athātaḥ sarvabhūtacintāśārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
hetulakṣaṇapratipādakānnidānasthānādadhigatavyādhihetulakṣaṇasya vaidyasya cikitsāyā avasaraḥ, cikitsā cādhiṣṭhānaviśeṣajñānamantareṇa na sambhavatītyadhiṣṭhānajñāpanāya 1 śārīrasthānamārabhyate| śārīrasthāne'pi pratipādye ādau sarvaśarīrakāraṇānāṃ bhūtānāmeva cintā kartuṃ yujyata ityāha- athāta ityādi| sarvāṇi bhūtāni sthāvarajaṅgamāni, mahābhūtāni pṛthivyādīni vā; teṣāṃ cintā hetusvalakṣaṇakāryaiścintanaṃ; kuta utpannāni? kāni caiṣāṃ svalakṣaṇāni? kāni kāryāṇīti cintanaṃ; saiva yasminnadhyāye'stīti matvarthe pūrvavacchapratyayamutpādya tallope prakṛtibhāvaṃ ca pratipādya sarvabhūtacinteti niṣpādyate, sarvabhūtacintā ca tacchārīraṃ ceti paścāt karmadhārayaḥ| gayī tu ‘sarvabhūtacintānāma śārīraṃ’ iti paṭhati||1-2||
sarvabhūtānāṃ kāraṇamakāraṇaṃ sattvarajastamolakṣaṇamaṣṭarūpamakhilasya 2 jagataḥ sambhavaheturavyaktaṃ nāma | tadekaṃ bahūnāṃ 3 kṣetrajñānāmadhiṣṭhānaṃ samudra ivaudakānāṃ bhāvānām ||3||
tatrādau hetucintāmāha- sarvabhūtānāmityādi| evambhūtamavyaktaṃ mūlaprakṛtyaparaparyāyaṃ sarvabhūtānāṃ kāraṇamiti piṇḍārthaḥ| kiṃviśiṣṭam? akāraṇaṃ; na vidyate kāraṇaṃ yasya tadakāraṇam, avikṛtirūpaṃ na kasyacit kāryamityarthaḥ| svarūpaviśeṣaṇamāha- sattvarajastamolakṣaṇaṃ; sattvarajastamaḥsvarūpam| punarapi kimbhūtamityāha- aṣṭarūpamiti| prakṛtibhāvenaivāvyaktaṃ mahānahaṅkāraḥ pañcatanmātrāṇītyaṣṭau rūpāṇi yasya tattathā; prakṛtitvaṃ cāṣṭānāmavyaktādīnāṃ sāṅkhye'pi pratipāditamasti| śilāputrakanyāyena rūpatvaṃ rupitvaṃ cāvyaktasya| avyaktaṃ mahānahaṅkāraḥ pañcabhūtānītyaṣṭau rūpāṇītyeke; anye tu dharmajñānavairāgyaiśvaryādharmājñānāvairāgyānaiśvaryāṇyaṣṭau rūpāṇyāhuḥ; apare tu manobuddhyahaṅkāramahābhūtānyāhuḥ| punarapi kimbhūtam? akhilasya jagataḥ sambhavahetuḥ abhivyaktikāraṇam| tatra sarvabhūtānāṃ kāraṇamityanena kāryakāraṇayostādātmyaṃ darśitam, akhilasya jagataḥ sambhavaheturityanena cābhivyaktihetutvamiti na paunaruktyam| gayī tvanyathā vyākhyāti, yathā- sarvabhūtānāṃ kāraṇamityasyaiva bhāṣyaṃ nirdiśannāha- akhilasya jagataḥ sambhavaheturiti; anenopādānakāraṇatvamavyaktasya jagadutpattau pratipāditam| na vyajyate smetyavyaktaṃ; prakṛtiḥ pradhānaṃ mūlaprakṛtiriti yāvadavyaktaparyāyāḥ| tat avyaktam; ekaṃ śilāpaṭṭavadavivecyāvayavaṃ, na punastridaṇḍavadvivecyāvayavam| kṣetrajñānāṃ karmapuruṣāṇām| adhiṣṭhānaṃ śarīrabhāvāya viṣayaḥ| atropamānamāha- samudra ivetyādi| udakabhavā audakā nadīnadasarastaḍāgādayaḥ; anye tvaudakā bhāvāścarācarā matsyapadmādaya ityāhuḥ||3||
tasmādavyaktānmahānutpadyate talliṅga eva | talliṅgācca mahatastallakṣaṇa evāhaṅkāra utpadyate; sa 4 trividho vaikārikastaijaso bhūtādiriti | tatra vaikārikādahaṅkārāttaijasasahāyāttallakṣaṇānyevaikādaśendriyāṇyutpadyante, tadyathā- śrotratvakcakṣurjihvāghrāṇavāgghastopasthapāyupādamanāṃsīti; tatra pūrvāṇi pañca buddhīndriyāṇi, itarāṇi pañca karmendriyāṇi, ubhayātmakaṃ manaḥ; bhūtāderapi taijasasahāyāttallakṣaṇānyeva pañcatanmātrāṇyutpadyante- śabdatanmātraṃ, sparśatanmātraṃ, rūpatanmātraṃ, rasatanmātraṃ, gandhatanmātramiti; teṣāṃ viśeṣāḥ- śabdasparśarūparasagandhāḥ; tebhyo bhūtāni- vyomānilānalajalorvyaḥ; evameṣā tattvacaturviṃśatirvyākhyātā ||4||
nanu kathamekamavyaktamanekadharmaṇāṃ 5 sarvabhūtānāṃ kāraṇamityāśaṅkyāvyaktāt sarvabhūtānāmutpattikramamāha- tasmādityādi| tasmāditi kṣetrajñādhiṣṭhitādavyaktāt| mahāniti buddhitattvaṃ, tattu sattvasamudrekānnirmalasphaṭikopalaprakhyaṃ cicchāyāsaṅkrāntiprāptacaitanyaṃ 6 puruṣavannānātmakamadhyavaseyaviṣayaṃ niścitārthakāraṇamityarthaḥ| utpadyate vyaktībhavati| talliṅga eveti sattvarajastamaḥsvabhāva eva| talliṅgat sattvarajastamaḥsvabhāvāt| mahata iti buddhitattvāt| tallakṣaṇa eveti sattvarajastamaḥsvabhāva evetyarthaḥ| ahaṅkāro'bhimānavyāpāralakṣaṇaḥ| talliṅgāditi viśeṣaṇena śuddhasattvasvarūpānmahattattvānnāhaṅkārasyotpattiriti sūcyate| tathā ca carake'pyabhihitaṃ- “śuddhasattvasya yā śuddhā satyā buddhiḥ pravartate| yayā bhinattyatibalaṃ mahāmohamayaṃ tamaḥ|| sarvabhāvasvabhāvajño yayā bhavati nispṛhaḥ| yayā nopaityahaṅkāraṃ nopāste kāraṇaṃ yayā”- (ca. śā. 1) ityādi| vaikārikādisañjñāstu pūrvācāryaiḥ saṃvyavahārāya kṛtāḥ| tatra vaikārikaḥ sāttvikaḥ, taijaso rājasaḥ, bhūtādistāmasaḥ| tasya trividhasyāpi kāryamāha- tatretyādi| tatra sāttvikādahaṅkārādrājasasahāyāttamomātrayā'nuviddhādekādaśendriyāṇi; tallakṣaṇāni prakāśalakṣaṇāni, sattvasya prakāśakatvāt| tānyahaṅkārādutpannānyāhaṅkārakārikāṇīti sāṅkhye, vaidyake tu bhautikāni| pūrvāṇi pañca śrotrādīni buddhīndriyāṇi, buddherāśrayatvāt; itarāṇi vākprabhṛtīni karmendriyāṇi, karmaṇa āśrayatvātteṣām; ubhayātmakaṃ buddhyātmakaṃ karmātmakaṃ ca manaḥ, buddhīndriyāṇāṃ karmendriyāṇāṃ ca mano'dhiṣṭhitānāmeva pravṛtteḥ| bhūtāderiti tāmasādahaṅkārādrājasasahāyāt sattvamātrayā'nuviddhāt| tallakṣaṇānyeva mohādilakṣaṇānyeva| tatrānudbhūtasvabhāvāni bāhyendriyāgrāhyāṇi śabdādīnyeva tanmātrāṇi, tāni ca yogibhireva grāhyāṇi| sā mātrā yasmin tattanmātram| teṣāmityādi teṣāṃ tanmātrāṇām| viśeṣā iti anubhavayogyaiḥ sukhaduḥkhamoharūpairdharmairviśiṣyanta iti viśeṣāḥ śabdādayaḥ; tanmātrāṇi tvaviśeṣāṇi, yatastānyanubhavayogyaiḥ sukhaduḥkhādibhirviśeṣṭuṃ na śakyante, sūkṣmatvāt| tebhyaḥ pañcabhyaḥ śabdatanmātrādibhya ekottaraparivṛddhyā vyomādaya utpadyante| tadyathā- śabdatanmātrācchabdaguṇaṃ vyoma, śabdatanmātrasahitāt sparśatanmātrācchabdasparśaguṇo vāyuḥ, śabdasparśatanmātrasahitādrūpatanmātrācchabdasparśarūpaguṇaṃ tejaḥ, śabdasparśarūpatanmātrasahitādrasatanmātrācchabdasparśarūparasaguṇā āpaḥ, śabdasparśarūparasatanmātrasahitādgandhatanmātrācchabdasparśarūparasagandhaguṇā pṛthivī| patañjalimatānusāriṇaśca śabdādibhya eva vyomādīnāmutpattimicchanti| śabdādīnāṃ vyomādimahābhūtaguṇānāṃ dharmiṇo'bhinnatvena pṛthaktvaṃ nirasyannaktasyopasaṃhāramāha- evamityādi||4||
tatra buddhīndriyāṇāṃ śabdādayo viṣayāḥ; karmendriyāṇāṃ yathāsaṅkhyaṃ vacanādānānandavisargaviharaṇāni ||5||
tatretyādi| viṣayā grāhyāḥ| vacanādānānandavisargaviharaṇānītyatra viṣayā iti sambadhyate; tenocyate yattadvacanaṃ vaktavyamucyate, evaṃ karmapratyayāntatvādādānamādātavyam, ānanda ānandanīyaṃ, visargo visarjitavyaṃ, viharaṇaṃ vihartavyaṃ sthānam||5||
avyaktaṃ mahānahaṅkāraḥ pañcatanmātrāṇi cetyaṣṭau prakṛtayaḥ; śeṣāḥ ṣoḍaśa vikārāḥ ||6||
uktāyāstattvacaturviṃśateruktameva dharmāntaraṃ kvacit kiñcinnidarśayannāha- avyaktamityādi| prakṛtaya iti apareṣāṃ kāraṇabhūtā; avyaktamiti vicchidya pāṭhaḥ 7 kevalahetubhāvenāvyaktaṃ prakṛtireveti bodhanārtham| tanmātrāṇi ceti cakāraḥ prakṛtayaścetyatra sambandhanīyaḥ| tena mahadādayaḥ sapta kāryatvena vikṛtayo'pi| śeṣā iti ekādaśendriyāṇi pañcamahābhūtānīti ṣoḍaśavikārāḥ kāryāṇītyarthaḥ 8||6||
svaḥ svaścaiṣāṃ viṣayo'dhibhūtaṃ; svayamadhyātmam; adhidaivatam- atha buddherbrahmā, ahaṅkārasyeśvaraḥ, manasaścandramāḥ, diśaḥ śrotrasya, tvaco vāyuḥ, sūryaścakṣuṣaḥ, rasanasyāpaḥ, pṛthivī ghrāṇasya, vāco'gniḥ, 9 hastayorindraḥ, pādayorviṣṇuḥ, pāyormitraḥ, prajāpatirupasthasyeti ||7||
asmiṃścaturviṃśatike tattvarāśau prakāśakatvena buddhyādayaḥ pradhānabhūtāḥ, ataste yatrasthaṃ prakāśyaṃ yatra sthitā yadanugraheṇa ca prakāśayanti, tatprakāratrayamadhibhūtādibhedenāha- svaḥ sva ityādi| eṣāṃ buddhyahaṅkāraśrotrādibuddhīndriyāṇāṃ vāgādikarmendriyāṇāṃ manasaśca svaḥ sva ātmīya ātmīyo viṣayo'dhyavaseyo'bhimantavyaḥ svakalpanīyādilakṣaṇo'dhibhūtam; adhibhūtaṃ bhūteṣvadhi; bhūtāni mahābhūtāni prāṇino vā| etena buddhyāderadhyavasāyādivyāpārasādhyo'dhyavaseyādiviṣayo 10 bhūteṣviti pratipāditam| kecit ‘svaḥ sva eṣāṃ viṣayo'dhibhūtasañjña’ iti vyākhyānayanti| svayamityādi etāni buddhyādīni trayodaśa svayamadhyātmam| ātmanyadhi adhyātmam; ātmaśabdo'tra svaśarīravacanaḥ, tena svaśarīre buddhyādikamātmanaḥ paramātmaparyāyasya vā yogyo viṣayo'dhyātmam| anye tu buddhyādikaṃ svayamadhyātmasañjñamiti vyākhyānayanti| adhidaivatamiti devatānāmadhikṛtatvamadhidaivatam| tadeva buddhyādiṣu prakaṭīkaroti- atha buddherbrahmetyādi| yā yā devatā viśvarūpasya viṣṇoravayavādutpannā sā sā tasyāvayavasyādhidaivatvamāpannā boddhavyā| ayaṃ cādhibhūtādibhāvo vedānte'pi varṇitaḥ| yathā- buddhiradhyātmaṃ, boddhavyamadhibhūtaṃ, brahmā'dhidaivatam; ahaṅkāro'dhyātmam, ahaṅkartavyamadhibhūtaṃ, rudro'dhidaivataṃ; mano'dhyātmaṃ, mantavyamadhibhūtaṃ, candro'dhidaivataṃ; śrotramadhyātmaṃ, śrotavyamadhibhūtaṃ, diśo'dhidaivataṃ; tvagadhyātmaṃ, sparśanīyamadhibhūtaṃ, vāyuradhidaivataṃ; cakṣuradhyātmaṃ, dṛśyamadhibhūtaṃ, sūryo'dhidaivataṃ; rasanā'dhyātmaṃ, rasanīyamadhibhūtaṃ, varuṇo'dhidaivataṃ; ghrāṇamadhyātmaṃ, ghrātavyamadhibhūtaṃ, bhūmiradhidaivataṃ; vāgadhyātmaṃ, vaktavyamadhibhūtam, agniradhidaivataṃ; hastāvadhyātmam, ādātavyamadhibhūtam, indro'dhidaivataṃ; pādāvadhyātmaṃ, gantavyamadhibhūtaṃ, viṣṇuradhidaivataṃ; pāyuradhyātmaṃ, visarjanīyamadhibhūtaṃ, mitro'dhidaivataṃ; upastho'dhyātmam, ānandanīyamadhibhūtaṃ, prajāpatiradhidaivatamityādi||7||
tatra 11 sarva evācetana eṣa vargaḥ, puruṣaḥ pañcaviṃśatitamaḥ kāryakāraṇasaṃyuktaścetayitā bhavati | satyapyacaitanye pradhānasya puruṣakaivalyārthaṃ 12 pravṛttimupadiśanti, kṣīrādīṃścātra hetūnudāharanti ||8||
tatra sarva evetyādi| sarva evaiṣa vargo'vyaktādiko'cetanaḥ, kāraṇasyāvyaktasyācetanatvena tatkāryasya mahadāderapyacetanatvāt| puruṣaḥ pañcaviṃśatitamaḥ kāryakāraṇasaṃyukta iti kāryeṇa mahadādivikāragaṇena, kāraṇena mūlaprakṛtyā, saṃyuktaḥ saṃyogī| tasya kaivalyārthaṃ(rthāṃ) mokṣārthaṃ(rthāṃ), pradhānasya mūlaprakṛteḥ, pravṛttimupadiśantyācāryāḥ| kathamacetanaḥ pravartata ityāha- kṣīrādīnityādi| yathā kṣīramajñaṃ 13 vatsavivṛddhyarthaṃ pravartate| ādiśabdācca yathaikānte kamanīyakāminīsuratamahotsave tatsukhātiśayotpādanārthamajñaṃ retaḥ pravartate, tadvadityarthaḥ||8||
ata ūrdhvaṃ prakṛtipuruṣayoḥ sādharmyavaidharmye vyākhyāsyāmaḥ | tadyathā- ubhāvapyanādī, ubhāvapyanantau, ubhāvapyaliṅgau, ubhāvapi nityau, ubhāvapyanaparau 14, ubhau ca sarvagatāviti; ekā tu prakṛtiracetanā triguṇā bījadharmiṇī prasavadharmiṇyamadhyasthadharmiṇī ceti, bahavastu puruṣāścetanāvanto'guṇā abījadharmāṇo'prasavadharmāṇo madhyasthadharmāṇaśceti ||9||
ata ityādi| prakṛtiravyaktaṃ, puruṣa ātmā| sādharmyaṃ samāno dharmaḥ, vaidharmyaṃ visadṛśo dharmaḥ, te vyākhyāsyāmaḥ kathayiṣyāmaḥ| ubhāvapyaliṅgāviti na vidyate liṅgaṃ yayostāvaliṅgau| nityāviti ubhāvapi layaṃ kvacidapi na gacchata ityarthaḥ| na vidyate'paro yābhyāṃ tāvanaparau 15, yatastāveva prakṛtipuruṣau mahadādibhyaḥ parau| sarvagatau sarvaṃ vyāpya sthitau| sādharmyamukttvā vaidharmyamāha- eketyādi| tayormadhye ekā prakṛtiravyaktāparaparyāyā| sā ca triguṇā sattvarajastamoguṇā| sattvarajastamasāṃ guṇānāṃ sāmyāvasthāyāṃ sthitā sarveṣāṃ mahadādivikārāṇāṃ bījabhāvenāvasthitā bījadharmiṇītyucyate; gayī tu saṃhāre bhūtendriyatanmātrāhaṅkāramahadādīnāmādhārabhūteti bījadharmiṇī| saiva sisṛkṣuṇā vibhunā puruṣeṇa sārdhaṃ kṣobhamāgamya sāmyāvasthātaḥ pracyutā mahadahaṅkārādikrameṇa carācarasya jagataḥ prasavitrīti prasavadharmiṇītyucyate| amadhyasthadharmiṇīti sattvādiguṇarāśitayā sukhādirūpatvāt, sukhī hi sukhamabhilipsan duḥkhī duḥkhaṃ vidviṣan amadhyastho bhavati; prakṛtiśca sattvādirūpā, tato'madhyasthā| bahava iti yugapanmaraṇāsambhavādaneke puruṣāḥ, ‘pur’śabdena mahadādikṛtaṃ sūkṣmaṃ liṅgaśarīramucyate, tacca yogināmeva dṛśyaṃ, tatra puri śete iti puruṣaḥ| aguṇā iti avidyamānasattvādiguṇāḥ| abījadharmāṇa iti mahadādīnāṃ mahāpralaye prakṛtāviva teṣvanavasthānāt| madhyasthadharmāṇa iti prītyaprītiviṣādāyogenecchādveṣaśūnyatvāt| taduktaṃ sāṅkhye- “tasmāttu viparyāsāt siddhaṃ sākṣitvamasya puruṣasya| kaivalyaṃ mādhyasthyaṃ draṣṭṛtvamakartṛbhāvaśca”- (sāṃ. kā. 9) iti||9||-
tatra kāraṇānurūpaṃ kāryamiti kṛtvā sarva evaite viśeṣāḥ sattvarajastamomayā bhavanti; tadañjanatvāttanmayatvācca tadguṇā eva puruṣā bhavantītyeke bhāṣante ||10||
idānīmuktameva tadupasaṃharannāha- tatretyādi| kāraṇasya prakṛteranurūpaṃ sadṛśaṃ kāryaṃ mahadādikam| viśeṣāḥ prakārā mahadādikāḥ| saṃyuktasya pañcaviṃśatitamasya puruṣasyāpi sattvādiguṇatvaṃ darśayannāha- tadañjanatvādityādi| teṣāṃ sattvarajastamasāmañjanaṃ lakṣaṇaṃ vyaktirvā yeṣu te tadañjanāḥ puruṣāḥ; sattvādilakṣaṇā ityarthaḥ, teṣāṃ bhāvastattvaṃ, tasmāt| tadeva kuta ityāha- tanmayatvāditi|- sattvādimayatvāt| sattvādimayatvaṃ punaḥ puruṣāṇāṃ sattvādirūpe mahadādau pratibimbanāt; yathā- taḍāgodake pratibimbito vidhustaḍāgodakaprakampanena prakampātmakaḥ kathyate, evaṃ sattvādirūpe mahadādau pratibimbitāḥ puruṣāḥ sattvādimayā iva bhavanti, na tu vāstavaṃ sattvādimayatvaṃ; tādṛśācca tanmayatvāttallakṣaṇatvena tadguṇāḥ sukhino duḥkhino mūḍhāśca puruṣā bhavanti| gayī tu taiḥ sattvādibhirañjanaṃ vyaktiryasya mahadādestattadañjanaṃ, tadasyāstīti matvarthīyo'kārapratyaya iti; tatsambandhāt puruṣasya sattvādibhirevāñjanaṃ mahadādīnāṃ; kuta ityāha- tanmayatvāt; sattvādiprakṛtikāraṇatvāt| teṣāṃ tadañjanatvaṃ ca nirvikārasyāpi vikārivastusaṃyogāt 16; yathā sandhyārāgiravikaranikarasaṃyogādaruṇagaganatalopalambha iti| pūrvoktasya sarvasyāpyekīyamatatvaṃ darśayannāha- ityeke ityādi||10||
vaidyake tu- svabhāvamīśvaraṃ kālaṃ yadṛcchāṃ niyatiṃ tathā | pariṇāmaṃ ca manyante prakṛtiṃ pṛthudarśinaḥ ||11||
svamataṃ darśayannāha- vaidyake tvityādi| atraike svabhāvavādinaḥ svabhāvaṃ sarvasya prakṛtiṃ kāraṇamūcuḥ; tathāhi- “kaḥ kaṇṭakānāṃ prakaroti taikṣṇyaṃ, citraṃ vicitraṃ mṛgapakṣiṇāṃ ca| mādhuryamikṣau, kaṭutāṃ marīce, svabhāvataḥ sarvamidaṃ pravṛttam”- iti| īśvara evorvī parvatatarvāderjantūnāṃ svarganarakādeśca kāraṇamityanye| uktaṃ ca- “ajño janturanīśo'yamātmanaḥ sukhaduḥkhayoḥ| īśvaraprerito gacchet svargaṃ narakameva vā” iti| kāla eva jagataḥ sṛṣṭisthitipralayanimittamiti kālakāraṇikāḥ; uktaṃ ca jyotiḥśāstravidā śrīpatinā- “prabhavaviratimadhyajñānavandhyā nitāntaṃ viditaparamatattvā yatra te yogino'pi| tamahamiha nimittaṃ viśvajanmātyayānāmanumitamabhivande bhagrahaiḥ kālamīśam”- iti| yo yato bhavati tattannimittamiti yādṛcchikāḥ; yathā- tṛṇāraṇinimitto vahniriti| pūrvajanmārjitau dharmādharmau niyatiḥ, saiva sarvasya kāraṇamiti niyativādinaḥ| pradhānameva mahadahaṅkārādirūpatayā pariṇataṃ sarvasya nimittamiti pariṇāmavādinaḥ| etat sarvamatrānumataṃ, sarvavedapāriṣadatvādāyurvedasya| suśrutācāryeṇāpi svabhāvādibhedabhinnāyāḥ ṣaḍvidhāyā api prakṛterudāharaṇānyabhihitāni| tatra svabhāvasya tāvat kāraṇatvamāha- “aṅgapratyaṅganirvṛttiḥ svabhāvādeva jāyate” (śā.3); punaśca “sanniveśaḥ śarīrāṇāṃ dantānāṃ patanodbhavau| taleṣvasambhavo yaśca romṇāmetat svabhāvataḥ”- (śā.2) iti; punaścoktaṃ- “dhātuṣu kṣīyamāṇeṣu vardhete dvāvimau sadā| svabhāvaṃ prakṛtiṃ kṛtvā nakhakeśāviti sthitiḥ” (śā.4) iti; punarapyāha- “nidrāhetustamaḥ sattvaṃ bodhane heturucyate| svabhāva eva vā heturgarīyānapi kīrtyate”- (śā.4) iti; anyatrāpyuktaṃ- “svabhāvāllaghavo mudgāstathā lāvakapiñjalāḥ| svabhāvādguravo māṣā varāhamahiṣādayaḥ”- (ca.sū.27) iti| īśvaro'pi vahnirūpo jīvitādeḥ kāraṇatvenodāhṛtaḥ; tathāhi- “jāṭharo bhagavānagnirīśvaro'nnasya pācakaḥ| saukṣmyādrasānādadāno vivektuṃ naiva śakyate”|| (sū. 35); “agnimūlaṃ balaṃ puṃsāṃ balamūlaṃ hi jīvitam”- iti| kālastu śītoṣṇalakṣaṇaḥ; uktaṃ ca- “mahābhūtaviśeṣāṃstu śītoṣṇadvayabhedataḥ| kāla ityadhyavasyanti nyāyamārgānusāriṇaḥ- ” iti; ayaṃ ca ṛtucaryādhyāye doṣāṇāṃ sañcayaprakopopaśamadvāreṇa heturuktaḥ| yadṛcchā punaralakṣita ākasmikapadārthāvirbhāvaḥ, uktaṃ ca “yadṛcchayā copagatāni pākaṃ pākakrameṇopacaredvidhijñaḥ”- (ci.18) ityādi| niyatiratrāpi dharmādharmau, taddhetutvamāha- “brahmastrīsajjanavadhaparasvaharaṇādibhiḥ| karmabhiḥ pāparogasya prāhuḥ kuṣṭhasya sambhavam” ||(ni.5); “karmajā vyādhayaḥ kecit”- (u.40) iti coktam| pariṇāmasya hetutvamāha- “jāṭharāgnestu saṃyogādyadudeti rasāntaram| rasānāṃ pariṇāmānte sa vipāka iti smṛtaḥ” ||(vā. sū. 9) iti; “tā evauṣadhyaḥ kālapariṇāmāt pariṇatavīryā balavatyo hemante bhavantyāpaśca” (sū.6); “samyak pariṇatasyāhārasya sāro rasaḥ” (sū.14); “evaṃ bālānāmapi vayaḥpariṇāmācchukraprādurbhāvo bhavati”- (sū.14) iti| itthametāḥ ṣaṭprakṛtayo vaidyakānugatā darśitāḥ| nanu, svabhāvādayaḥ ṣaṭ padārthāḥ prakṛteraṣṭarūpāyāḥ paryāyāḥ syurathavā'nyārthābhidhāyitvena bhinnārthāḥ? tatra bhinnārthatve'pi vikalpadvayaṃ; kimetaiḥ svabhāvādibhirbhinnārthaiḥ kiñcit svabhāvena kiñcidīśvareṇetyevamprakāreṇa militvā jagadārabhyate? utaitte svabhāvādayaḥ pṛthak pṛthageva viśvajananasamarthāḥ? ityanekadhā vikalpamutpādya jejjhaṭācāryeṇaśvaraṃ vihāya svabhāvādayaḥ prakṛteraṣṭarūpāyāḥ paryāyatvenābhihitāḥ| yattu vaidyake “svabhāvamīśvaraṃ kālam”- ityādivākyena vipuladarśibhiḥ svabhāvādīnāṃ bhinnameva prakṛtitvaṃ pratipāditaṃ, tattathāsvarūpeṇa teṣāmavabhāsanāt| paramārthatastu guṇatrayātmikā prakṛtireva kāraṇam| yataḥ svabhāvādayaścatvāraḥ prakṛtipariṇāmasya dharmaviśeṣatayā prakṛtāvevāntarbhavanti| tathāhi- svabhāvastāvat sattvarajastamasāṃ tadvikārāṇāṃ pṛthivyādimahābhūtānāṃ ca pariṇāmasya tādṛśo viśeṣa iti prakṛtipariṇāmādanyo na bhavati; niyaterapi pūrvakṛtasadasatkarmarūpāyā rajoguṇapariṇāmalakṣaṇatvena na prakṛteranyatvaṃ; kālo'pi candrārkādigatikriyālakṣaṇaḥ, tatra ca mahābhūtānāṃ pariṇāmaviśeṣācchītoṣṇādayo bhavanti, taduktaṃ- “mahābhūtaviśeṣāṃstu śītoṣṇadvayabhedataḥ| kāla ityadhyavasyanti nyāyamārgānusāriṇaḥ”- iti, kriyātvena rajoguṇapariṇāmatvānmahābhūtapariṇāmaviśeṣatvācca na kālasya prakṛteranyatvam; īśvaraśca pañcaviṃśatitamaḥ puruṣaḥ prakṛteḥ kṣobhakatayā kāraṇatvenodāhṛta eva; yadṛcchā ca kādācitkatvādbhūtapariṇāmaviśeṣānnānyā| kiñcāsmiñ śāstre prakṛtipariṇāmātmakaṃ viśvaṃ paṭhyate| tathāhi- “sāttvikaṃ kāyalakṣaṇaṃ, rājasaṃ kāyalakṣaṇaṃ” (śā.4) tathā ‘sattvabahulamākāśaṃ’ ityādi| gayī tvanyathā vyākhyāti; yathāvaidyake tu vipuladarśinaḥ svabhāvādīnāṃ ṣaṇṇāṃ prakṛtitvaṃ pratipādayanti, te ca svabhāvādayaḥ samuccayena jagadutpattau kāraṇabhūtāḥ; tatrāpi prakṛtipariṇāmasyopādānakāraṇatvaṃ, svabhāvādīnāṃ ca pañcānāṃ nimittakāraṇatvamiti||11||
tanmayānyeva 17 bhūtāni tadguṇānyeva cādiśet | taiśca tallakṣaṇaḥ kṛtsno bhūtagrāmo vyajanyata ||12|| tasyopayogo'bhihitaścikitsāṃ prati sarvadā | bhūtebhyo hi paraṃ yasmānnāsti cintā cikitsite ||13|| yato'bhihitaṃ- “tatsambhavadravyasamūho bhūtādiruktaḥ” (sū.1); bhautikāni cendriyāṇyāyurvede varṇyante, tathendriyārthāḥ ||14||
ekīyamatena kāraṇānurūpaṃ kāryamityādivākyāt kāraṇamayatvaṃ kāryasya pratipādya svamate'pi kāraṇamayatvaṃ pratipādayannāha- tanmayānītyādi| tanmayānīti avakāśacaloṣṇadravakharasvabhāvādidharmaviśeṣākrāntaprakṛtipariṇāmamayāni; bhūtānyākāśādīni; tadguṇānyeveti sattvarajastamoguṇānyevetyarthaḥ, sattvabahulamākāśamityādyuktatvāt| gayī tu ‘tato jātāni bhūtāni’ iti paṭhitvā vyākhyāti- tataḥ svabhāvādeḥ, nimittakāraṇatvāt prakṛtipariṇāmāccopādānakāraṇāni bhūtānyākāśādīni tadguṇāni kāraṇaguṇāni| taiścetyādi| tairākāśādibhirbhūtaiḥ, tallakṣaṇo bhūtalakṣaṇaḥ, kṛtsnaḥ samastaḥ, bhūtagrāmaḥ sthāvarajaṅgamātmakaḥ, vyajanyata vividho janitaḥ| bhūtānāṃ pṛthivyādīnāṃ punarlakṣaṇaṃ sthiragurukaṭhinatvamityādi, tallakṣaṇaśca sthāvarajaṅgamātmako bhūtagrāmaḥ| tasya pañcamahābhūtārabdhasya bhūtagrāmasya parasparopakāryopakārakatvena vyavasthitasya, upayogaḥ prayojanam, abhihitaḥ kathitaḥ, cikitsāṃ prati rogāpanayanaṃ lakṣīkṛtya, sarvadā nityage āvasthike ca kāle| kutaḥ? yasmāttebhyaḥ pañcamahābhūtārabdhabhūtagrāmyebhyaḥ paraṃ cikitsite cintā nāsti| taduktamādye'dhyāye, “tatrāsmin pañcamahābhūtaśarīrisamavāyaḥ puruṣa ityucyate; tasmin kriyā, so'dhiṣṭānaṃ, kasmāt? lokadvaividhyāt, loko hi dvividhaḥ- sthāvaro jaṅgamaśca, tasmin puruṣaḥ pradhānaṃ, tasyopakaraṇamanyat”- (sū.1) iti| tena pañcamahābhūtārabdhasyaiva bhūtagrāmasya cikitsopakaraṇatvam| ato bhūtebhyaḥ paraṃ yadavyaktādi tatra cintā'pi nāsti| ayamevārtho'nyatrāpinirdiṣṭa iti darśayannāha- yata ityādi| etatsūtraṃ bījādhyāye vyākhyātam, atrāpi kiñcicchiṣyabodhārthaṃ vyākhyāyate- yatastasya puruṣasya sambhavadravyāṇi śukraśoṇitādīni teṣāṃ samūhaḥ saṃyogaviśeṣaḥ, kathambhūtaḥ? bhūtādiḥ bhūtaṃ pṛthivyādikamādirmūlakāraṇaṃ yasya sa tathā| na paraṃ puruṣasambhavadravyasya bhūtāditvābhidhānādbhūtebhyaḥ paraṃ cintā nāsti, kintvetasmādapītyāśaṅkyāha- bhautikāni cetyādi| indriyāṇi śravaṇasparśanarasanaghrāṇāni bhautikāni| tathā coktaṃ pañcabhūtātmakatve'pi- “khaṃ śrotre sparśane vāyurdarśane teja utkaṭam| salilaṃ rasane bhūmirghrāṇe tajjñairnirūpitam”- iti| indriyāṇāmarthāḥ śabdasparśarūparasagandhāḥ, te cāyurvedaśāstre tathā bhautikā ityarthaḥ| uktaṃ ca- “śabdo vaihāyasaḥ, sparśo vāyavīyaḥ prakīrtitaḥ| rūpamāgneyamāpyo'tra raso, gandhastu pārthivaḥ” iti||12-14||
bhavati cātra- indriyeṇendriyārthaṃ tu svaṃ svaṃ gṛhṇāti mānavaḥ | niyataṃ tulyayonitvānnānyenānyamiti sthitiḥ ||15||
indriyāṇāmindriyārthānāṃ ca pāñcabhautikatve'pi yasya bhūtasya yatra yatrendriye ādhikyaṃ tena tenendriyeṇa tasya tasyaiva guṇāḥ śabdādayo gṛhyanta iti darśayitumāha- indriyeṇetyādi| indriyeṇa cakṣurādinā rūpādikamātmīyamātmīyaṃ mānava upādatte; tadyathā- taijasaṃ cakṣustaijasameva rūpamādatte, pārthivaṃ ghrāṇendriyaṃ pārthivameva gandhamādatte, evaṃ śeṣeṣvapi boddhavyam| niyatamātmīyameva kuta ityāha- tulyayonitvāditi; ekabhūtahetutvāt, bhūtaṃ hi svayonimevābhidhāvati jalamiva jalam| tameva spaṣṭīkurvannāha- nānyenānyamiti||15||
na cāyurvedaśāstreṣūpadiśyante sarvagatāḥ kṣetrajñā nityāśca; asarvagateṣu ca kṣetrajñeṣu nityapuruṣakhyāpakān hetūnudāharanti; āyurvedaśāstreṣvasarvagatāḥ 18 kṣetrajñā nityāśca, tiryagyonimānuṣadeveṣu sañcaranti dharmādharmanimittaṃ; ta ete'numānagrāhyāḥ paramasūkṣmāścetanāvantaḥ śāśvatā lohitaretasoḥ 19 sannipāteṣvabhivyajyante, yato'bhihitaṃ- ‘pañcamahābhūtaśarīrisamavāyaḥ puruṣaḥ’ (sū.1) iti; sa eṣa karmapuruṣaścikitsādhikṛtaḥ ||16||
aparamapi sāṅkhyādibhyo bhedamāyurvedasyātmani darśayannāha- na cetyādi| kiṃ tarhyāyurvedaśāstreṣvasarvagatāḥ puruṣā upadiśyante sattvopādhivaśāt; sāṅkhyādiṣu punaḥ sarvagatā eva kṣetrajñā upadiśyante| evamāyurvedapuruṣasya pradeśavartino'pi nityatvaṃ syādityāha- nityāśca; ‘upadiśyante’ iti śeṣaḥ| nityatvaṃ ca kathamityāha- asarvagateṣvityādi| hetūniti sadakāraṇavannityamityādīn| tathāhi- sannātmā, sukhādiliṅgopalambhāt; aviṣayo'kāraṇaśca, ato nityaḥ| tathāhi bhojaḥ- “śubhāśubhābhyāṃ karmabhyāṃ preraṇānmanaso gateḥ| dehāddehāntaraṃ yāti krimivacchāśvato'vyayaḥ|| nitya ityucyate sadbhiḥ sannakāraṇavān yataḥ”- iti| tadevopasaṃharannāha- āyurvedetyādi| asarvagatatve'pi sarvayonigamanaṃ nirdiśannāha- tiryagityādi| tatra bahuśaḥ saṃsaraṇe tiryagyonīnāṃ prakṛṣṭatvam, atasteṣāṃ prāgupādānaṃ; tato manuṣyanirdeśaḥ; devāstu kadācit kvacit sambhavantīti paścānnirdiṣṭāḥ| tatra prāyeṇādharmanimittaṃ tiryagyonayaḥ, dharmādharmanimittaṃ manuṣyāḥ, dharmanimittaṃ devāḥ| nanu, kathamapratyakṣā apyātmāno'bhyupagamyanta ityāha- ta ete'numānagrāhyā iti| sukhaduḥkhādyupalabdhirūpeṇa liṅgenāvyabhicāriṇaite ātmāna upalabdhāro'numātavyāḥ 20| pratyakṣapramāṇenāpi kṣetrajñāḥ kathaṃ na gṛhyante? ityāha- paramasūkṣmā iti|- paramasūkṣmā hi paramāṇava iva santo'pi te pratyakṣeṇa naivopalabhyante| cetanāvanta iti nityaṃ cetanāyuktāḥ| śāśvatā iti nityāḥ| kathaṃ tarhi jāyanta ityucyata ityāha- lohitaretasorityādi| ātmānaḥ paramasūkṣmāḥ pañcabhūtātmakayoḥ śukraśoṇitayoḥ sannipāteṣu saṃyogeṣvabhivyajyante| eṣa eva ca sūkṣmapuruṣāṇāṃ pañcamahābhūtānāṃ ca saṃyogo vaidyake ṣaḍdhātukaḥ puruṣaḥ paribhāṣitaḥ| kutaḥ paribhāṣita ityāśaṅkyādyādhyāyoktaṃ vākyaṃ darśayati- yata ityādi| tasya cikitsopayogitāṃ nidarśayannāha- sa ityādi| karmapuruṣa iti karmaphalabhāgityarthaḥ 21| tena cikitsitakarmaphalamapyavāpnotītyuktaṃ bhavati||16||
tasya sukhaduḥkhe icchādveṣau prayatnaḥ prāṇāpānāvunmeṣanimeṣau buddhirmanaḥ saṅkalpo vicāraṇā smṛtirvijñānamadhyavasāyo viṣayopalabdhiśca guṇāḥ ||17||
idānīṃ tasyaiva karmapuruṣasya śarīrātmanoḥ saṃyogakārakeṇa manasā saṃyoge ye guṇā utpadyante tānāha- tasyetyādi| tatra sukhaṃ svabhāvato'nukūlavedanīyaṃ; duḥkhaṃ svabhāvataḥ pratikūlavedanīyam; icchā abhilāṣaḥ; dveṣo'prītilakṣaṇaḥ; prayatnaḥ kāryārambhe utsāhaḥ; prāṇo vāyurvaktrasañcārī, apānaḥ pakvāśayasthitiradhogamanaśīlaḥ; unmeṣanimeṣau cakṣuṣorunmīlananimīlane; buddhirniścayātmikā; manaḥ saṃśayātmakaṃ, tasya saṅkalpo manasaḥ karma; vicāraṇā punarūhāpohābhyāṃ vastuvimarśaḥ; smṛtiḥ pūrvānubhūtasyārthasya smaraṇaṃ; vijñānaṃ śilpaśāstrādibodhaḥ; adhyavasāyo buddhervyāpāraḥ; viṣayāṇāṃ śabdādīnāmupalabdhiravagatirviṣayopalabdhiḥ| gayī tu sukhaṃ prītiḥ, duḥkhamaprītiḥ, icchā sukhaheturabhilāṣaḥ, dveṣo duḥkhaheturmanaḥpratīghātaḥ 22, prayatno manaḥ pravṛttikara utsāhaḥ, manaḥ saṅkalapātmakalakṣaṇaṃ, tasya saṅkalpo viṣayeṣu doṣaguṇakalpanaṃ; śeṣaṃ samam| ete karmapuruṣasya ṣoḍaśa guṇāḥ| ata 23 eva ‘kalā’ ityucyante||17||
sāttvikāstu- ānṛśaṃsyaṃ saṃvibhāgarucitā titikṣā satyaṃ dharma āstikyaṃ jñānaṃ buddhirmedhā smṛtirdhṛtiranabhiṣaṅgaśca; rājasāstu- duḥkhabahulatā'ṭanaśīlatā'dhṛtirahaṅkāra ānṛtikatvamakāruṇyaṃ dambho māno harṣaḥ kāmaḥ krodhaśca; tāmasāstu- viṣāditvaṃ nāstikyamadharmaśīlatā buddhernirodho'jñānaṃ durmedhastvamakarmaśīlatā nidrālutvaṃ ceti ||18||
puruṣaguṇānabhidhāya śeṣān sattvādiyuktasya manaso guṇānnirdiśannāha- sāttvikā ityādi| ānṛśaṃsyam akrūrakarmakāritvam| saṃvibhāgarucitā saṃvibhajya bhoktumabhilāṣukatā| titikṣā kṣamā| satyaṃ bhūtahitaṃ tathyaṃ vaco vā| dharmaḥ kāyavāṅmanobhiḥ sucaritam| asti dharmamokṣaparalokādikamiti buddhyā caratītyāstikaḥ, tadbhāva āstikyam| jñānam ātmajñānam| buddhiḥ tatkālaviṣayā| medhā granthāvadhāraṇaśaktiḥ| dhṛtirmanaso niyamātmikā buddhiḥ| pūrvānubhūtasyārthasya smaraṇaṃ smṛtiḥ| phalanirapekṣayā buddhyā śreyaḥkarmakaraṇamanabhiṣaṅgaḥ| rājasāstvityādi| adhṛtirmanaso'dhīratā| ānṛtikatvaṃ mithyāvacanaśīlatā; gayī tu ‘āvṛttikatvaṃ’ iti paṭhitvā manasaḥ śīlatetyāha 24| akāruṇyaṃ nirdayatvam| dambhaḥ kuhakavṛttitā| māna ātmanyutkarṣabuddhiḥ| ahaṅkārādayaḥ pūrvaṃ vyākhyātāḥ| gayī tu ‘aṭanaśīlatā’ ityatra ‘tāḍanaśīlatā’ iti paṭhati, ‘māna’ ityatra ‘mada’ iti paṭhati| tāmasāstvityādi| viṣādo'syāstīti viṣādī, tadbhāvo viṣāditvaṃ mūḍhatā| adharme 25 śīlaṃ svabhāvo yasya tadbhāvo'dharmaśīlatvam| durmedhastvaṃ duṣṭabuddhitvam| akarmaśīlatā karmaṇyanutsāhaḥ||18||
āntarikṣāḥ- śabdaḥ śabdendriyaṃ sarvacchidrasamūho viviktatā ca; vāyavyāstu- sparśaḥ sparśendriyaṃ sarvaceṣṭāsamūhaḥ sarvaśarīraspandanaṃ laghutā ca; taijasāstu- rūpaṃ rūpendriyaṃ varṇaḥ santāpo bhrājiṣṇutā paktiramarṣastaikṣṇyaṃ śauryaṃ ca; āpyāstu- raso rasanendriyaṃ sarvadravasamūho gurutā śaityaṃ sneho retaśca; pārthivāstu- gandho gandhendriyaṃ sarvamūrtasamūho gurutā ceti ||19||
mahābhūtaguṇānnirdiśannāha- āntarikṣā ityādi| āntarikṣā ākāśabhūtaguṇāḥ| śabdendriyaṃ śravaṇendriyam| viviktatā śārīrāṇāṃ bhāvānāṃ sirāsnāyvasthipeśīprabhṛtīnāṃ jātivyaktibhyāṃ mithaḥ pṛthaktvaṃ; gayī tu ‘viviktatā’ ityasya sthāne ‘viriktatā’ iti paṭhati vyākhyānayati ca- viriktatā śārīrāṇāṃ 26 bhāvānāṃ riktatā| vāyavyā ityādi| sparśendriyaṃ tvak| sarvaceṣṭāsamūho namanonnamanādisarvakriyāsamūhaḥ, kāyavāṅmanaḥ kriyāsamūha ityanye| spandanaṃ calanam| taijasāstvityādi| rūpaṃ lāvaṇyam| rūpendriyaṃ cakṣuḥ| varṇo gaurādiḥ| santāpa auṣṇyam| bhrājiṣṇutā dīptatā| paktiḥ agnikṛtā''hārapariṇatiḥ| amarṣaḥ krodhaḥ| taikṣṇyam āśukriyā| śauryaṃ vikrāntatā| āpyāstvityādi| sarvadravasamūhaḥ doṣadhātumaleṣu drutimaddravyanivahaḥ 27| pārthivāstvityādi| sarvamūrtasamūha doṣadhātumaleṣu yaḥ kaścit kāṭhinyanivahaḥ||19||
tatra sattvabahulamākāśaṃ, rajobahulo vāyuḥ, sattvarajobahulo'gniḥ, sattvatamobahulā āpaḥ, tamobahulā pṛthivīti ||20||
athākāśādibhūtānāṃ sattvādiguṇamayatvaṃ darśayannāha- tatretyādi| sattvabahulamākāśaṃ prakāśakatvāt, rajobahulo vāyuścalatvāt, sattvarajobahulo'gniḥ prakāśakatvāccalatvācca, sattvatamobahulā āpaḥ svacchatvāt prakāśakatvādgurutvādāvaraṇatvācca, tamobahulā pṛthivī atyantāvarakatvāt||20||
ślokau cātra bhavataḥ- anyo'nyānupraviṣṭāni sarvāṇyetāni nirdiśet | sve sve dravye tu sarveṣāṃ vyaktaṃ lakṣaṇamiṣyate ||21||
anyo'nyetyādi| tatra śabdaguṇamākāśaṃ mārute praviṣṭaṃ śabdasparśaguṇatvānmārutasya; ākāśamārutau tejasi praviṣṭau, śabdasparśarūpaguṇatvāttejasaḥ; ākāśamaruttejāṃsi toyadravye praviṣṭāni, śabdasparśarūparasaguṇatvāttoyasya; ākāśamaruttejastoyāni pṛthivyāmanupraviṣṭāni, śabdasparśarūparasagandhaguṇatvāt pṛthivyāḥ| evaṃ vyomānilānalajalorvīṇāṃ parasparamanupraveśakānupraveśyatvenāvasthitānāmanyonyānupraviṣṭatvamuktam| anye punaranyo'nyānupraviṣṭatvamanyathā vyācakṣate- tatrākāśe'pi bhūmiraṇurūpeṇāvasthitā, sūkṣmarūpatoyatejo'nugatamārutasya sañcaraṇādākāśe pavanadahanatoyānyapi boddhavyāni| tathā vāyāvapyākāśaṃ vyavasthitaṃ vyāpakatvāt, “anuṣṇaśītasparśo'yaṃ dravyajñairvāyuriṣyate| dāhakṛttejasā yuktaḥ śītakṛt somasaṃśrayāt”- ityuktatvādvāyau tejo'mbunī api tiṣṭhataḥ, bhūrapyaṇunā viśeṣeṇa mārute tiṣṭhati| tathā tejodravye'pyākāśaṃ vyavasthitaṃ vyāpakatvāt, pavano'pi preraṇātmakatvāt; tejodravye pānīyamapyanumīyate kāryakāraṇoraikyāt, kāraṇaṃ toyaṃ kāryaṃ ca tejaḥ, adbhyo'gnirityuktatvāt; bhūmirapi dhūmādirūpeṇa tejasi vyavasthitā| atha toyadravye'pyākāśaṃ vyavasthitaṃ, vyāpakatvāt; vāyurapi toye vyavasthitaḥ, taraṅgabudbudādikāraṇatvāt; vahnirapi toye vyavasthitaḥ, tata evotpannatvāt, uktaṃ ca- “adbhyo'gnirbrahmataḥ kṣatramaśmano lohamutthitam| eṣāṃ sarvatragaṃ tejaḥ svāsu yoniṣu śāmyati” iti; bhūmirapi toye'ṇurūpeṇāvasthitā| tathā pṛthivyāmapyākāśapavanadahanatoyāni sthitānyeva, bhūmipravibhāgīye pañcavidhāyā bhūmeḥ proktatvāt| itthamākāśādibhūtānāmanyonyānupraviṣṭatvamāhuḥ| vyaktena tu lakṣaṇena pārthivādivyapadeśaṃ darśayannāha- sve sve ityādi| sve sve svakīye svakīye dravye, sarveṣāmākāśādīnāṃ, vyaktaṃ lakṣaṇamiti ākāśadravye tallakṣaṇaṃ vyaktamityādi boddhavyam||21||
aṣṭau prakṛtayaḥ proktā vikārāḥ ṣoḍaśaiva tu | kṣetrajñaśca samāsena svatantraparatantrayoḥ 28||22||
aṣṭāvityādi| aṣṭau prakṛtayaḥ- avyaktaṃ mahānahaṅkāraḥ pañcatanmātrāṇītyaṣṭau| vikārāḥ ṣoḍaśaiveti śrotratvakcakṣurjihvāghrāṇavāgghastopasthapāyupādamanāṃsītyevamekādaśendriyāṇi, ākāśapavanadahanatoyabhūmaya iti pañcabhūtānītyevaṃ ṣoḍaśa vikārāḥ| kṣetraṃ sthūlasūkṣmadehaṃ jānātīti kṣetrajñaḥ puruṣaḥ| samāsena saṅkṣepeṇa| evaṃ pañcaviṃśatitattvānyuktāni| svatantre śalyatantre, paratantre śālākyatantre sāṅkhye ca||22||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne sarvabhūtacintāśārīraṃ nāma prathamo'dhyāyaḥ ||1||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ śārīrasthāne prathamo'dhyāyaḥ||1||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘…dhiṣṭhānajñānāya śārīrasthānaṃ pratipādyate’ iti pā. ↩
- 2 ‘akhilasyāsya’ iti tā. ↩
- 3 ‘anekeṣāṃ’ iti pā. ↩
- 4 ‘sa tu’ iti pā. ↩
- 5 ‘kathamekamevānekadharmiṇāṃ’ iti pā. ↩
- 6 ‘ātmacchāyāsaṅkrāntiprāptacaitanyaṃ’ iti pā. ↩
- 7 ‘pāṭhāt’ iti pā. ↩
- 8 ‘kāryamityarthaḥ’ iti pā. ↩
- 9 ‘vacaso'gniḥ’ iti pā. ↩
- 10 …‘vyāpārasyādhyavaseyādiviṣayaḥ’ iti pā. ↩
- 11 ‘tatra’ iti kvacitpustake na paṭhyate ↩
- 12 ‘puruṣakaivalyārthaṃ’ iti pā. ↩
- 13 ‘kṣīramacetanaṃ’ iti pā. ↩
- 14 ubhāvapyaparau’ iti pā. ↩
- 15 ‘tāvaparau’ iti pā. ↩
- 16 ‘vikārivatsaṃyogāt’ iti pā. ↩
- 17 ‘tato jātāni’ iti tā. ↩
- 18 ‘āyurvedaśāstrasiddhānteṣvasarvagatāḥ’ iti pā. ↩
- 19 ‘śukrārtavayoḥ’ iti tā. ↩
- 20 ‘anumantavyāḥ’ iti pā. ↩
- 21 karmaphalabhogītyarthaḥ’ iti pā. ↩
- 22 ‘duḥkhahetormanaḥpratyānayanam’ iti pā. ↩
- 23 ‘ete’ iti pā. ↩
- 24 ‘śītalatā’ ‘khalatā’ iti ca pā. ↩
- 25 ‘adharmaḥ’ iti pā. ↩
- 26 ‘śārīrāṇāṃ bhāvānāṃ’ iti hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
- 27 ... ddravyasamūhaḥ’ iti pā. ↩
- 28 ‘svatantraparatantrataḥ’ iti pā. ↩