakṣurjihvāghrāṇavāgghastopasthapāyupādamanāṃsīti; tatra pūrvāṇi pañca buddhīndriyāṇi, itarāṇi pañca karmendriyāṇi, ubhayātmakaṃ manaḥ; bhūtāderapi taijasasahāyāttallakṣaṇānyeva pañcatanmātrāṇyutpadyante- śabdatanmātraṃ, sparśatanmātraṃ, rūpatanmātraṃ, rasatanmātraṃ, gandhatanmātramiti; teṣāṃ viśeṣāḥ- śabdasparśarūparasagandhāḥ; tebhyo bhūtāni- vyomānilānalajalorvyaḥ; evameṣā tattvacaturviṃśatirvyākhyātā ||4||
nanu kathamekamavyaktamanekadharmaṇāṃ 5 sarvabhūtānāṃ kāraṇamityāśaṅkyāvyaktāt sarvabhūtānāmutpattikramamāha- tasmādityādi| tasmāditi kṣetrajñādhiṣṭhitādavyaktāt| mahāniti buddhitattvaṃ, tattu sattvasamudrekānnirmalasphaṭikopalaprakhyaṃ cicchāyāsaṅkrāntiprāptacaitanyaṃ 6 puruṣavannānātmakamadhyavaseyaviṣayaṃ niścitārthakāraṇamityarthaḥ| utpadyate vyaktībhavati| talliṅga eveti sattvarajastamaḥsvabhāva eva| talliṅgat sattvarajastamaḥsvabhāvāt| mahata iti buddhitattvāt| tallakṣaṇa eveti sattvarajastamaḥsvabhāva evetyarthaḥ| ahaṅkāro'bhimānavyāpāralakṣaṇaḥ| talliṅgāditi viśeṣaṇena śuddhasattvasvarūpānmahattattvānnāhaṅkārasyotpattiriti sūcyate| tathā ca carake'pyabhihitaṃ- “śuddhasattvasya yā śuddhā satyā buddhiḥ pravartate| yayā bhinattyatibalaṃ mahāmohamayaṃ tamaḥ|| sarvabhāvasvabhāvajño yayā bhavati nispṛhaḥ| yayā nopaityahaṅkāraṃ nopāste kāraṇaṃ yayā”- (ca. śā. 1) ityādi| vaikārikādisañjñāstu pūrvācāryaiḥ saṃvyavahārāya kṛtāḥ| tatra vaikārikaḥ sāttvikaḥ, taijaso rājasaḥ, bhūtādistāmasaḥ| tasya trividhasyāpi kāryamāha- tatretyādi| tatra sāttvikādahaṅkārādrājasasahāyāttamomātrayā'nuviddhādekādaśendriyāṇi; tallakṣaṇāni prakāśalakṣaṇāni, sattvasya prakāśakatvāt| tānyahaṅkārādutpannānyāhaṅkārakārikāṇīti sāṅkhye, vaidyake tu bhautikāni| pūrvāṇi pañca śrotrādīni buddhīndriyāṇi, buddherāśrayatvāt; itarāṇi vākprabhṛtīni karmendriyāṇi, karmaṇa āśrayatvātteṣām; ubhayātmakaṃ buddhyātmakaṃ karmātmakaṃ ca manaḥ, buddhīndriyāṇāṃ karmendriyāṇāṃ ca mano'dhiṣṭhitānāmeva pravṛtteḥ| bhūtāderiti tāmasādahaṅkārādrājasasahāyāt sattvamātrayā'nuviddhāt| tallakṣaṇānyeva mohādilakṣaṇānyeva| tatrānudbhūtasvabhāvāni bāhyendriyāgrāhyāṇi śabdādīnyeva tanmātrāṇi, tāni ca yogibhireva grāhyāṇi| sā mātrā yasmin tattanmātram| teṣāmityādi teṣāṃ tanmātrāṇām| viśeṣā iti anubhavayogyaiḥ sukhaduḥkhamoharūpairdharmairviśiṣyanta iti viśeṣāḥ śabdādayaḥ; tanmātrāṇi tvaviśeṣāṇi, yatastānyanubhavayogyaiḥ sukhaduḥkhādibhirviśeṣṭuṃ na śakyante, sūkṣmatvāt| tebhyaḥ pañcabhyaḥ śabdatanmātrādibhya ekottaraparivṛddhyā vyomādaya utpadyante| tadyathā- śabdatanmātrācchabdaguṇaṃ vyoma, śabdatanmātrasahitāt sparśatanmātrācchabdasparśaguṇo vāyuḥ, śabdasparśatanmātrasahitādrūpatanmātrācchabdasparśarūpaguṇaṃ tejaḥ, śabdasparśarūpatanmātrasahitādrasatanmātrācchabdasparśarūparasaguṇā āpaḥ, śabdasparśarūparasatanmātrasahitādgandhatanmātrācchabdasparśarūparasagandhaguṇā pṛthivī| patañjalimatānusāriṇaśca śabdādibhya eva vyomādīnāmutpattimicchanti| śabdādīnāṃ vyomādimahābhūtaguṇānāṃ dharmiṇo'bhinnatvena pṛthaktvaṃ nirasyannaktasyopasaṃhāramāha- evamityādi||4||
tatra buddhīndriyāṇāṃ śabdādayo viṣayāḥ; karmendriyāṇāṃ yathāsaṅkhyaṃ vacanādānānandavisargaviharaṇāni ||5||
tatretyādi| viṣayā grāhyāḥ| vacanādānānandavisargaviharaṇānītyatra viṣayā iti sambadhyate; tenocyate yattadvacanaṃ vaktavyamucyate, evaṃ karmapratyayāntatvādādānamādātavyam, ānanda ānandanīyaṃ, visargo visarjitavyaṃ, viharaṇaṃ vihartavyaṃ sthānam||5||
avyaktaṃ mahānahaṅkāraḥ pañcatanmātrāṇi cetyaṣṭau prakṛtayaḥ; śeṣāḥ ṣoḍaśa vikārāḥ ||6||
uktāyāstattvacaturviṃśateruktameva dharmāntaraṃ kvacit kiñcinnidarśayannāha- avyaktamityādi| prakṛtaya iti apareṣāṃ kāraṇabhūtā; avyaktamiti vicchidya pāṭhaḥ 7 kevalahetubhāvenāvyaktaṃ prakṛtireveti bodhanārtham| tanmātrāṇi ceti cakāraḥ prakṛtayaścetyatra sambandhanīyaḥ| tena mahadādayaḥ sapta kāryatvena vikṛtayo'pi| śeṣā iti ekādaśendriyāṇi pañcamahābhūtānīti ṣoḍaśavikārāḥ kāryāṇītyarthaḥ 8||6||
svaḥ svaścaiṣāṃ viṣayo'dhibhūtaṃ; svayamadhyātmam; adhidaivatam- atha buddherbrahmā, ahaṅkārasyeśvaraḥ, manasaścandramāḥ, diśaḥ śrotrasya, tvaco vāyuḥ, sūryaścakṣuṣaḥ, rasanasyāpaḥ, pṛthivī ghrāṇasya, vāco'gniḥ, 9 hastayorindraḥ, pādayorviṣṇuḥ, pāyormitraḥ, prajāpatirupasthasyeti ||7||
asmiṃścaturviṃśatike tattvarāśau prakāśakatvena buddhyādayaḥ pradhānabhūtāḥ, ataste yatrasthaṃ prakāśyaṃ yatra sthitā yadanugraheṇa ca prakāśayanti, tatprakāratrayamadhibhūtādibhedenāha- svaḥ sva ityādi| eṣāṃ buddhyahaṅkāraśrotrādibuddhīndriyāṇāṃ vāgādikarmendriyāṇāṃ manasaśca svaḥ sva ātmīya ātmīyo viṣayo'dhyavaseyo'bhimantavyaḥ svakalpanīyādilakṣaṇo'dhibhūtam; adhibhūtaṃ bhūteṣvadhi; bhūtāni mahābhūtāni prāṇino vā| etena buddhyāderadhyavasāyādivyāpārasādhyo'dhyavaseyādiviṣayo 10 bhūteṣviti pratipāditam| kecit ‘svaḥ sva eṣāṃ viṣayo'dhibhūtasañjña’ iti vyākhyānayanti| svayamityādi etāni buddhyādīni trayodaśa svayamadhyātmam| ātmanyadhi adhyātmam; ātmaśabdo'tra svaśarīravacanaḥ, tena svaśarīre buddhyādikamātmanaḥ paramātmaparyāyasya vā yogyo viṣayo'dhyātmam| anye tu buddhyādikaṃ svayamadhyātmasañjñamiti vyākhyānayanti| adhidaivatamiti devatānāmadhikṛtatvamadhidaivatam| tadeva buddhyādiṣu prakaṭīkaroti- atha buddherbrahmetyādi| yā yā devatā viśvarūpasya viṣṇoravayavādutpannā sā sā tasyāvayavasyādhidaivatvamāpannā boddhavyā| ayaṃ cādhibhūtādibhāvo vedānte'pi varṇitaḥ| yathā- buddhiradhyātmaṃ, boddhavyamadhibhūtaṃ, brahmā'dhidaivatam; ahaṅkāro'dhyātmam, ahaṅkartavyamadhibhūtaṃ, rudro'dhidaivataṃ; mano'dhyātmaṃ, mantavyamadhibhūtaṃ, candro'dhidaivataṃ; śrotramadhyātmaṃ, śrotavyamadhibhūtaṃ, diśo'dhidaivataṃ; tvagadhyātmaṃ, sparśanīyamadhibhūtaṃ, vāyuradhidaivataṃ; cakṣuradhyātmaṃ, dṛśyamadhibhūtaṃ, sūryo'dhidaivataṃ; rasanā'dhyātmaṃ, rasanīyamadhibhūtaṃ, varuṇo'dhidaivataṃ; ghrāṇamadhyātmaṃ, ghrātavyamadhibhūtaṃ, bhūmiradhidaivataṃ; vāgadhyātmaṃ, vaktavyamadhibhūtam, agniradhidaivataṃ; hastāvadhyātmam, ādātavyamadhibhūtam, indro'dhidaivataṃ; pādāvadhyātmaṃ, gantavyamadhibhūtaṃ, viṣṇuradhidaivataṃ; pāyuradhyātmaṃ, visarjanīyamadhibhūtaṃ, mitro'dhidaivataṃ; upastho'dhyātmam, ānandanīyamadhibhūtaṃ, prajāpatiradhidaivatamityādi||7||
tatra 11 sarva evācetana eṣa vargaḥ, puruṣaḥ pañcaviṃśatitamaḥ kāryakāraṇasaṃyuktaścetayitā bhavati | satyapyacaitanye pradhānasya puruṣakaivalyārthaṃ 12 pravṛttimupadiśanti, kṣīrādīṃścātra hetūnudāharanti ||8||
tatra sarva evetyādi| sarva evaiṣa vargo'vyaktādiko'cetanaḥ, kāraṇasyāvyaktasyācetanatvena tatkāryasya mahadāderapyacetanatvāt| puruṣaḥ pañcaviṃśatitamaḥ kāryakāraṇasaṃyukta iti kāryeṇa mahadādivikāragaṇena, kāraṇena mūlaprakṛtyā, saṃyuktaḥ saṃyogī| tasya kaivalyārthaṃ(rthāṃ) mokṣārthaṃ(rthāṃ), pradhānasya mūlaprakṛteḥ, pravṛttimupadiśantyācāryāḥ| kathamacetanaḥ pravartata ityāha- kṣīrādīnityādi| yathā kṣīramajñaṃ 13 vatsavivṛddhyarthaṃ pravartate| ādiśabdācca yathaikānte kamanīyakāminīsuratamahotsave tatsukhātiśayotpādanārthamajñaṃ retaḥ pravartate, tadvadityarthaḥ||8||
ata ūrdhvaṃ prakṛtipuruṣayoḥ sādharmyavaidharmye vyākhyāsyāmaḥ | tadyathā- ubhāvapyanādī, ubhāvapyanantau, ubhāvapyaliṅgau, ubhāvapi nityau, ubhāvapyanaparau 14, ubhau ca sarvagatāviti; ekā tu prakṛtiracetanā triguṇā bījadharmiṇī prasavadharmiṇyamadhyasthadharmiṇī ceti, bahavastu puruṣāścetanāvanto'guṇā abījadharmāṇo'prasavadharmāṇo madhyasthadharmāṇaśceti ||9||
ata ityādi| prakṛtiravyaktaṃ, puruṣa ātmā| sādharmyaṃ samāno dharmaḥ, vaidharmyaṃ visadṛśo dharmaḥ, te vyākhyāsyāmaḥ kathayiṣyāmaḥ| ubhāvapyaliṅgāviti na vidyate liṅgaṃ yayostāvaliṅgau| nityāviti ubhāvapi layaṃ kvacidapi na gacchata ityarthaḥ| na vidyate'paro yābhyāṃ tāvanaparau 15, yatastāveva prakṛtipuruṣau mahadādibhyaḥ parau| sarvagatau sarvaṃ vyāpya sthitau| sādharmyamukttvā vaidharmyamāha- eketyādi| tayormadhye ekā prakṛtiravyaktāparaparyāyā| sā ca triguṇā sattvarajastamoguṇā| sattvarajastamasāṃ guṇānāṃ sāmyāvasthāyāṃ sthitā sarveṣāṃ mahadādivikārāṇāṃ bījabhāvenāvasthitā bījadharmiṇītyucyate; gayī tu saṃhāre bhūtendriyatanmātrāhaṅkāramahadādīnāmādhārabhūteti bījadharmiṇī| saiva sisṛkṣuṇā vibhunā puruṣeṇa sārdhaṃ kṣobhamāgamya sāmyāvasthātaḥ pracyutā mahadahaṅkārādikrameṇa carācarasya jagataḥ prasavitrīti prasavadharmiṇītyucyate| amadhyasthadharmiṇīti sattvādiguṇarāśitayā sukhādirūpatvāt, sukhī hi sukhamabhilipsan duḥkhī duḥkhaṃ vidviṣan amadhyastho bhavati; prakṛtiśca sattvādirūpā, tato'madhyasthā| bahava iti yugapanmaraṇāsambhavādaneke puruṣāḥ, ‘pur’śabdena mahadādikṛtaṃ sūkṣmaṃ liṅgaśarīramucyate, tacca yogināmeva dṛśyaṃ, tatra puri śete iti puruṣaḥ| aguṇā iti avidyamānasattvādiguṇāḥ| abījadharmāṇa iti mahadādīnāṃ mahāpralaye prakṛtāviva teṣvanavasthānāt| madhyasthadharmāṇa iti prītyaprītiviṣādāyogenecchādveṣaśūnyatvāt| taduktaṃ sāṅkhye- “tasmāttu viparyāsāt siddhaṃ sākṣitvamasya puruṣasya| kaivalyaṃ mādhyasthyaṃ draṣṭṛtvamakartṛbhāvaśca”- (sāṃ. kā. 9) iti||9||-
tatra kāraṇānurūpaṃ kāryamiti kṛtvā sarva evaite viśeṣāḥ sattvarajastamomayā bhavanti; tadañjanatvāttanmayatvācca tadguṇā eva puruṣā bhavantītyeke bhāṣante ||10||
idānīmuktameva tadupasaṃharannāha- tatretyādi| kāraṇasya prakṛteranurūpaṃ sadṛśaṃ kāryaṃ mahadādikam| viśeṣāḥ prakārā mahadādikāḥ| saṃyuktasya pañcaviṃśatitamasya puruṣasyāpi sattvādiguṇatvaṃ darśayannāha- tadañjanatvādityādi| teṣāṃ sattvarajastamasāmañjanaṃ lakṣaṇaṃ vyaktirvā yeṣu te tadañjanāḥ puruṣāḥ; sattvādilakṣaṇā ityarthaḥ, teṣāṃ bhāvastattvaṃ, tasmāt| tadeva kuta ityāha- tanmayatvāditi|- sattvādimayatvāt| sattvādimayatvaṃ punaḥ puruṣāṇāṃ sattvādirūpe mahadādau pratibimbanāt; yathā- taḍāgodake pratibimbito vidhustaḍāgodakaprakampanena prakampātmakaḥ kathyate, evaṃ sattvādirūpe mahadādau pratibimbitāḥ puruṣāḥ sattvādimayā iva bhavanti, na tu vāstavaṃ sattvādimayatvaṃ; tādṛśācca tanmayatvāttallakṣaṇatvena tadguṇāḥ sukhino duḥkhino mūḍhāśca puruṣā bhavanti| gayī tu taiḥ sattvādibhirañjanaṃ vyaktiryasya mahadādestattadañjanaṃ, tadasyāstīti matvarthīyo'kārapratyaya iti; tatsambandhāt puruṣasya sattvādibhirevāñjanaṃ mahadādīnāṃ; kuta ityāha- tanmayatvāt; sattvādiprakṛtikāraṇatvāt| teṣāṃ tadañjanatvaṃ ca nirvikārasyāpi vikārivastusaṃyogāt 16; yathā sandhyārāgiravikaranikarasaṃyogādaruṇagaganatalopalambha iti| pūrvoktasya sarvasyāpyekīyamatatvaṃ darśayannāha- ityeke ityādi||10||
vaidyake tu- svabhāvamīśvaraṃ kālaṃ yadṛcchāṃ niyatiṃ tathā | pariṇāmaṃ ca manyante prakṛtiṃ pṛthudarśinaḥ ||11||
svamataṃ darśayannāha- vaidyake tvityādi| atraike svabhāvavādinaḥ svabhāvaṃ sarvasya prakṛtiṃ kāraṇamūcuḥ; tathāhi- “kaḥ kaṇṭakānāṃ prakaroti taikṣṇyaṃ, citraṃ vicitraṃ mṛgapakṣiṇāṃ ca| mādhuryamikṣau, kaṭutāṃ marīce, svabhāvataḥ sarvamidaṃ pravṛttam”- iti| īśvara evorvī parvatatarvāderjantūnāṃ svarganarakādeśca kāraṇamityanye| uktaṃ ca- “ajño janturanīśo'yamātmanaḥ sukhaduḥkhayoḥ| īśvaraprerito gacchet svargaṃ narakameva vā” iti| kāla eva jagataḥ sṛṣṭisthitipralayanimittamiti kālakāraṇikāḥ; uktaṃ ca jyotiḥśāstravidā śrīpatinā- “prabhavaviratimadhyajñānavandhyā nitāntaṃ viditaparamatattvā yatra te yogino'pi| tamahamiha nimittaṃ viśvajanmātyayānāmanumitamabhivande bhagrahaiḥ kālamīśam”- iti| yo yato bhavati tattannimittamiti yādṛcchikāḥ; yathā- tṛṇāraṇinimitto vahniriti| pūrvajanmārjitau dharmādharmau niyatiḥ, saiva sarvasya kāraṇamiti niyativādinaḥ| pradhānameva mahadahaṅkārādirūpatayā pariṇataṃ sarvasya nimittamiti pariṇāmavādinaḥ| etat sarvamatrānumataṃ, sarvavedapāriṣadatvādāyurvedasya| suśrutācāryeṇāpi svabhāvādibhedabhinnāyāḥ ṣaḍvidhāyā api prakṛterudāharaṇānyabhihitāni| tatra svabhāvasya tāvat kāraṇatvamāha- “aṅgapratyaṅganirvṛttiḥ svabhāvādeva jāyate” (śā.3); punaśca “sanniveśaḥ śarīrāṇāṃ dantānāṃ patanodbhavau| taleṣvasambhavo yaśca romṇāmetat svabhāvataḥ”- (śā.2) iti; punaścoktaṃ- “dhātuṣu kṣīyamāṇeṣu vardhete dvāvimau sadā| svabhāvaṃ prakṛtiṃ kṛtvā nakhakeśāviti sthitiḥ” (śā.4) iti; punarapyāha- “nidrāhetustamaḥ sattvaṃ bodhane heturucyate| svabhāva eva vā heturgarīyānapi kīrtyate”- (śā.4) iti; anyatrāpyuktaṃ- “svabhāvāllaghavo mudgāstathā lāvakapiñjalāḥ| svabhāvādguravo māṣā varāhamahiṣādayaḥ”- (ca.sū.27) iti| īśvaro'pi vahnirūpo jīvitādeḥ kāraṇatvenodāhṛtaḥ; tathāhi- “jāṭharo bhagavānagnirīśvaro'nnasya pācakaḥ| saukṣmyādrasānādadāno vivektuṃ naiva śakyate”|| (sū. 35); “agnimūlaṃ balaṃ puṃsāṃ balamūlaṃ hi jīvitam”- iti| kālastu śītoṣṇalakṣaṇaḥ; uktaṃ ca- “mahābhūtaviśeṣāṃstu śītoṣṇadvayabhedataḥ| kāla ityadhyavasyanti nyāyamārgānusāriṇaḥ- ” iti; ayaṃ ca ṛtucaryādhyāye doṣāṇāṃ sañcayaprakopopaśamadvāreṇa heturuktaḥ| yadṛcchā punaralakṣita ākasmikapadārthāvirbhāvaḥ, uktaṃ ca “yadṛcchayā copagatāni pākaṃ pākakrameṇopacaredvidhijñaḥ”- (ci.18) ityādi| niyatiratrāpi dharmādharmau, taddhetutvamāha- “brahmastrīsajjanavadhaparasvaharaṇādibhiḥ| karmabhiḥ pāparogasya prāhuḥ kuṣṭhasya sambhavam” ||(ni.5); “karmajā vyādhayaḥ kecit”- (u.40) iti coktam| pariṇāmasya hetutvamāha- “jāṭharāgnestu saṃyogādyadudeti rasāntaram| rasānāṃ pariṇāmānte sa vipāka iti smṛtaḥ” ||(vā. sū. 9) iti; “tā evauṣadhyaḥ kālapariṇāmāt pariṇatavīryā balavatyo hemante bhavantyāpaśca” (sū.6); “samyak pariṇatasyāhārasya sāro rasaḥ” (sū.14); “evaṃ bālānāmapi vayaḥpariṇāmācchukraprādurbhāvo bhavati”- (sū.14) iti| itthametāḥ ṣaṭprakṛtayo vaidyakānugatā darśitāḥ| nanu, svabhāvādayaḥ ṣaṭ padārthāḥ prakṛteraṣṭarūpāyāḥ paryāyāḥ syurathavā'nyārthābhidhāyitvena bhinnārthāḥ? tatra bhinnārthatve'pi vikalpadvayaṃ; kimetaiḥ svabhāvādibhirbhinnārthaiḥ kiñcit svabhāvena kiñcidīśvareṇetyevamprakāreṇa militvā jagadārabhyate? utaitte svabhāvādayaḥ pṛthak pṛthageva viśvajananasamarthāḥ? ityanekadhā vikalpamutpādya jejjhaṭācāryeṇaśvaraṃ vihāya svabhāvādayaḥ prakṛteraṣṭarūpāyāḥ paryāyatvenābhihitāḥ| yattu vaidyake “svabhāvamīśvaraṃ kālam”- ityādivākyena vipuladarśibhiḥ svabhāvādīnāṃ bhinnameva prakṛtitvaṃ pratipāditaṃ, tattathāsvarūpeṇa teṣāmavabhāsanāt| paramārthatastu guṇatrayātmikā prakṛtireva kāraṇam| yataḥ svabhāvādayaścatvāraḥ prakṛtipariṇāmasya dharmaviśeṣatayā prakṛtāvevāntarbhavanti| tathāhi- svabhāvastāvat sattvarajastamasāṃ tadvikārāṇāṃ pṛthivyādimahābhūtānāṃ ca pariṇāmasya tādṛśo viśeṣa iti prakṛtipariṇāmādanyo na bhavati; niyaterapi pūrvakṛtasadasatkarmarūpāyā rajoguṇapariṇāmalakṣaṇatvena na prakṛteranyatvaṃ; kālo'pi candrārkādigatikriyālakṣaṇaḥ, tatra ca mahābhūtānāṃ pariṇāmaviśeṣācchītoṣṇādayo bhavanti, taduktaṃ- “mahābhūtaviśeṣāṃstu śītoṣṇadvayabhedataḥ| kāla ityadhyavasyanti nyāyamārgānusāriṇaḥ”- iti, kriyātvena rajoguṇapariṇāmatvānmahābhūtapariṇāmaviśeṣatvācca na kālasya prakṛteranyatvam; īśvaraśca pañcaviṃśatitamaḥ puruṣaḥ prakṛteḥ kṣobhakatayā kāraṇatvenodāhṛta eva; yadṛcchā ca kādācitkatvādbhūtapariṇāmaviśeṣānnānyā| kiñcāsmiñ śāstre prakṛtipariṇāmātmakaṃ viśvaṃ paṭhyate| tathāhi- “sāttvikaṃ kāyalakṣaṇaṃ, rājasaṃ kāyalakṣaṇaṃ” (śā.4) tathā ‘sattvabahulamākāśaṃ’ ityādi| gayī tvanyathā vyākhyāti; yathāvaidyake tu vipuladarśinaḥ svabhāvādīnāṃ ṣaṇṇāṃ prakṛtitvaṃ pratipādayanti, te ca svabhāvādayaḥ samuccayena jagadutpattau kāraṇabhūtāḥ; tatrāpi prakṛtipariṇāmasyopādānakāraṇatvaṃ, svabhāvādīnāṃ ca pañcānāṃ nimittakāraṇatvamiti||11||
tanmayānyeva 17 bhūtāni tadguṇānyeva cādiśet | taiśca tallakṣaṇaḥ kṛtsno bhūtagrāmo vyajanyata ||12|| tasyopayogo'bhihitaścikitsāṃ prati sarvadā | bhūtebhyo hi paraṃ yasmānnāsti cintā cikitsite ||13|| yato'bhihitaṃ- “tatsambhavadravyasamūho bhūtādiruktaḥ” (sū.1); bhautikāni cendriyāṇyāyurvede varṇyante, tathendriyārthāḥ ||14||
ekīyamatena kāraṇānurūpaṃ kāryamityādivākyāt kāraṇamayatvaṃ kāryasya pratipādya svamate'pi kāraṇamayatvaṃ pratipādayannāha- tanmayānītyādi| tanmayānīti avakāśacaloṣṇadravakharasvabhāvādidharmaviśeṣākrāntaprakṛtipariṇāmamayāni; bhūtānyākāśādīni; tadguṇānyeveti sattvarajastamoguṇānyevetyarthaḥ, sattvabahulamākāśamityādyuktatvāt| gayī tu ‘tato jātāni bhūtāni’ iti paṭhitvā vyākhyāti- tataḥ svabhāvādeḥ, nimittakāraṇatvāt prakṛtipariṇāmāccopādānakāraṇāni bhūtānyākāśādīni tadguṇāni kāraṇaguṇāni| taiścetyādi| tairākāśādibhirbhūtaiḥ, tallakṣaṇo bhūtalakṣaṇaḥ, kṛtsnaḥ samastaḥ, bhūtagrāmaḥ sthāvarajaṅgamātmakaḥ, vyajanyata vividho janitaḥ| bhūtānāṃ pṛthivyādīnāṃ punarlakṣaṇaṃ sthiragurukaṭhinatvamityādi, tallakṣaṇaśca sthāvarajaṅgamātmako bhūtagrāmaḥ| tasya pañcamahābhūtārabdhasya bhūtagrāmasya parasparopakāryopakārakatvena vyavasthitasya, upayogaḥ prayojanam, abhihitaḥ kathitaḥ, cikitsāṃ prati rogāpanayanaṃ lakṣīkṛtya, sarvadā nityage āvasthike ca kāle| kutaḥ? yasmāttebhyaḥ pañcamahābhūtārabdhabhūtagrāmyebhyaḥ paraṃ cikitsite cintā nāsti| taduktamādye'dhyāye, “tatrāsmin pañcamahābhūtaśarīrisamavāyaḥ puruṣa ityucyate; tasmin kriyā, so'dhiṣṭānaṃ, kasmāt? lokadvaividhyāt, loko hi dvividhaḥ- sthāvaro jaṅgamaśca, tasmin puruṣaḥ pradhānaṃ, tasyopakaraṇamanyat”- (sū.1) iti| tena pañcamahābhūtārabdhasyaiva bhūtagrāmasya cikitsopakaraṇatvam| ato bhūtebhyaḥ paraṃ yadavyaktādi tatra cintā'pi nāsti| ayamevārtho'nyatrāpinirdiṣṭa iti darśayannāha- yata ityādi| etatsūtraṃ bījādhyāye vyākhyātam, atrāpi kiñcicchiṣyabodhārthaṃ vyākhyāyate- yatastasya puruṣasya sambhavadravyāṇi śukraśoṇitādīni teṣāṃ samūhaḥ saṃyogaviśeṣaḥ, kathambhūtaḥ? bhūtādiḥ bhūtaṃ pṛthivyādikamādirmūlakāraṇaṃ yasya sa tathā| na paraṃ puruṣasambhavadravyasya bhūtāditvābhidhānādbhūtebhyaḥ paraṃ cintā nāsti, kintvetasmādapītyāśaṅkyāha- bhautikāni cetyādi| indriyāṇi śravaṇasparśanarasanaghrāṇāni bhautikāni| tathā coktaṃ pañcabhūtātmakatve'pi- “khaṃ śrotre sparśane vāyurdarśane teja utkaṭam| salilaṃ rasane bhūmirghrāṇe tajjñairnirūpitam”- iti| indriyāṇāmarthāḥ śabdasparśarūparasagandhāḥ, te cāyurvedaśāstre tathā bhautikā ityarthaḥ| uktaṃ ca- “śabdo vaihāyasaḥ, sparśo vāyavīyaḥ prakīrtitaḥ| rūpamāgneyamāpyo'tra raso, gandhastu pārthivaḥ” iti||12-14||
bhavati cātra- indriyeṇendriyārthaṃ tu svaṃ svaṃ gṛhṇāti mānavaḥ | niyataṃ tulyayonitvānnānyenānyamiti sthitiḥ ||15||
indriyāṇāmindriyārthānāṃ ca pāñcabhautikatve'pi yasya bhūtasya yatra yatrendriye ādhikyaṃ tena tenendriyeṇa tasya tasyaiva guṇāḥ śabdādayo gṛhyanta iti darśayitumāha- indriyeṇetyādi| indriyeṇa cakṣurādinā rūpādikamātmīyamātmīyaṃ mānava upādatte; tadyathā- taijasaṃ cakṣustaijasameva rūpamādatte, pārthivaṃ ghrāṇendriyaṃ pārthivameva gandhamādatte, evaṃ śeṣeṣvapi boddhavyam| niyatamātmīyameva kuta ityāha- tulyayonitvāditi; ekabhūtahetutvāt, bhūtaṃ hi svayonimevābhidhāvati jalamiva jalam| tameva spaṣṭīkurvannāha- nānyenānyamiti||15||
na cāyurvedaśāstreṣūpadiśyante sarvagatāḥ kṣetrajñā nityāśca; asarvagateṣu ca kṣetrajñeṣu nityapuruṣakhyāpakān hetūnudāharanti; āyurvedaśāstreṣvasarvagatāḥ 18 kṣetrajñā nityāśca, tiryagyonimānuṣadeveṣu sañcaranti dharmādharmanimittaṃ; ta ete'numānagrāhyāḥ paramasūkṣmāścetanāvantaḥ śāśvatā lohitaretasoḥ 19 sannipāteṣvabhivyajyante, yato'bhihitaṃ- ‘pañcamahābhūtaśarīrisamavāyaḥ puruṣaḥ’ (sū.1) iti; sa eṣa karmapuruṣaścikitsādhikṛtaḥ ||16||
aparamapi sāṅkhyādibhyo bhedamāyurvedasyātmani darśayannāha- na cetyādi| kiṃ tarhyāyurvedaśāstreṣvasarvagatāḥ puruṣā upadiśyante sattvopādhivaśāt; sāṅkhyādiṣu punaḥ sarvagatā eva kṣetrajñā upadiśyante| evamāyurvedapuruṣasya pradeśavartino'pi nityatvaṃ syādityāha- nityāśca; ‘upadiśyante’ iti śeṣaḥ| nityatvaṃ ca kathamityāha- asarvagateṣvityādi| hetūniti sadakāraṇavannityamityādīn| tathāhi- sannātmā, sukhādiliṅgopalambhāt; aviṣayo'kāraṇaśca, ato nityaḥ| tathāhi bhojaḥ- “śubhāśubhābhyāṃ karmabhyāṃ preraṇānmanaso gateḥ| dehāddehāntaraṃ yāti krimivacchāśvato'vyayaḥ|| nitya ityucyate sadbhiḥ sannakāraṇavān yataḥ”- iti| tadevopasaṃharannāha- āyurvedetyādi| asarvagatatve'pi sarvayonigamanaṃ nirdiśannāha- tiryagityādi| tatra bahuśaḥ saṃsaraṇe tiryagyonīnāṃ prakṛṣṭatvam, atasteṣāṃ prāgupādānaṃ; tato manuṣyanirdeśaḥ; devāstu kadācit kvacit sambhavantīti paścānnirdiṣṭāḥ| tatra prāyeṇādharmanimittaṃ tiryagyonayaḥ, dharmādharmanimittaṃ manuṣyāḥ, dharmanimittaṃ devāḥ| nanu, kathamapratyakṣā apyātmāno'bhyupagamyanta ityāha- ta ete'numānagrāhyā iti| sukhaduḥkhādyupalabdhirūpeṇa liṅgenāvyabhicāriṇaite ātmāna upalabdhāro'numātavyāḥ 20| pratyakṣapramāṇenāpi kṣetrajñāḥ kathaṃ na gṛhyante? ityāha- paramasūkṣmā iti|- paramasūkṣmā hi paramāṇava iva santo'pi te pratyakṣeṇa naivopalabhyante| cetanāvanta iti nityaṃ cetanāyuktāḥ| śāśvatā iti nityāḥ| kathaṃ tarhi jāyanta ityucyata ityāha- lohitaretasorityādi| ātmānaḥ paramasūkṣmāḥ pañcabhūtātmakayoḥ śukraśoṇitayoḥ sannipāteṣu saṃyogeṣvabhivyajyante| eṣa eva ca sūkṣmapuruṣāṇāṃ pañcamahābhūtānāṃ ca saṃyogo vaidyake ṣaḍdhātukaḥ puruṣaḥ paribhāṣitaḥ| kutaḥ paribhāṣita ityāśaṅkyādyādhyāyoktaṃ vākyaṃ darśayati- yata ityādi| tasya cikitsopayogitāṃ nidarśayannāha- sa ityādi| karmapuruṣa iti karmaphalabhāgityarthaḥ 21| tena cikitsitakarmaphalamapyavāpnotītyuktaṃ bhavati||16||
tasya sukhaduḥkhe icchādveṣau prayatnaḥ prāṇāpānāvunmeṣanimeṣau buddhirmanaḥ saṅkalpo vicāraṇā smṛtirvijñānamadhyavasāyo viṣayopalabdhiśca guṇāḥ ||17||
idānīṃ tasyaiva karmapuruṣasya śarīrātmanoḥ saṃyogakārakeṇa manasā saṃyoge ye guṇā utpadyante tānāha- tasyetyādi| tatra sukhaṃ svabhāvato'nukūlavedanīyaṃ; duḥkhaṃ svabhāvataḥ pratikūlavedanīyam; icchā abhilāṣaḥ; dveṣo'prītilakṣaṇaḥ; prayatnaḥ kāryārambhe utsāhaḥ; prāṇo vāyurvaktrasañcārī, apānaḥ pakvāśayasthitiradhogamanaśīlaḥ; unmeṣanimeṣau cakṣuṣorunmīlananimīlane; buddhirniścayātmikā; manaḥ saṃśayātmakaṃ, tasya saṅkalpo manasaḥ karma; vicāraṇā punarūhāpohābhyāṃ vastuvimarśaḥ; smṛtiḥ pūrvānubhūtasyārthasya smaraṇaṃ; vijñānaṃ śilpaśāstrādibodhaḥ; adhyavasāyo buddhervyāpāraḥ; viṣayāṇāṃ śabdādīnāmupalabdhiravagatirviṣayopalabdhiḥ| gayī tu sukhaṃ prītiḥ, duḥkhamaprītiḥ, icchā sukhaheturabhilāṣaḥ, dveṣo duḥkhaheturmanaḥpratīghātaḥ 22, prayatno manaḥ pravṛttikara utsāhaḥ, manaḥ saṅkalapātmakalakṣaṇaṃ, tasya saṅkalpo viṣayeṣu doṣaguṇakalpanaṃ; śeṣaṃ samam| ete karmapuruṣasya ṣoḍaśa guṇāḥ| ata 23 eva ‘kalā’ ityucyante||17||
sāttvikāstu- ānṛśaṃsyaṃ saṃvibhāgarucitā titikṣā satyaṃ dharma āstikyaṃ jñānaṃ buddhirmedhā smṛtirdhṛtiranabhiṣaṅgaśca; rājasāstu- duḥkhabahulatā'ṭanaśīlatā'dhṛtirahaṅkāra ānṛtikatvamakāruṇyaṃ dambho māno harṣaḥ kāmaḥ krodhaśca; tāmasāstu- viṣāditvaṃ nāstikyamadharmaśīlatā buddhernirodho'jñānaṃ durmedhastvamakarmaśīlatā nidrālutvaṃ ceti ||18||
puruṣaguṇānabhidhāya śeṣān sattvādiyuktasya manaso guṇānnirdiśannāha- sāttvikā ityādi| ānṛśaṃsyam akrūrakarmakāritvam| saṃvibhāgarucitā saṃvibhajya bhoktumabhilāṣukatā| titikṣā kṣamā| satyaṃ bhūtahitaṃ tathyaṃ vaco vā| dharmaḥ kāyavāṅmanobhiḥ sucaritam| asti dharmamokṣaparalokādikamiti buddhyā caratītyāstikaḥ, tadbhāva āstikyam| jñānam ātmajñānam| buddhiḥ tatkālaviṣayā| medhā granthāvadhāraṇaśaktiḥ| dhṛtirmanaso niyamātmikā buddhiḥ| pūrvānubhūtasyārthasya smaraṇaṃ smṛtiḥ| phalanirapekṣayā buddhyā śreyaḥkarmakaraṇamanabhiṣaṅgaḥ| rājasāstvityādi| adhṛtirmanaso'dhīratā| ānṛtikatvaṃ mithyāvacanaśīlatā; gayī tu ‘āvṛttikatvaṃ’ iti paṭhitvā manasaḥ śīlatetyāha 24| akāruṇyaṃ nirdayatvam| dambhaḥ kuhakavṛttitā| māna ātmanyutkarṣabuddhiḥ| ahaṅkārādayaḥ pūrvaṃ vyākhyātāḥ| gayī tu ‘aṭanaśīlatā’ ityatra ‘tāḍanaśīlatā’ iti paṭhati, ‘māna’ ityatra ‘mada’ iti paṭhati| tāmasāstvityādi| viṣādo'syāstīti viṣādī, tadbhāvo viṣāditvaṃ mūḍhatā| adharme 25 śīlaṃ svabhāvo yasya tadbhāvo'dharmaśīlatvam| durmedhastvaṃ duṣṭabuddhitvam| akarmaśīlatā karmaṇyanutsāhaḥ||18||
āntarikṣāḥ- śabdaḥ śabdendriyaṃ sarvacchidrasamūho viviktatā ca; vāyavyāstu- sparśaḥ sparśendriyaṃ sarvaceṣṭāsamūhaḥ sarvaśarīraspandanaṃ laghutā ca; taijasāstu- rūpaṃ rūpendriyaṃ varṇaḥ santāpo bhrājiṣṇutā paktiramarṣastaikṣṇyaṃ śauryaṃ ca; āpyāstu- raso rasanendriyaṃ sarvadravasamūho gurutā śaityaṃ sneho retaśca; pārthivāstu- gandho gandhendriyaṃ sarvamūrtasamūho gurutā ceti ||19||
mahābhūtaguṇānnirdiśannāha- āntarikṣā ityādi| āntarikṣā ākāśabhūtaguṇāḥ| śabdendriyaṃ śravaṇendriyam| viviktatā śārīrāṇāṃ bhāvānāṃ sirāsnāyvasthipeśīprabhṛtīnāṃ jātivyaktibhyāṃ mithaḥ pṛthaktvaṃ; gayī tu ‘viviktatā’ ityasya sthāne ‘viriktatā’ iti paṭhati vyākhyānayati ca- viriktatā śārīrāṇāṃ 26 bhāvānāṃ riktatā| vāyavyā ityādi| sparśendriyaṃ tvak| sarvaceṣṭāsamūho namanonnamanādisarvakriyāsamūhaḥ, kāyavāṅmanaḥ kriyāsamūha ityanye| spandanaṃ calanam| taijasāstvityādi| rūpaṃ lāvaṇyam| rūpendriyaṃ cakṣuḥ| varṇo gaurādiḥ| santāpa auṣṇyam| bhrājiṣṇutā dīptatā| paktiḥ agnikṛtā''hārapariṇatiḥ| amarṣaḥ krodhaḥ| taikṣṇyam āśukriyā| śauryaṃ vikrāntatā| āpyāstvityādi| sarvadravasamūhaḥ doṣadhātumaleṣu drutimaddravyanivahaḥ 27| pārthivāstvityādi| sarvamūrtasamūha doṣadhātumaleṣu yaḥ kaścit kāṭhinyanivahaḥ||19||
tatra sattvabahulamākāśaṃ, rajobahulo vāyuḥ, sattvarajobahulo'gniḥ, sattvatamobahulā āpaḥ, tamobahulā pṛthivīti ||20||
athākāśādibhūtānāṃ sattvādiguṇamayatvaṃ darśayannāha- tatretyādi| sattvabahulamākāśaṃ prakāśakatvāt, rajobahulo vāyuścalatvāt, sattvarajobahulo'gniḥ prakāśakatvāccalatvācca, sattvatamobahulā āpaḥ svacchatvāt prakāśakatvādgurutvādāvaraṇatvācca, tamobahulā pṛthivī atyantāvarakatvāt||20||
ślokau cātra bhavataḥ- anyo'nyānupraviṣṭāni sarvāṇyetāni nirdiśet | sve sve dravye tu sarveṣāṃ vyaktaṃ lakṣaṇamiṣyate ||21||
anyo'nyetyādi| tatra śabdaguṇamākāśaṃ mārute praviṣṭaṃ śabdasparśaguṇatvānmārutasya; ākāśamārutau tejasi praviṣṭau, śabdasparśarūpaguṇatvāttejasaḥ; ākāśamaruttejāṃsi toyadravye praviṣṭāni, śabdasparśarūparasaguṇatvāttoyasya; ākāśamaruttejastoyāni pṛthivyāmanupraviṣṭāni, śabdasparśarūparasagandhaguṇatvāt pṛthivyāḥ| evaṃ vyomānilānalajalorvīṇāṃ parasparamanupraveśakānupraveśyatvenāvasthitānāmanyonyānupraviṣṭatvamuktam| anye punaranyo'nyānupraviṣṭatvamanyathā vyācakṣate- tatrākāśe'pi bhūmiraṇurūpeṇāvasthitā, sūkṣmarūpatoyatejo'nugatamārutasya sañcaraṇādākāśe pavanadahanatoyānyapi boddhavyāni| tathā vāyāvapyākāśaṃ vyavasthitaṃ vyāpakatvāt, “anuṣṇaśītasparśo'yaṃ dravyajñairvāyuriṣyate| dāhakṛttejasā yuktaḥ śītakṛt somasaṃśrayāt”- ityuktatvādvāyau tejo'mbunī api tiṣṭhataḥ, bhūrapyaṇunā viśeṣeṇa mārute tiṣṭhati| tathā tejodravye'pyākāśaṃ vyavasthitaṃ vyāpakatvāt, pavano'pi preraṇātmakatvāt; tejodravye pānīyamapyanumīyate kāryakāraṇoraikyāt, kāraṇaṃ toyaṃ kāryaṃ ca tejaḥ, adbhyo'gnirityuktatvāt; bhūmirapi dhūmādirūpeṇa tejasi vyavasthitā| atha toyadravye'pyākāśaṃ vyavasthitaṃ, vyāpakatvāt; vāyurapi toye vyavasthitaḥ, taraṅgabudbudādikāraṇatvāt; vahnirapi toye vyavasthitaḥ, tata evotpannatvāt, uktaṃ ca- “adbhyo'gnirbrahmataḥ kṣatramaśmano lohamutthitam| eṣāṃ sarvatragaṃ tejaḥ svāsu yoniṣu śāmyati” iti; bhūmirapi toye'ṇurūpeṇāvasthitā| tathā pṛthivyāmapyākāśapavanadahanatoyāni sthitānyeva, bhūmipravibhāgīye pañcavidhāyā bhūmeḥ proktatvāt| itthamākāśādibhūtānāmanyonyānupraviṣṭatvamāhuḥ| vyaktena tu lakṣaṇena pārthivādivyapadeśaṃ darśayannāha- sve sve ityādi| sve sve svakīye svakīye dravye, sarveṣāmākāśādīnāṃ, vyaktaṃ lakṣaṇamiti ākāśadravye tallakṣaṇaṃ vyaktamityādi boddhavyam||21||
aṣṭau prakṛtayaḥ proktā vikārāḥ ṣoḍaśaiva tu | kṣetrajñaśca samāsena svatantraparatantrayoḥ 28||22||
aṣṭāvityādi| aṣṭau prakṛtayaḥ- avyaktaṃ mahānahaṅkāraḥ pañcatanmātrāṇītyaṣṭau| vikārāḥ ṣoḍaśaiveti śrotratvakcakṣurjihvāghrāṇavāgghastopasthapāyupādamanāṃsītyevamekādaśendriyāṇi, ākāśapavanadahanatoyabhūmaya iti pañcabhūtānītyevaṃ ṣoḍaśa vikārāḥ| kṣetraṃ sthūlasūkṣmadehaṃ jānātīti kṣetrajñaḥ puruṣaḥ| samāsena saṅkṣepeṇa| evaṃ pañcaviṃśatitattvānyuktāni| svatantre śalyatantre, paratantre śālākyatantre sāṅkhye ca||22||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne sarvabhūtacintāśārīraṃ nāma prathamo'dhyāyaḥ ||1||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ śārīrasthāne prathamo'dhyāyaḥ||1||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 ‘…dhiṣṭhānajñānāya śārīrasthānaṃ pratipādyate’ iti pā.
  2. 2 ‘akhilasyāsya’ iti tā.
  3. 3 ‘anekeṣāṃ’ iti pā.
  4. 4 ‘sa tu’ iti pā.
  5. 5 ‘kathamekamevānekadharmiṇāṃ’ iti pā.
  6. 6 ‘ātmacchāyāsaṅkrāntiprāptacaitanyaṃ’ iti pā.
  7. 7 ‘pāṭhāt’ iti pā.
  8. 8 ‘kāryamityarthaḥ’ iti pā.
  9. 9 ‘vacaso'gniḥ’ iti pā.
  10. 10 …‘vyāpārasyādhyavaseyādiviṣayaḥ’ iti pā.
  11. 11 ‘tatra’ iti kvacitpustake na paṭhyate
  12. 12 ‘puruṣakaivalyārthaṃ’ iti pā.
  13. 13 ‘kṣīramacetanaṃ’ iti pā.
  14. 14 ubhāvapyaparau’ iti pā.
  15. 15 ‘tāvaparau’ iti pā.
  16. 16 ‘vikārivatsaṃyogāt’ iti pā.
  17. 17 ‘tato jātāni’ iti tā.
  18. 18 ‘āyurvedaśāstrasiddhānteṣvasarvagatāḥ’ iti pā.
  19. 19 ‘śukrārtavayoḥ’ iti tā.
  20. 20 ‘anumantavyāḥ’ iti pā.
  21. 21 karmaphalabhogītyarthaḥ’ iti pā.
  22. 22 ‘duḥkhahetormanaḥpratyānayanam’ iti pā.
  23. 23 ‘ete’ iti pā.
  24. 24 ‘śītalatā’ ‘khalatā’ iti ca pā.
  25. 25 ‘adharmaḥ’ iti pā.
  26. 26 ‘śārīrāṇāṃ bhāvānāṃ’ iti hastalikhitapustake na paṭhyate
  27. 27 ... ddravyasamūhaḥ’ iti pā.
  28. 28 ‘svatantraparatantrataḥ’ iti pā.