2. śukraśoṇitaśuddhiśārīram

Larger type: Suśrutasaṃhitā · indented: Ḍalhaṇa's Nibandhasaṅgraha
athātaḥ śukraśoṇitaśuddhiśārīraṃ 1 vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
sarvabhūtacintāśārīre ‘śukraśoṇitayoḥ sannipāteṣvabhivyajyante’ (śā.1) iti yaduktaṃ tatra śukraśoṇitayoḥ śuddhayoreva sannipāteṣu kṣetrajñā abhivyajyante'tastayoḥ śuddhiṃ pratipādayitukāmaḥ prāha- athāta ityādi| śoṇitaśabdo'trārtavaśoṇite vartate, śuddhirduṣṭadoṣāsamparkatā||1-2||
vāta-pitta-śleṣma-kuṇapa 2 -granthi-pūtipūya-kṣīṇa-mūtrapurīṣaretasaḥ prajotpādane na samarthā bhavanti ||3||
sā ca śuddhirvātādiduṣṭaśukrasyeti vātādibhiḥ pṛthaksamuditairduṣṭaśukratāmāha- vātetyādi| evambhūtaretasaḥ puruṣā garbhotpattau na kṣamā bhavantīti piṇḍārthaḥ||3||
teṣu vātavarṇavedanaṃ vātena, pittavarṇavedanaṃ pittena, śleṣmavarṇavedanaṃ śleṣmaṇā, kuṇapagandhyanalpaṃ ca raktena, granthibhūtaṃ śleṣmavātābhyāṃ, pūtipūyanibhaṃ pittaśleṣmabhyāṃ, kṣīṇaṃ prāguktaṃ pittamārutābhyāṃ, mūtrapurīṣagandhi sannipāteneti | teṣu kuṇapagranthipūtipūyakṣīṇaretasaḥ kṛcchrasādhyāḥ, mūtrapurīṣaretasastvasādhyā iti ||4||
teṣvityādi| teṣu vātādiṣu duṣṭeṣu madhye vātena yacchukraṃ dūṣitaṃ tadvātavarṇavedanaṃ bhavati| tatra vātavarṇā aruṇakṛṣṇādayaḥ; yadyapyavyaktasya vāyorvarṇāsambhavaḥ, tathā'pi vātaduṣṭe dūṣye'ruṇakṛṣṇau vātena varṇau bhavata ityadoṣaḥ| vātavedanāstodabhedādayaḥ 3; nanu, kathamekasmādvāyoranekavedanāviśeṣāstodādayaḥ? satyaṃ, bahukāraṇaprakopāttasyeti| gandhastu vāyornāstyeva| pittena yacchukraṃ dūṣitaṃ tat pittavarṇavedanaṃ bhavati; pittavarṇāḥ pītanīlādayaḥ, pittavedanā oṣacoṣādayaḥ; pittaduṣṭe śukre'nukto'pi gandhaḥ kuṇape pūtipūyābhe ca vakṣyamāṇo draṣṭavyaḥ| śleṣmaṇā yacchukraṃ dūṣitaṃ tat śleṣmavarṇavedanaṃ bhavati; śleṣmavarṇaḥ śuklaḥ 4, śleṣmavedanāḥ kaṇḍvādayaḥ, gandhastvanukto'pi visro draṣṭavyaḥ| raktena yacchukraṃ dūṣitaṃ tat kuṇapagandhyanalpaṃ ca bhavati, cakārācchoṇitavarṇaṃ pittavedanaṃ ca; kuṇapaṃ śavastasyeva gandho'syeti kuṇapagandhi; analpaṃ bahulam; atra rakteneti vyapadeśo ghṛtatailadagdhavat, (agnidagdhaghṛtatailābhyāṃ dagdhaṃ dravyaṃ ghṛtatailadagdhamityucyate na tvagninā dagdhamiti, tathā'trāpi vātādidūṣitaraktena duṣṭaṃ raktadūṣitamiti vyapadeśaḥ 5,) yato raktasyāpi doṣā eva dūṣayitāraḥ| śleṣmavātābhyāṃ yacchukraṃ dūṣitaṃ tadgranthibhūtaṃ granthisadṛśaṃ granthilaṃ bhavatītyarthaḥ| pittaśleṣmabhyāṃ yaddūṣitaṃ tat śaṭitapūyasadṛśaṃ bhavati| kṣīṇaṃ pittamārūtābhyāṃ bhavati, tasya lakṣaṇaṃ prāgdoṣadhātumalakṣayavṛddhivijñānīye (sū.15) uktam| granthyādayastu ye dvidoṣajāste dvidoṣavarṇavedanā boddhavyāḥ| sannipātena yacchukraṃ dūṣitaṃ tanmūtrapurīṣagandhi bhavati| teṣāṃ kṛcchrasādhyāsādhyabhedaṃ darśayannāha- teṣvityādi| teṣu madhye kuṇapādayaścatvāraḥ kṛcchrasādhyāḥ, mūtrapurīṣagandhirantimo'sādhyaḥ, śeṣā arthata eva sādhyāḥ||4||
ārtavamapi tribhirdoṣaiḥ śoṇitacaturthaiḥ pṛthagdvandvaiḥ samastaiścopasṛṣṭamabījaṃ bhavati; tadapi doṣavarṇavedanādibhirvijñeyam | teṣu kuṇapagranthipūtipūyakṣīṇamūtrapurīṣaprakāśamasādhyaṃ 6, sādhyamanyacceti ||5||
idānīṃ śukraviṣayaṃ pratipādya, ārtavaśoṇitaviṣayamapi pratipādayitumāha- ārtavamityādi| ārtavamapi yadā pṛthagdoṣaiḥ śoṇitacaturthairdvandvaiḥ samastaiścopasaṃsṛṣṭaṃ tadā'bījaṃ bhavatītyarthapiṇḍaḥ| tasya vijñānopāyaṃ darśayannāha- tadapītyādi| tadapīti ārtavamapi| doṣavarṇavedanābhiḥ śukradoṣe vyākhyātābhiḥ| teṣāṃ sādhyāsādhyamedaṃ darśayannāha- teṣvityādi| mūtrapurīṣaprakāśamiti gandhavarṇādibhirmūtrapurīṣatulyam| sādhyamanyacceti ekaikadoṣajanitatrayam| śukrārtavadoṣā yāpyā na bhavanti, vyādhisvabhāvāt||5||
bhavanti cātra- teṣvādyāñ śukradoṣāṃstrīn snehasvedādibhirjayet | kriyāviśeṣairmatimāṃstathā cottarabastibhiḥ ||6|| pāyayeta naraṃ sarpirbhiṣak kuṇaparetasi | dhātakīpuṣpakhadiradāḍimārjunasādhitam ||7|| pāyayedathavā sarpiḥ śālasārādisādhitam | granthibhūte śaṭīsiddhaṃ 7 pālāśe vā'pi bhasmani ||8|| parūṣakavaṭādibhyāṃ pūyaprakhye ca sādhitam | prāguktaṃ vakṣyate yacca tat kāryaṃ kṣīṇaretasi ||9|| viṭprabhe pāyayet 8 siddhaṃ citrakośīrahiṅgubhiḥ 9| snigdhaṃ vāntaṃ viriktaṃ ca nirūḍhamanuvāsitam ||10|| yojayecchukradoṣārtaṃ samyaguttarabastinā |11|
idānīṃ śukradoṣāṇāṃ cikitsāmāha- bhavantītyādi| teṣu śukradoṣeṣu madhye, ādyāṃstrīñ śukradoṣān snehasvedādibhiḥ kriyāviśeṣairjayediti sambandhaḥ| ādigrahaṇādvamanavirecananirūhānuvāsanottarabastayo yathādoṣaṃ śamanāni cāvagantavyāni| punaruttarabastikathanaṃ kriyāsu prādhānyasūcanārtham| pāyayetetyādi| dhātakyādeḥ kalkakaṣāyābhyāṃ sādhitam| sālasārādisādhitamityatrāpi kalkakaṣāyābhyāmeva| granthītyādi| śaṭīsiddhamiti śaṭyāḥ kalkakaṣāyābhyāṃ siddham| pālāśe vetyādi palāśabhasmāḍhakaṃ ṣaḍbhiḥ salilāḍhakaiḥ kvathitaṃ pādaśeṣaṃ saptakṛtvaḥ parisrutamāḍhakaśeṣaṃ prasthaghṛtapākāya prayojyam| parūṣakavaṭādibhyāmityādi| parūṣakavaṭādibhyāmiti parūṣakādinyagrodhādigaṇābhyāmityarthaḥ| prāguktamityādi|- prāguktaṃ svayonivardhanaṃ dravyam| vakṣyate yacceti yacca kṣīṇabalīye'dhyāye vājīkaraṇe (ci.26) vakṣyate| viḍityādi| viṭprabhe mūtrapurīṣaprakāśe retasi| viḍgrahaṇenātra purīṣaṃ mūtraṃ ca gṛhyate, malamūtramātravācakatvādviṭśabdasya| sarpirityatrāpyanuvartanīyam| viṇmūtrābhe'sādhye'pi duḥkhakāriviṭgandhāpanayanārthaṃ citrakādibhiḥ kalkīkṛtairghṛtaṃ peyaṃ na tu sarvathā siddhyarthaṃ, “asādhyo naiti sādhyatvaṃ” iti vacanāt| sarveṣāṃ kuṇapādīnāṃ sāmānyaṃ cikitsitamāha- snigdhamityādi||6-10||-
sphaṭikābhaṃ dravaṃ snigdhaṃ madhuraṃ madhugandhi ca ||11|| śukramicchanti, kecittu tailakṣaudranibhaṃ tathā |12|
idānīmaduṣṭaśukrasya lakṣaṇamāha- sphaṭiketyādi| idānīmekīyamatamāha- kecidityādi||11||-
vidhimuttarabastyantaṃ kuryādārtavaśuddhaye ||12|| strīṇāṃ snehādiyuktānāṃ catasṛṣvārtavārtiṣu | kuryātkalkān picūṃścāpi pathyānyācamanāni ca ||13|| granthibhūte pibet pāṭhāṃ tryūṣaṇaṃ vṛkṣakāṇi ca | durgandhipūyasaṅkāśe 10 majjatulye tathā''rtave ||14|| pibedbhadraśriyaḥ 11 kvāthaṃ candanakvāthameva ca | śukradoṣaharāṇāṃ ca yathāsvamavacāraṇam ||15|| yogānāṃ 12 śuddhikaraṇaṃ śeṣāsvapyārtavārtiṣu | annaṃ śāliyavaṃ madyaṃ hitaṃ māṃsaṃ ca pittalam ||16||
uttarabastyantam uttarabastyavasānaṃ; tatra yathādoṣaṃ vamanādi, uttarabastiḥ punaḥ sarveṣveva, vātādiharakvāthasnehābhyāṃ nairūhikaḥ snaihikaśca| ārtavagrahaṇādeva strīgrahaṇe labdhe punaḥ strīgrahaṇaṃ samatvāgatayauvanaprāpaṇārtham| catasṛṣviti vātapittaśleṣmaśoṇitakṛtāsu| gayī tu, catasṛṣvityatra caturthīṃ śoṇitaprakṛtibhūtavisragandhiśoṇitārtavārtiṃ manyate, tasyā eva sādhyatvāt; na tu kuṇapagandhyārtavārtiṃ, tasyāsādhyatvāt| kalkādayastu yonivyāpatsu kathitā vātādidoṣaharadravyakṛtāḥ| ācamanaṃ yoniprakṣālanodakaṃ 13, tadapi vātādidoṣaharadravyakṛtam| granthītyādi| durgandhipūyasaṅkāśe pūtigandhipūyopame kaphapittaduṣṭe ityarthaḥ| majjatulye tridoṣamaline| tathāśabdāddurgandhe ityatrāpi yojanīyaṃ, tena mūtrapurīṣagandhinīti gamyate| gayī tvatra “durgandhe kuṇapagandhini, pūyasaṅkāśe pūtipūyopame 14, majjatulye tridoṣamaline” iti vyākhyāti| kṣīṇaṃ ca prāguktamityagre sūcayiṣyati| atra kuṇapādīnāṃ pañcānāmasādhyānāmapi durgandhāpanayanārthaṃ cikitsitapratipādanaṃ na tu sarvathā siddhyarthaṃ, teṣāmasādhyatvāt| bhadraśriyaṃ śrīcandanaṃ, candanaṃ raktacandanaṃ; gayī tu bhadraśriyaṃ śvetacandanaṃ, candanaṃ gośīrṣākhyaṃ candanavaraṃ natu raktacandanaṃ, tasya hi gandhāpaharaṇaśakterabhāvāt| vātādiduṣṭārtavārtiṣvanyāmapi cikitsāmatideśena nirdiśannāha- śukradoṣaharāṇāmityādi| śukradoṣaharāṇāṃ snehasvedādipūrvāṇāṃ, yathāsvaṃ yathādoṣam| yogānāṃ rasāyanavājīkaraṇamūtradoṣapratiṣedhoktānām| śeṣāsu vātādyekaikadoṣajanitāsvārtavārtiṣu| śuddhikaraṇamavacāraṇaṃ kāryamiti sambandhaḥ| aśeṣārtavaduṣṭīnāṃ pathyamāha- annamityādi| annaṃ bhojanārtham||12-16||
śaśāsṛkpratimaṃ yattu yadvā lākṣārasopamam | tadārtavaṃ praśaṃsanti yadvāso 15 na virañjayet ||17||
aduṣṭārtavasya lakṣaṇamāha- śaśāsṛgityādi| yadārtavaṃ vāsaḥ- sthitaṃ śuṣkamudakaprakṣālitaṃ vāso na virañjayet rāgopetaṃ vastraṃ na kuryāt tat praśaṃsanti, ‘garbhajananāya’ iti śeṣaḥ||17||-
tadevātiprasaṅgena pravṛttamanṛtāvapi | asṛgdaraṃ vijānīyādato'nyadraktalakṣaṇāt 16||18|| asṛgdaro bhavet sarvaḥ sāṅgamardaḥ savedanaḥ | tasyātivṛttau 17 daurbalyaṃ bhramo mūrcchā tamastṛṣā 18||19|| dāhaḥ pralāpaḥ pāṇḍutvaṃ tandrā rogāśca vātajāḥ | taruṇyā hitasevinyāstamalpopadravaṃ bhiṣak ||20|| raktapittavidhānena yathāvat samupācaret |21|
tasyaivātipravṛttasyāsṛgdaratvaṃ, tatra ca doṣaduṣṭilakṣaṇamāha- tadevātiprasaṅgenetyādi| tadeva ārtavameva, na tu raktapittam| ṛtāvatiprasaṅgeneti atiprācuryeṇa dīrghakālānubandhena vā (ca), pravṛttaṃ srutam| na paramṛtāvevetyāha- anṛtāvapīti|- anṛtāvalpamapyadīrghakālamapi pravṛttamasṛgdaraṃ vijānīyāt| kiṃsvarūpaṃ tadityāha- ata ityādi| ata etasmāt śaśāsṛkpratimamityādivākyapratipāditādraktalakṣaṇāt, anyat anyādṛklakṣaṇaṃ ‘phenilaṃ śīghramaccham’ (sū.14) ityādivākyena śoṇitavarṇanīye yādṛśamabhihitaṃ tādṛśamityarthaḥ| doṣānubandhakṛtaṃ lakṣaṇamatideśena nirdiśya vyādhisvabhāvakṛtaṃ sāmānyaṃ lakṣaṇamāha- asṛgityādi| aṅgamardo vedanāviśeṣaḥ| savedanaḥ saśūlaḥ| tasyātisrutasya lakṣaṇamāha- tasyetyādi| ativṛttau atipravṛttāvityarthaḥ| tamo'ndhakāradarśanaṃ, śvāso vā| pralāpo'sambaddhabhāṣaṇam| tandrā nidrābhedaḥ| vātajā rogā ākṣepakādayaḥ| yasyā yadrūpaṃ yādṛśena prakāreṇopacaraṇīyaṃ tadāha- taruṇyā ityādi| taruṇyāḥ ṣoḍaśavarṣaprāptāyāḥ, hitasevinyāḥ pathyāśinyāḥ||18-20||-
doṣairāvṛtamārgatvādārtavaṃ naśyati striyāḥ ||21|| tatra matsyakulatthāmlatilamāṣasurā 19 hitāḥ | pāne mūtramudaśvicca dadhi śuktaṃ ca bhojane ||22|| kṣīṇaṃ prāgīritaṃ raktaṃ salakṣaṇacikitsitam | tathā'pyatra 20 vidhātavyaṃ vidhānaṃ naṣṭaraktavat ||23||
atipravṛttilakṣaṇāmārtavasya vikṛtiṃ nirdiśyāpravṛttilakṣaṇāṃ sacikitsitāṃ nirdiśannāha- doṣairityādi| atra doṣāḥ kapho vāyurvātakaphau ca; na tu pittaṃ, pittavṛddhau tasyātipravṛttivṛddhyoruktatvāt, kulatthādivātakaphaharadravyāvacāraṇācca| naśyatīti pravartamānaṃ na dṛśyate, na tu sarvathā kṣayaṃ yāti| amlaṃ kāñjikaṃ, mūtraṃ gomūtram| udaśvit ardhodakaṃ takram| śuktaṃ cukram| punaruktiśaṅkāṃ nirasyannāha- kṣīṇamityādi| yadyapi prāgdoṣadhātumalakṣayavṛddhivijñānīye kṣīṇalakṣaṇaṃ sacikitsitamabhihitaṃ, tathā'pyatropādānānnaṣṭaraktavannaṣṭārtavavidhānaṃ kartavyam| raktamārtavaraktam||21-23||
evamaduṣṭaśukraḥ śuddhārtavā ca ||24||
prakaraṇaprayojanamupasaṃharannāha- evamityādi| evaṃ pūrvoktena prakāreṇa, aduṣṭaśukraḥ puruṣaḥ, śuddhārtavā ca strī, ‘bhavati’ ityatrādhyāhāraḥ||24||
ṛtau prathamadivasāt prabhṛti brahmacāriṇī divāsvapnāñjanāśrupātasnānānulepanābhyaṅganakhacchedanapradhāvanahasanakathanātiśabdaśravaṇāvalekhanānilāyāsān pariharet | kiṃ kāraṇaṃ? divā svapantyāḥ svāpaśīlaḥ, añjanādandhaḥ, rodanādvikṛtadṛṣṭiḥ, snānānulepanādduḥkhaśīlaḥ 21, tailābhyaṅgāt kuṣṭhī, nakhāpakartanāt kunakhī, pradhāvanāccañcalaḥ, hasanācchyāvadantauṣṭhatālujihvaḥ, pralāpī cātikathanāt 22, atiśabdaśravaṇādbadhiraḥ, avalekhanāt khalatiḥ, mārutāyāsasevanādunmatto garbho bhavatītyevametān pariharet | darbhasaṃstaraśāyinīṃ karatalaśarāvaparṇānyatamabhojinīṃ haviṣyaṃ, tryahaṃ ca bhartuḥ saṃrakṣet | tataḥ śuddhasnātāṃ caturthe'hanyahatavāsaḥsamalaṅkṛtāṃ 23 kṛtamaṅgalasvastivācanāṃ bhartāraṃ darśayet | tat kasya hetoḥ? ||25|| pūrvaṃ paśyedṛtusnātā yādṛśaṃ naramaṅganā | tādṛśaṃ janayet putraṃ bhartāraṃ darśayedataḥ ||26|| tato vidhānaṃ putrīyamupādhyāyaḥ samācaret | karmānte ca kramaṃ hyetamārabheta vicakṣaṇaḥ ||27|| tato'parāhṇe pumān māsaṃ brahmacārī sarpiḥsnigdhaḥ sarpiḥkṣīrābhyāṃ śālyodanaṃ bhuktvā 24 māsaṃ brahmacāriṇīṃ tailasnigdhāṃ tailamāṣottarāhārāṃ nārīmupeyādrātrau sāmabhirabhiviśvāsya 25; vikalpyaivaṃ caturthyāṃ ṣaṣṭhyāmaṣṭamyāṃ daśamyāṃ dvādaśyāṃ copeyāditi 26 putrakāmaḥ ||28|| eṣūttarottaraṃ vidyādāyurārogyameva ca | prajāsaubhāgyamaiśvaryaṃ balaṃ ca divaseṣu vai ||29|| ataḥ paraṃ pañcamyāṃ saptamyāṃ navamyāmekādaśyāṃ ca strīkāmaḥ; trayodaśīprabhṛtayo nindyāḥ ||30||
ṛtau putrīyamācāraṃ nirdiśannāha 27 - ṛtāvityādi| ṛtukāle prathamadivasaṃ maryādīkṛtya nārī brahmacāriṇī syāt| ṛtudarśanāt pūrvaṃ māsaṃ brahmacaryasya vakṣyamāṇasya viśiṣṭaprajotpādanaṃ prayojanam| asmiṃśca ṛtudarśane dinatrayaṃ brahmacaryasya svayamevācāryo'gre prayojanaṃ kathayiṣyati| divāsvapnādīṃśca pariharet| atikathanaṃ bahubhāṣaṇam| avalekhanaṃ kaṅkatikādinā keśasammārjanam| āyāsaḥ kaṣṭam| kiṃ kāraṇamityādi| unmatto vātalaḥ| parihāryamuktvā bhartāraṃ prati nāryāḥ karaṇīyaṃ nirdiśannāha- darbhetyādi| haviṣyaṃ saghṛtaśālyodanādi kṣīrasaṃskṛtaṃ, yavānnamityeke| bhartuḥ saṃrakṣet ‘vaidya’ iti śeṣaḥ, tasmai darśanamapi na dāpayedityarthaḥ| tata ityādi| śuddhā jīrṇaśoṇitāpagamena, anantaraṃ snātā; taduktaṃ- “nave ṛtau 28 ca sañjāte vigate jīrṇaśoṇite| nārī bhavati saṃśuddhā puṃsā saṃsṛjyate tadā”- iti| darśayedityatra ‘vaidya’ iti śeṣaḥ| tat kasya hetorityatra tacchabdaḥ sambodhane, tenāho kasya hetoḥ| anye tu ‘atrāpi’ iti praśnārthaṃ paṭhanti| tatrāpi praśne| pūrvamityādi| putrebhyo hitaṃ putrīyamiti| gayī tu “tatrācāryo brāhmaṇaprayukto'nupahatāśvetavastreṇa saṃvītaścārṣabhe carmaṇyupaviṣṭo, rājanyaprayukto vaiyāghre ānaḍuhe vā, vaiśyaprayukto raurave, śūdraprayukto bāste 29 vā, caturhastaṃ sthaṇḍilamupalipyollikhya darbhairāstīrya veṇuyūpaṃ dakṣiṇena brahmāṇaṃ vyavasthāpya śuklakusumagandhabalibhirabhyarcyāgniṃ praṇīya saṃskṛtya pālāśībhiḥ samidbhiragnimupasamādhāya mantrodakapūrṇapātramagneragresthāpayitvā putrajanmāśāsyājyaṃ juhuyānmahāvyāhṛtibhiḥ, yoṣicca putrārthinī saha bhartrā paścimato'gneḥ ṛtvijo dakṣiṇataḥ samupaviśet, tato'syā brāhmaṇaḥ prajāpatimuddiśya yathābhilaṣitasampādanāya manasā yonau kāmyāmiṣṭiṃ nirvapet, anayorviṣṇuryoniṃ kalpayatu tvaṣṭā rūpāṇi niviśatviti; tataḥ 30 sthālīpākamabhidhārya trirjuhuyāt, yathāmnāyaṃ copamantritamudakapātramasmai dadyāt, sarvānudakārthān kuruṣveti; tataḥ samāpte karmaṇi pūrvaṃ dakṣiṇaṃ pādamabhihanantī pradakṣiṇamagnimupakramet, tataḥ parikramya brāhmaṇān svasti vācayitvā saha bhartrā ājyaśeṣaṃ prāśnīyāt, pūrvaṃ pumān, jaghanyaṃ strī, na cocchiṣṭamavaśeṣayediti putrīyavidhānam”- iti| karmānte putrīyavidhānānte, etaṃ kramaṃ vakṣyamāṇam| tameva kramaṃ vaktumāha- tato'parāhṇe ityādi| puṃso māsabrahmacāritvena striyā api brahmacāritve labdhe māsaṃ brahmacāriṇīmiti yaduktaṃ tanmanaḥsaṅkalpamātrasyāpi nirāsārtham| tailamāṣottarāhārāṃ tailamāṣapradhānāhārām| upeyāt gacchet| sāmānyāpatyajananakālamṛtusañjñaṃ nirdiśyāpatyaviśeṣajananasamarthakālamuddiśannāha- vikalpyaivamityādi| eṣu divaseṣūttarottaramāyurityādikaṃ vidyādityevaṃ vikalpya vicārya caturthyādiṣu rātriṣu nārīmupeyāt| ataḥ paraṃ pañcamyāṃ saptamyāṃ navamyāmekādaśyāṃ ca strīkāmaḥ, upeyādityatrāpi sambadhyate||25-30||
tatra prathame divase ṛtumatyāṃ maithunagamanamanāyuṣyaṃ puṃsāṃ bhavati, yaśca tatrādhīyate garbhaḥ sa prasavamāno vimucyate 31; dvitīye'pyevaṃ sūtikāgṛhe vā; tṛtīye'pyevamasampūrṇāṅgo'lpāyurvā bhavati; caturthe tu sampūrṇāṅgo dīrghāyuśca bhavati | na ca pravartamāne rakte bījaṃ praviṣṭaṃ guṇakaraṃ bhavati, yathā nadyāṃ pratisrotaḥ plāvidravyaṃ prakṣiptaṃ pratinivartate nordhvaṃ gacchati tadvadetaddraṣṭavyam | tasmānniyamavatīṃ trirātraṃ pariharet | ataḥ paraṃ māsādupeyāt ||31||
tatretyādi| tatreti prathamadivase| vimucyate ‘prāṇaiḥ’ iti śeṣaḥ| dvitīye ityādi| evamiti pūrvoktaṃ bhavatītyarthaḥ| sūtikāgṛhe vā daśadivasābhyantaraṃ vā garbhaḥ prāṇairvimucyata ityarthaḥ| na ca pravartamāne ityādi| pratisrotaḥ dhārāsammukhamityarthaḥ| plāvidravyaṃ prataraṇaśīlaṃ vastu| pratinivartate vyāghuṭati| gayī tu ‘tatra prathamadivase’ ityādi ‘tasmānniyamavatīṃ trirātraṃ pariharet’ iti yāvadgranthamagretane'dhyāye ‘ṛtustu dvādaśarātraṃ bhavati dṛṣṭārtavaḥ’ ityasyāgre paṭhati| ataḥ paramityādi| māsāditi ‘ūrdhvam’ iti śeṣaḥ| arvāggamanaṃ tu garbhadvāravighaṭṭanena sthitamapi garbhaṃ cyāvayati| kecittu ‘ataḥ paraṃ māsādupeyāt’ ityatra ‘paratastu puṣpadarśanenāgarbhalābhaniścaya eva, labdhagarbhāṃ tu naiva’ iti paṭhanti, ‘upeyāt’ ityadhyāhṛtya ca vyākhyānayanti||31||
labdhagarbhāyāścaiteṣvahaḥsu lakṣmaṇāvaṭaśuṅgasahadevāviśvadevānāmanyatamāṃ kṣīreṇābhiṣutya trīṃścaturo vā bindūn dadyāddakṣiṇe nāsāpuṭe putrakāmāyai 32, na ca tānniṣṭhīvet ||32||
labdhagarbhāyā ityādi| lakṣmaṇālakṣaṇaṃ tu- “putrakākāraktālpabindubhirlāñchitacchadā| lakṣmaṇā putrajananī bastagandhākṛtirbhavet- ” iti| tāṃ ca śaratkāle puṣpaphalopetāṃ dṛṣṭvāśanidine sandhyāyāṃ tasyāścaturbhāgeṣu khadirakīlakānnikhāyāparedyurhastamūlapuṣyairyogaṃ gate divākare mantravadgṛhītvā samānavarṇavatsāyā goḥ kṣīreṇa yathāvidhi nasyaṃ dadyāt| vaṭaśuṅgo vaṭaprarohaḥ| sahadevā balābhedaḥ pītapuṣpā ‘kāṅkahī’ iti loke| viśvadevā gāṅgerukī ‘guḍaśarkarā’ iti loke, anye sitakusumāṃ balāmāhuḥ| abhiṣutya peṣayitvā| na ca tān niṣṭhīvet na thutkuryāt| cakārādalabdhagarbhāyāḥ pūrvameva 33 lakṣmaṇādīnāṃ nasyadānaṃ sahasrābhihutaṃ garbhagrahaṇāya paścādgrāmyadharmasevanamiti| taduktaṃ tantrāntaraṃ- “pūrvamauṣadhaṃ sahasrābhihutaṃ kṛtvā maṅgalyadeśe goḥ kṣīreṇa peṣayitvā tasmāt trīn bindūn dakṣiṇe nāsāpuṭe dadyāt, na niṣṭhīvettān kaṇṭhaprāptān, sā pañcadināni payasodanamaśnīyāt, tadūrdhvaṃ grāmyadharmasevanam”- iti| labdhagarbhāyāśca lakṣmaṇādinasyadānaṃ garbhasthāpanārthaṃ, sthitagarbhāyāśca māsatrayālpāntare putrāpatyajananārthaṃ nasyadānamiti||32||
dhruvaṃ caturṇāṃ sānnidhyādgarbhaḥ syādvidhipūrvakam | ṛtukṣetrāmbubījānāṃ sāmagryādaṅkuro yathā ||33||
nātraikameva śukraśoṇitaṃ garbhajananaṃ kiṃ tarhi sāmagryeveti darśayannāha- dhruvamityādi| yathā- ṛtukṣetrāmbubījānāṃ sāmagryādanupaghātādaṅkuro jāyate, evaṃ dhruvaṃ niścitaṃ caturṇāmṛtvādīnāṃ naikadvitrisaṅkhyānāṃ vidhipūrvakaṃ sānnidhyādyathoktasaṃyogādgarbho jāyate| ṛturaṅganāyā rajaḥsamayaḥ, kṣetraṃ garbhāśayaḥ, ambu punarāhārapākajo vyāpī rasadhātuḥ, bījaṃ strīpuṃsayorārtavaśukre||33||
evaṃ jātā rūpavantaḥ sattvavantaścirāyuṣaḥ 34| bhavantyṛṇasya moktāraḥ satputrāḥ putriṇe hitāḥ ||34||
vidhipūrvakasya garbhasya phalaṃ darśayannāha- evamityādi| rūpamatrāvayavasanniveśo locanasukhapradaḥ| sattvavanto rajastamobhyāmanabhibhūtāḥ| ṛṇasya moktāra iti pitṝṇāmṛṇatrayamokṣaṇaśīlāḥ| satputrā iti sādhavaḥ putrāḥ||34||
tatra tejodhāturvarṇānāṃ 35 prabhavaḥ, sa yadā garbhotpattāvabdhātuprāyo bhavati tadā garbhaṃ gauraṃ karoti, pṛthivīdhātuprāyaḥ kṛṣṇaṃ, pṛthivyākāśadhātuprāyaḥ kṛṣṇaśyāmaṃ, toyākāśadhātuprāyo gauraśyāmam | ‘yādṛgvarṇamāhāramupasevate garbhiṇī tādṛgvarṇaprasavā bhavati’ ityeke bhāṣante | tatra dṛṣṭibhāgamapratipannaṃ tejo jātyandhaṃ karoti, tadeva raktānugataṃ raktākṣaṃ, pittānugataṃ piṅgākṣaṃ, śleṣmānugataṃ śuklākṣaṃ, vātānugataṃ vikṛtākṣamiti 36||35||
evaṃvidhapūrvajanmānāṃ rūpavattvamuktvā, rūpaṃ ca taijasavarṇādiprabhāsvaratvamato varṇasambhavahetuṃ darśayannāha- tatretyādi| tejodhātuḥ tejobhūtam| varṇānāṃ prabhavaḥ kāraṇam| sa tejodhātuḥ| garbhotpattau garbhādhānakāle, yadā abdhātuprāyo bhavati āpyadhātubahulo bhavatītyarthaḥ| ekīyamatamāha- yādṛgityādi| tejodhāturūpavarṇaprasaṅgenaitanmayādyadhiṣṭhānavikṛtyā jātyandharaktapiṅgaśuklavikṛtākṣāṇāṃ sambhavaṃ darśayannāha- tatra dṛṣṭītyādi| caturthe māsi kasyacit pūrvakarmavaśāddṛṣṭibhāgaṃ cakṣurindriyādhiṣṭhānam, apratipannamaprāptaṃ tejo, jātyandhaṃ janmāndhaṃ karoti||35||
bhavanti cātra- ghṛtapiṇḍo yathaivāgnimāśritaḥ pravilīyate | visarpatyārtavaṃ nāryāstathā 37 puṃsāṃ samāgame ||36||
nanu, purāṇamārtavamupacayāddinatrayaṃ srutvā svayameva vinivṛttaṃ, nūtanaṃ tvalpaṃ styānībhūtamiva pravartitumakṣamaṃ, tat kathamārtavasañcāro yena tatsaṃsṛṣṭaṃ śukraṃ garbhajananasamarthaṃ 38 bhavatītyāśaṅkyāha- ghṛtetyādi| puṃsāṃ samāgame indriyadvayasaṅgharṣajenoṣmaṇā vilīnamārtavaṃ visarpati| tacca visarpitaṃ śukropagataṃ garbhāśayamanuprāptaṃ jīvopagataṃ garbhasambhavaheturbhavati| ārtavamṛtukālajaṃ śoṇitaṃ, śukramapyāsāṃ puṃsāṃ samāgame kṣarati, na tu tadgarbhopayogīti tatkṣaraṇapratipādanaṃ na yuktam| tathāca vṛddhavāgbhaṭaḥ- “yoṣito'pi sravantyeva śukraṃ puṃsāṃ samāgame| tanna garbhasya kiñcittu karotīti na cintyate”- (a. saṃ. śā. 1)| iti||36||
bīje'ntarvāyunā bhinne dvau jīvau kukṣimāgatau | yamāvityabhidhīyete dharmetarapuraḥsarau 39||37||
garbhadvayotpattihetumāha- bīje ityādi| dharmetarapuraḥsarau dharmādharmapurogāminau| gayī tu, dharmetaro'dharmaḥ, tatpuraḥsarau adharmapurogāminau; na tu dharmādharmapuraḥsarau; yataḥ śrutismṛtiṣvadharmādeva yamotpattiriṣṭā; ata eva tadutpattau prāyaścittamapyupadiṣṭamiti vyākhyāti||37||
pitroratyalpabījatvādāsekyaḥ puruṣo bhavet | sa śukraṃ prāśya labhate dhvajocchrāyamasaṃśayam ||38||
pitrorityādi| pitroḥ pitṛmātroratyalpabījatvādāsekyaḥ puruṣo bhavet āsekyo nāma puruṣo jāyate| sa śukraṃ prāśyeti sa puruṣo'nyapuruṣānnijamukhena vyavāyaṃ kārayitvā tataḥ 40 siktaṃ śukraṃ prāśya āsvādya dhvajocchrāyaṃ liṅgotthānaṃ labhate; āsekyanāmā'yaṃ ṣaṇḍho mukhayonyaparaparyāyaḥ||38||
yaḥ pūtiyonau jāyeta sa saugandhikasañjñitaḥ | sa yoniśephasorgandhamāghrāya labhate balam ||39||
yaḥ pūtiyonāvityādi| yoniśephasorgandhamāghrāya siṅghitvā; ayaṃ saugandhikanāmā ṣaṇḍho nāsāyonyaparaparyāyaḥ||39||
sve gude'brahmacaryādyaḥ strīṣu puṃvat pravartate | kumbhīkaḥ sa tu vijñeyaḥ... |40|
sve gude ityādi| yaḥ puruṣaḥ sve gude svakīyapāyau, abrahmacaryāt anyapuruṣapārśvādvyavāyaṃ kārayitvā paścāt strīṣu viṣaye pumāniva pravartate puruṣavadvyavāyaṃ karoti sa kumbhīkanāmā ṣaṇḍho jñeyaḥ| anye tu “prathamaṃ strīṣu viṣaye tāsāmeva svakīyagudavivare paśuvat pṛṣṭhabhāge śithilenaiva mehanena pravartate| kinnimittametadityāha- brahmacaryāt 41 klaibyavaśasañjātāpravṛttitvāt| tataścānayā viprakṛtyā dhvajocchrāye sañjāte sa eva strīṣu puruṣavat pravartate sa kumbhīkanāmā napuṃsakabhedaḥ”| gudayonirayam| asyotpattihetustantrāntare varṇito yathā- “māturvyavāyapratighena vakrī syādbījadaurbalyatayā pituśca” (ca.śā.1) iti| gayī tu kumbhīkotpattihetau kāśyapoktaṃ ślokamāha| yathā- “arajaskāṃ yadā nārīṃ śleṣmaretā vrajedṛtau| anyasaktā 42 bhavet prītirjāyate kumbhilastadā” iti||40||-
...īrṣyakaṃ śṛṇu cāparam ||40|| dṛṣṭvā vyavāyamanyeṣāṃ vyavāye yaḥ pravartate | īrṣyakaḥ sa tu vijñeyaḥ,... |41|
īrṣyakamityādi| dṛgyonirayamīrṣyakāparaparyāyaḥ| atrāpi tantrāntarapaṭhito heturyathā- “īrṣyābhibhūtāvapi mandaharṣāvīrṣyāhvayasyāpi vadanti hetum”- (ca.śā.2) iti||40-41||-
...ṣaṇḍhakaṃ śṛṇu pañcamam ||41|| yo bhāryāyāmṛtau mohādaṅganeva pravartate | tataḥ strīceṣṭitākāro jāyate ṣaṇḍhasañjñitaḥ ||42||
ṣaṇḍhakamityādi| yaḥ pumān mohavaśādṛtau bhāryāviṣaye'ṅganāvaduttāno bhūtvā vyāpiparti| tataḥ strīceṣṭitākāraḥ ṣaṇḍho jāyate| sa pumān stryākṛtiḥ strīceṣṭitaśca strīvadadhobhūtaḥ svameḍhrasyordhvapradeśe'parapuruṣād vīryacyutiṃ kārayati||41-42||
ṛtau puruṣavadvā'pi pravartetāṅganā yadi | tatra kanyā yadi bhavet sā bhavennaraceṣṭitā ||43||
naraṣaṇḍhaṃ pradiśya nārīṣaṇḍhaṃ nirdiśannāha- ṛtāvityādi| yatra punarabalā ṛtau puruṣamadhaḥ kṛtvā vyāpāraṃ 43 kurute yadi tatra kanyā bhavati, sā naraceṣṭitā strīrūpā'pi puṃvat striyamāruhya tadyonau svayonigharṣaṇaṃ karoti||43||
āsekyaśca sugandhī ca kumbhīkaścerṣyakastathā | saretasastvamī jñeyā aśukraḥ ṣaṇḍhasañjñitaḥ ||44||
uktameva sukhasmaraṇāya saṅgrahaślokenāha- āsekya ityādi||44||
anayā viprakṛtyā tu teṣāṃ śukravahāḥ sirāḥ | harṣāt sphuṭatvamāyānti dhvajocchrāyastato bhavet ||45||
yadi teṣāṃ śukramasti tat kiṃ ṣaṇḍhatvamucyate? ityāśaṅkyāha- anayetyādi| viprakṛtyeti viruddhayā viśiṣṭayā vā prakṛtyā| ete puruṣadoṣāḥ, yoṣitāmapyeta eva draṣṭavyāḥ, carakeṇa “naranārīṣaṇḍhau” (ca.śā.2) ityukteḥ||45||
āhārācāraceṣṭābhiryādṛśībhiḥ samanvitau | strīpuṃsau samupeyātāṃ tayoḥ putro'pi 44 tādṛśaḥ ||46||
anuktaṃ kāyavāṅmanasāṃ bhedasya hetuṃ darśayannāha- āhāretyādi| samupeyātāṃ saṃyogaṃ gacchetām||46||
yadā nāryāvupeyātāṃ vṛṣasyantyau kathañcana | muñcataḥ 45 śukramanyonyamanasthistatra jāyate ||47||
atiśayenaiva pāpena ṣaṇḍhādapi nikṛṣṭānāṃ vikṛtāpatyānāmutpattihetuṃ nirdiśannāha- yadetyādi| upeyātāṃ saṃyogaṃ kuryātām| vṛṣasyantyau ratārthinyau| anasthiriti īṣadarthe nañ, tenālpakomalāsthiḥ||47||
ṛtusnātā tu yā nārī svapne maithunamāvahet | ārtavaṃ vāyurādāya kukṣau garbhaṃ karoti hi ||48|| māsi māsi vivardheta garbhiṇyā garbhalakṣaṇam | kalalaṃ jāyate tasyā varjitaṃ paitṛkairguṇaiḥ ||49||
ṛtusnātetyādi| ārtavamṛtukālajaṃ śuddhaśoṇitam| kalalaṃ siṅghāṇaprakhyam| paitṛkairguṇairiti keśaśmaśrulomanakhadantasirāsnāyudhamanīretaḥprabhṛtibhiḥ| imau dvāvapi ślokau jejjhaṭācāryeṇa na paṭhitau||48-49||
sarpavṛścikakūṣmāṇḍavikṛtākṛtayaśca ye | garbhāstvete striyāścaiva 46 jñeyāḥ pāpakṛto bhṛśam ||50||
sarpetyādi| sarpādirūpā ye garbhāstatprasavitryāḥ striyāḥ pāpakṛtaḥ pāpotpāditā jñeyāḥ| nanu, mānuṣaśarīrāt kathaṃ sarpādīnāmutpattirityāha- pāpakṛto bhṛśamiti; karmajamevaitadvaicitryamityarthaḥ||50||
garbho vātaprakopeṇa dauhṛde 47 vā'vamānite | bhavet kubjaḥ kuṇiḥ paṅgurmūko minmiṇa eva vā ||51||
idānīṃ garbhasthakubjādīnāṃ dṛṣṭāmeva vātādidoṣaduṣṭiṃ hetuṃ ca nirdiśannāha- garbha ityādi| dauhṛde vā'vamānita iti garbhiṇyāḥ śraddhāyāṃ khaṇḍitāyām| kuṇiḥ vikalapāṇiḥ 48||51||
mātāpitrostu nāstikyādaśubhaiśca purākṛtaiḥ | vātādīnāṃ prakopeṇa garbho vaikṛtamāpnuyāt ||52||
kimātmīyenaivāśubhena karmaṇā garbha evaṃvidho bhavati, utānyāparādhādapītyāśaṅkyāha- mātāpitrorityādi| nāstikyāditi nāsti paraloko nāsti dattamityādi matiryeṣāṃ te nāstikāḥ, teṣāṃ bhāvo nāstikyaṃ, tasmāt||52||
malālpatvādayogācca vāyoḥ pakvāśayasya ca | vātamūtrapurīṣāṇi na garbhasthaḥ karoti hi ||53||
atha kasmādgarbhāśayastho vātādikaṃ na karotītyāha- malālpatvādityādi| vāyorayogāditi nañayamiṣadarthe, teneṣadyogāt||53||
jarāyuṇā mukhe cchanne kaṇṭhe ca kaphaveṣṭite | vāyormārganirodhācca 49 na garbhasthaḥ praroditi ||54||
jarāyuṇetyādi| vāyormārganirodhāditi ghoṣajanakasya vāyormārganirodhādityarthaḥ| niśvāsādirūpasya tu vāyorniḥsaraṇamagre vakṣyati, yatastadabhāve jīvitābhāva eva bhavati garbhasya||54||
niḥśvāsocchvāsasaṅkṣobhasvapnān garbho'dhigacchati | māturniśvasitocchvāsasaṅkṣobhasvapnasambhavān ||55||
niḥśvāsetyādi| saṅkṣobhaḥ sañcalanam| mātā yāśceṣṭā niḥśvāsādikāḥ kurute tā garbho'pi karotītyarthaḥ||55||
sanniveśaḥ śarīrāṇāṃ dantānāṃ patanodbhavau | taleṣvasambhavo yaśca romṇāmetat svabhāvataḥ ||56||
śarīrāvayavānāṃ caraṇādīnāṃ sanniveśādau hetuṃ nirdiśannāha- sanniveśa ityādi| sanniveśo racanāviśeṣaḥ| śarīrāṇāṃ śarīrāvayavānāṃ caraṇādīnām| taleṣviti hastapādataleṣu||56||
bhāvitāḥ pūrvadeheṣu satataṃ śāstrabuddhayaḥ | bhavanti sattvabhūyiṣṭhāḥ pūrvajātismarā narāḥ ||57||
itthaṃ kāye viśeṣaṃ nirdiśyātmano guṇabhūtāyā buddherapi bhāvanābalaviśeṣeṇa viśeṣaṃ nirdiśannāha- bhāvitā ityādi| pūrvadeheṣvatikrāntaśarīreṣu, satatamanavarataṃ, ye bhāvitāḥ śāstrabhāvanayā bhāvitāntaḥkaraṇāḥ, te śāstrabuddhayo bhavanti| tathābhāvitā eva ye sattvabahulāste rajastamasorāvarakayorabhāvāt pūrvāmatikrāntāmapi jātiṃ smaranti||57||
karmaṇā codito yena tadāpnoti punarbhave | abhyastāḥ pūrvadehe ye tāneva bhajate guṇān ||58||
kāye yo'sau śarīrasanniveśādistathā doṣakopena kubjakhañjādi, tathā vāci mūkaminmiṇatvādi, manasi ca śāstrajñānapūrvajātismaraṇaṃ, sarvameva svabhāvādisiddhamapi karmaṇaivetyāha- karmaṇetyādi| kutastadāpnotītyāha- abhyastā ityādi||58||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne śukraśoṇitaśuddhiśārīraṃ nāma dvitīyo'dhyāyaḥ ||2||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ śārīrasthāne dvitīyo'dhyāyaḥ||2||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 ‘śukraśoṇitaśuddhiṃ nāma śārīraṃ’ iti pā.
  2. 2 ‘kuṇapagandhi’ iti pā.
  3. 3 ‘todanabhedanādayaḥ’ iti pā.
  4. 4 ‘śvetaḥ’ iti pā.
  5. 5 ayaṃ pāṭho hastalikhitapustakeṣu nopalabhyate
  6. 6 ‘…granthipūya’ iti pā.
  7. 7 ‘'śmabhitsiddhaṃ’ iti pā.
  8. 8 ‘tu pibet’ iti pā.
  9. 9 asyāgre ‘snehādiśca kramaḥ kāryaḥ ṣaṭsvetāsu vijānatā’ ityadhikaḥ pāṭhaḥ kvacidupalabhyate
  10. 10 ‘durgandhe pūyasaṅkāśe’ iti pā.
  11. 11 ‘bhadraśriyaṃ’ iti pā.
  12. 12 ‘doṣāṇāṃ’ iti pā.
  13. 13 ‘yoniprakṣālanaṃ’ iti pā.
  14. 14 ‘pūyopame’ iti pā.
  15. 15 ‘yadvā'psu na virajyate’ iti tā.
  16. 16 ‘vijānīyāduktalakṣaṇalakṣitam’ iti pā.| vijānīyādraktalakṣaṇalakṣitam’ iti tā.
  17. 17 ‘atipravṛttau’ iti tā.
  18. 18 ‘madastṛṣā’ iti tā.
  19. 19 ‘māṃsa... iti tā
  20. 20 ‘athāpyatra’ iti pā.
  21. 21 ‘…dduḥśīlaḥ’ iti tā.
  22. 22 ‘pralepanāt’ iti pā.
  23. 23 ‘anāhatavastravāsinīṃ’ iti tā.
  24. 24 ‘abhiprāśya’ iti tā.
  25. 25 ‘āśvāsya’ iti pā.
  26. 26 …‘dataḥ paraṃ māsādupeyāt, labdhagarbhāṃ naiva ca’ iti tā.
  27. 27 ‘darśayannāha’ iti pā.
  28. 28 ‘tanau’ iti pā.
  29. 29 ‘vāstre’ iti pā.
  30. 30 ‘tataścājyena’ iti pā.
  31. 31 ‘vipadyate’ iti tā.
  32. 32 asyāgre ‘vāme duhitṛkāmāyai’ ityadhikaṃ paṭhyate kvacitpustake
  33. 33 ‘sarvameva’ iti pā.
  34. 34 ‘mahāsattvā’... iti pā.
  35. 35 ‘sarvavarṇānāṃ’ iti pā.
  36. 36 asyāgre tā. pustake “bhavanti cātra ślokāḥ-viśuddhaḥ pavano yasya nayane pratipadyate| jāyete nayane tasya nimne kṛṣṇe site tathā|| pittaṃ kaphayutaṃ yasya nirmalaṃ yāti locane| haripiṅgalasañjñe vai jāyete tasya locane|| vinirdhūtamalaḥ śleṣmā yadā vrajati locane| tasya netre prakāśete śuklamaṇḍalamaṇḍale|| raktaṃ kaphayutaṃ yasya yadā vrajati locane| kapotanīle nayane rakte vā jāyate nṝṇām” ityadhikaḥ pāṭha upalabhvate
  37. 37 ‘puruṣasya samāgamāt’ iti tā.
  38. 38 ‘garbhāśayamanupratipadyata ityagre vakṣyamāṇamupapatsyata ityāśaṅkyāha’ iti pā.
  39. 39 asyāgre tā. pustake ‘miśrībhāve yadā puṃsāṃ retastu bahu nirmalam| tadā prasūyate nārī garbhiṇī dārakadvayam|| miśrībhāve striyāścaiva bahu śukraṃ yadā bhavet| kanyādvayaṃ tadā nārī sūyate nātra saṃśayaḥ’ ityadhikaḥ pāṭha upalabhyate
  40. 40 ‘tatra’ iti pā.
  41. 41 ‘abrahmacaryāt klaibyāt sañjātaśukrasyāpravṛttitvāt’ iti pā.
  42. 42 ‘anyāsaktā’ iti pā.
  43. 43 ‘vyavāyaṃ’ iti pā.
  44. 44 garbho'pi’ iti tā.
  45. 45 ‘muñcantyau’ iti pā.
  46. 46 ‘garbhā evaṃvidhāścānye’ iti tā.
  47. 47 ‘daurhṛdena vimānitaḥ’ iti tā.
  48. 48 ‘vikṛtapāṇiḥ’ iti pā.
  49. 49 ‘vāyorgatinirodhācca’ iti tā.