3. garbhāvakrāntiśārīram

Larger type: Suśrutasaṃhitā · indented: Ḍalhaṇa's Nibandhasaṅgraha
athāto garbhāvakrāntiṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
śuddhaśukrārtavasambhavatvādgarbhasya śukraśoṇitaśuddhyanantaraṃ garbhāvakramaṇaṃ yujyata ityāha- athetyādi| atra hi śukraśoṇitaṃ garbhāśayasthamātmaprakṛtivikārasammūrcchitaṃ garbha ityucyate, tasyāvakrāntirupagamanamavataraṇamiti yāvad garbhāvakrāntiḥ, sā'sminnastīti pūrvavacchapratyayalukau||1-2||
saumyaṃ śukramārtavamāgneyamitareṣāmapyatra 1 bhūtānāṃ sānnidhyamastyaṇunā viśeṣeṇa, parasparopakārāt (parasparānugrahāt,) parasparānupraveśācca ||3||
garbhasya śukrārtavamūlatvācchukrārtavayoḥ svarūpamāha- saumyamityādi| saumyaṃ somaguṇabhūyiṣṭham| āgneyamagniguṇabhūyiṣṭham| nanu, sarvaṃ pāñcabhautikaṃ tat kathaṃ bhūtadvayenārambha ityāha- itareṣāmityādi| itareṣāṃ pṛthivīvāyvākāśānām, aṇunā viśeṣeṇa sūkṣmaprakāreṇa, sānnidhyamāśritatvamasti| kuta ityāha- parasparopakārādityādi| bhūjalānalānilākāśānāṃ dhāraṇasaṃhananapariṇāmavyūhāvakāśadānaiḥ parasparamupakārastasmāt; yathā- pārthivadravye pṛthivyākhyaṃ bhūtaṃ balavadekaṃ śeṣāṇi salilādīni catvāri durbalānyāśrayadānenānugṛhṇāti, dravyāntare tu salilādibhirapi caturbhirbalavadbhirdurbalaṃ pṛthivībhūtamanugṛhyate, evaṃvidhāt parasparānugrahācca| parasparānupraveśaśca ‘anyonyānupraviṣṭāni sarvāṇyetāni nirdiśet’ (śā.1) ityanena prāgeva pratipāditastasmāt||3||
tatra strīpuṃsayoḥ saṃyoge tejaḥ śarīrādvāyurudīrayati, tatastejonilasannipātācchukraṃ cyutaṃ yonimabhipratipadyate saṃsṛjyate cārtavena, tato'gnīṣomasaṃyogāt saṃsṛjyamāno garbhāśayamanupratipadyate kṣetrajño vedayitā spraṣṭā ghrātā draṣṭā śrotā rasayitā puruṣaḥ sraṣṭā gantā sākṣī dhātā vaktā yaḥ ko'sāvityevamādibhiḥ paryāyavācakairnāmabhirabhidhīyate daivasaṃyogādakṣayo'vyayo'cintyo bhūtātmanā sahānvakṣaṃ sattvarajastamobhirdaivāsurairaparaiśca bhāvairvāyunā'bhipreryamāṇo garbhāśayamanupraviśyāvatiṣṭhate ||4||
idānīṃ śukrārtavayoḥ svarūpamabhidhāya garbhāvataraṇakriyāmāha- tatretyādi| tatreti vākyopakrame| saṃyoge viśiṣṭasparśecchāsamārabdhaprayoge| tejaḥ strīpuruṣendriyadvayasaṅgharṣaja ūṣmā; taṃ vāyurudīrayati utkaṭaṃ karoti| tatastadanantaraṃ tejo'nilasannipātācchukraṃ cyutamiti suratalakṣaṇavyāyāmajoṣmavidrutamanilāccyutamityarthaḥ| yonimabhipratipadyata iti yonimabhitaḥ sarvataḥ pratipadyate, tena yonestṛtīyāvartāvasthitagarbhaśayyāṃ pratipadyata ityarthaḥ| tatra prāguktaprakāravisarpitenārtavena ca saṃsṛjyate| tasya śukrārtavasya pañcātmakasya ṣaṣṭhacetanādhātusaṃyogenaiva garbhatvamiti tatsaṃyogaṃ darśayannāha- tata ityādi| tatastasmādagnīṣomasaṃyogāt| anvakṣaṃ tatkṣaṇameva na kṣaṇāntare| kṣetrajñaḥ pañcamahābhūtaśarīrakṣetravit karmapuruṣaḥ, garbhāśayaṃ garbhaśayyām 2, anupratipadyate prāpnoti| kena saha? bhūtātmanā bhautikaśarīreṇa sūkṣmeṇa liṅgaśarīreṇetyarthaḥ| kīdṛśaḥ? saṃsṛjyamānaḥ| kaiḥ? sattvarajastamobhiḥ prākṛtairguṇaiḥ| punaḥ kiṃviśiṣṭaḥ? devāsurairaparaiśca bhāvairvāyunā'bhipreryamāṇaḥ, bhāvaḥ sattvaṃ mana ityarthaḥ; tena devādīnāṃ saptānāṃ saptabhiḥ sāttvikairbhāvaiḥ, asurādīnāṃ ṣaṇṇāṃ ṣaḍbhī rājasairbhāvaiḥ, aparaiśca paśvādijaistribhistāmasairbhāvaiḥ| sattvasya ca manaḥparyāyasya prerakatvaṃ tantrāntare pratipāditam| taduktaṃ carake- “asti khalu sattvamaupapādukaṃ 3 yajjīvaspṛk śarīreṇābhisambadhnāti” (ca.śā.3) iti| nanu, kaḥ kṣetrajño ya evaṃvidhaḥ san garbhāśayamanupratipadyata ityāha- yaḥ ko'sāvityevamādibhiḥ paryāyavācakairnāmabhirabhidhīyate ‘maharṣibhiḥ’ iti śeṣaḥ| ‘yaḥ kaḥ’ iti sarvanāmapadadvayaṃ tasya durbodhatvajñāpanārtham| asāviti sarvanāmapadaṃ tasya sarvagatatvaṃ sadgurūpadiṣṭatvaṃ ca jñāpayati| ityevamādibhiḥ kairnāmabhirityāha- vedayitetyādi| vedayitā manaso jñāpayitā| indriyāṇāṃ ca pañcānāmayameva jñāpaka iti darśayannāha- spraṣṭetyādi| spraṣṭā sparśanendriyasya sparśabodhahetutvāt| evaṃ ghrātetyādiṣvapi yojyam| asya karmapuruṣasyānādhārāṃ sthitiṃ nirākurvannāha- puruṣa iti; puri 4 bhautike śarīre vasatīti puruṣaḥ| tasya sukṛtiphalabhoktṛtvaṃ darśayannāha- sraṣṭetyādi; sraṣṭā 5 cetanāyogena, tasyaiva kartṛtvāt| taduktaṃ carake,- “cetanāvān yataścātmā tataḥ kartā nirucyate” (ca.śā.1)- iti| gantā saṃsaraṇaśīlaḥ| tathā sākṣī jñatvāt| dhātā śarīrādisaṃyogadhāraṇahetutvāt| vaktā vadatyayameva, etena karmendriyāṇāmapi vacanādānaviharaṇotsargānandeṣvapyayameva hetuḥ| yadi vedayitetyādi svarūpopetaḥ paramarṣibhirabhidhīyate tat kathaṃ kleśakāriṇi garbhāśaye tiṣṭhatītyāśaṅkyāha- daivasaṃyogāditi; daivasya prāktanajanmakarmaṇo dharmādharmābhidhānasya sambandhāt| akṣayo'vyayo'cintyo'pi garbhāśayamanupraviśyāvatiṣṭhate garbhāśaye karmavaśādgarbhabhāvenāvasthitiṃ karoti||4||
tatra śukrabāhulyāt pumān, ārtavabāhulyāt strī, sāmyādubhayornapuṃsakamiti ||5||
kathamaviśiṣṭakāraṇādviśiṣṭakāryotpāda ityāha- tatretyādi| nanu, ‘śukrabāhulyāt pumān’ iti kasmāduktaṃ? yata ārtavasyaiva bāhulyam; uktaṃ hi- ‘ārtavaṃ hi caturañjalipramāṇaṃ, śukraṃ tu prasṛtimātram’- iti, naivaṃ, yāvanmātramārtavaṃ garbhāśayāvasthitaṃ malarahitaṃ garbhajananaṃ tāvadeva grāhyam; athavā svapramāṇāpekṣayā śukraśoṇitayorbāhulyamalpatvaṃ cābhipretam| śukraṃ tu kadācidatyantaharṣavaśādbahu sravati kadācidvaimanasyādalpamiti| anye tvācāryā evaṃ bruvanti- śukrārtavayornyūnādhikasamatvaṃ vīryeṇa bhavati| yadyevaṃ tarhi prāguktaṃ putrīyakaraṇaṃ nirarthakaṃ? naitadasti, kintu 6 śreyasā karmaṇā vinā naiva rūpādisaṅgamino bhavanti putrāḥ; uktaṃ hi,- “evaṃ jātā rūpavantaḥ sattvavantaścirāyuṣaḥ| bhavantyṛṇasya moktāraḥ satputrāḥ putriṇe hitāḥ” (śā.2) iti; tasmāt putrīyakaraṇaṃ sārthakameva||5||
ṛtustu dvādaśarātraṃ bhavati dṛṣṭārtavaḥ; adṛṣṭārtavā'pyastītyeke bhāṣante ||6||
strīpuṃsayoḥ saṃyogo yasmin kāle'patyaphalaprado bhavati taṃ kālaviśeṣamāha- ṛturityādi| dṛṣṭamārtavaṃ yasmin kāle sa dṛṣṭārtavaḥ kālaḥ ṛtuḥ, sa ca dvādaśarātraṃ bhavati| dvādaśarātramiti ṣoḍaśadineṣu madhye ādyaṃ dinatrayamantimaṃ ca ṣoḍaśaṃ yonisaṅkocadinaṃ na gaṇanīyam| ekīyamatamāha- adṛṣṭetyādi||6||
bhavanti cātra- pīnaprasannavadanāṃ praklinnātmamukhadvijām | narakāmāṃ priyakathāṃ srastakukṣyakṣimūrdhajām ||7|| sphuradbhujakucaśroṇinābhyūrujaghanasphicām | harṣautsukyaparāṃ cāpi vidyādṛtumatīmiti 7||8||
adṛṣṭārtavāyā ṛtumatyā lakṣaṇamāha- pīnetyādi| praklinnā prakarṣeṇa ārdratāmāpannā 8 ātmādayo yasyāḥ; ātmā dehaḥ; dehatve'pyatyantakledajñāpanāya mukhasya punaruktiḥ; dvijaśabdena dvijasamīpavartino dantaveṣṭakā abhipretāḥ, dvijānāṃ prakledāsambhavāt| harṣautsukyaṃ ratau sātiśayo'bhilāṣaḥ||7-8||
niyataṃ divase'tīte saṅkucatyambujaṃ yathā | ṛtau vyatīte nāryāstu yoniḥ saṃvriyate tathā ||9||
yonisaṅkocena bījasya garbhāśayāprāptiṃ darśayannāha- niyatamityādi| yonirgarbhāśayaḥ, saṃvriyate saṅkocaṃ yāti| ata eva bījaṃ na pratīcchati 9||9||
māsenopacitaṃ kāle dhamanībhyāṃ tadārtavam | īṣatkṛṣṇaṃ vivarṇaṃ ca vāyuryonimukhaṃ nayet ||10||
māsenetyādi| kāle dvādaśavarṣādau 10 ṣaṣṭeścārvāk, anye pañcāśadvarṣāṇi yāvat||10||
tadvarṣāddvādaśāt kāle vartamānamasṛk punaḥ | jarāpakvaśarīrāṇāṃ yāti pañcāśataḥ kṣayam ||11||
tameva kālaṃ nirdiśannāha- tadityādi| tadārtavaṃ dvādaśavarṣādūrdhvaṃ vardhamānaśarīradhātūnāṃ 11 yoṣitāṃ kāle māsi māsi pravartamānaṃ, tāsāmeva pañcāśata ūrdhvaṃ jarāpacīyamānaśarīradhātūnāṃ kṣayaṃ yāti, ‘śanaiḥ’ iti śeṣaḥ||11||
yugmeṣu tu pumān prokto divaseṣvanyathā'balā | puṣpakāle śucistasmādapatyārtho striyaṃ vrajet ||12||
tasminnṛtukāle'pi samaviṣamadivasayoḥ puṃstriyorjanma darśayannāha- yugmeṣvityādi| yugmeṣviti sameṣu divaseṣu| anyatheti viṣameṣu divaseṣu| śuciḥ kāyaśuciḥ| nanu, prāguktaṃ śukrabāhulyāt pumānārtavabāhulyāt strīti kimayaṃ vikalpa uta samuccaya iti? samuccayo'yaṃ, taduktaṃ videha- “yugmeṣu tu dineṣvāsāṃ bhavatyalpataraṃ rajaḥ| saṃyogaṃ tatra yā gacchet sā pumāṃsaṃ prasūyate|| ayugmeṣu dineṣvāsāṃ bhavedbahutaraṃ rajaḥ| saṃyogaṃ tatra yā gacchet sā tu kanyāṃ prasūyate”- iti| tathā bhoje'pi- “ayugme strī pumān yugme sandhyayostu napuṃsakam| śukrādhikatvāt puruṣaḥ pramadā rajaso'dhikāt|| śukraśoṇitayoḥ sāmyāttṛtīyā prakṛtirbhavet”- iti||12||
tatra sadyogṛhītagarbhāyā liṅgāni- śramo glāniḥ pipāsā sakthisadanaṃ śukraśoṇitayoravabandhaḥ sphuraṇaṃ ca yoneḥ ||13||
parihāryaparihārārthaṃ sadyogṛhītagarbhalakṣaṇaṃ nirdiśannāha- tatra sadyogṛhītetyādi| śramaḥ khedaḥ| glāniḥ klamaḥ| sakthisadanamūruglāniḥ| avabandho'pravṛttiḥ| sphuraṇaṃ kampanam||13||
stanayoḥ kṛṣṇamukhatā romarājyudgamastathā | akṣipakṣmāṇi cāpyasyāḥ sammīlyante viśeṣataḥ ||14|| akāmataśchardayati gandhādudvijate śubhāt | prasekaḥ sadanaṃ cāpi garbhiṇyā liṅgamucyate ||15||
uttarakālīnaṃ gṛhītagarbhāyā lakṣaṇamāha- stanayorityādi| prasekaḥ thūtkaraṇam||14-15||
tadā prabhṛti 12 vyavāyaṃ vyāyāmamatitarpaṇamatikarśanaṃ divāsvapnaṃ rātrijāgaraṇaṃ śokaṃ yānārohaṇaṃ 13 bhayamutkuṭukāsanaṃ caikāntataḥ snehādikriyāṃ śoṇitamokṣaṇaṃ cākāle vegavidhāraṇaṃ ca na seveta ||16|| doṣābhighātairgarbhiṇyā yo yo bhāgaḥ prapīḍyate | sa sa bhāgaḥ śiśostasya garbhasthasya prapīḍyate ||17||
tadetyādi| akālaśabda etajjñāpayati- kāle'ṣṭame māsi garbhiṇyā api snehādikriyāntargate 14 āsthāpanānuvāsane deye||16-17||
tatra prathame māsi kalalaṃ jāyate; dvitīye śītoṣmānilairabhiprapacyamānānāṃ mahābhūtānāṃ saṅghāto ghanaḥ sañjāyate, yadi piṇḍaḥ pumān, strī cet peśī, napuṃsakaṃ cedarbudamiti; tṛtīye hastapādaśirasāṃ pañcapiṇḍakā nirvartante'ṅgapratyaṅgavibhāgaśca sūkṣmo bhavati; caturthe sarvāṅgapratyaṅgavibhāgaḥ pravyakto bhavati, garbhahṛdayapravyaktibhāvāccetanādhāturabhivyakto bhavati, kasmāt? tatsthānatvāt | tasmādgarbhaścaturthe māsyabhiprāyamindriyārtheṣu karoti, dvihṛdayāṃ ca nārīṃ dauhṛdinīmācakṣate | dauhṛdavimānanāt kubjaṃ kuṇiṃ khañjaṃ jaḍaṃ vāmanaṃ vikṛtākṣamanakṣaṃ vā nārī sutaṃ janayati, tasmāt sā yadyadicchettattasyai dāpayet, labdhadauhṛdā hi vīryavantaṃ cirāyuṣaṃ ca putraṃ janayati ||18||
tatretyādi| kalalaṃ siṅghāṇaprakhyam| dvitīya ityādi| śītaḥ śleṣmā, ūṣmā pittaṃ, kaphānilayorapyuṣmasambhavāt pariṇāmahetutvam| taduktaṃ carake,- “bhaumāpyāgneyavāyavyāḥ pañcoṣmāṇaḥ sanābhasāḥ” (ca.ci.15)- iti| ghanaḥ kaṭhinaḥ| yadītyādi| piṇḍo vartulākṛtiḥ, peśī dīrghākṛtiḥ, arbudaṃ vartulaphalārdhamiti| gayī tu bhojadarśanāt piṇḍādīnāmanyathā''kāraṃ paṭhati| yathā- “caturasrā bhavet peśī, vṛttaḥ piṇḍo ghanaḥ smṛtaḥ| śālmalīmukulākāramarbudaṃ paricakṣate”- iti| tṛtīye ityādi| śākhāścatasro mūrdhoraḥpṛṣṭhodarāṇyaṅgāni cibukanāsauṣṭhaśravaṇāṅgulipārṣṇiprabhṛtīni pratyaṅgāni| caturthe ityādi| tatsthānatvāt hṛdayasthānatvāt| indriyārthāḥ śabdasparśarūparasagandhāḥ| dvihṛdayāmiti dvitīyaṃ hṛdayaṃ yasyāḥ sā dvihṛdayā, tām| dauhṛdetyādi| kuṇiṃ vikṛtahastam| tatra kubjādiṣvavayavasamudāyendriyādhiṣṭhānajo doṣo dauhṛdavimānanajanito yathāśāstramūhyaḥ||18||
bhavanti cātra- indriyārthāṃstu yān yān sā bhoktumicchati garbhiṇī garbhābādhabhayāttāṃstān bhiṣagāhṛtya dāpayet ||19|| sā prāptadauhṛdā putraṃ janayeta guṇānvitam | alabdhadauhṛdā garbhe labhetātmani vā bhayam ||20|| yeṣu yeṣvindriyārtheṣu dauhṛde vai vimānanā | prajāyeta sutasyārtistasmiṃstasmiṃstathendriye ||21||
gadyoktamevārthaṃ padyairāha- bhavantītyādi| bhoktumityasyopalakṣaṇatvāddraṣṭuṃ śrotumityādikamapi boddhavyam| sā prāptetyādi| alabdhadaurhṛdā aprāptābhilaṣitapadārthā, garbhe garbhaviṣaye, bhayaṃ labheta; ātmani vā ātmaviṣaye vā bhayaṃ labheta prāpnuyāt| yeṣvityādi yeṣu yeṣvindriyārtheṣu śabdādiṣu, daurhṛde śraddhāyāṃ, vimānanā khaṇḍitatvaṃ, tasmiṃstasmiṃstadindriye tasya tasyendriyārthasya grāhake indriye, sutasyārtiḥ pīḍā prajāyate||19-21||
rājasandarśane yasyā daurhṛdaṃ jāyate striyāḥ | arthavantaṃ mahābhāgaṃ kumāraṃ sā prasūyate ||22|| dukūlapaṭṭakauśeyabhūṣaṇādiṣu dauhṛdāt | alaṅkāraiṣiṇaṃ putraṃ lalitaṃ sā prasūyate ||23|| āśrame saṃyatātmānaṃ dharmaśīlaṃ prasūyate | devatāpratimāyāṃ tu prasūte pārṣadopamam | darśane vyālajātīnāṃ hiṃsāśīlaṃ prasūyate ||24|| godhāmāṃsāśane putraṃ suṣupsuṃ dhāraṇātmakam 15| gavāṃ māṃse tu balinaṃ sarvakleśasahaṃ tathā ||25|| māhiṣe daurhṛdācchūraṃ raktākṣaṃ lomasaṃyutam 16| varāhamāṃsāt svapnāluṃ śūraṃ sañjanayet sutam ||26|| mārgādvikrāntajaṅghālaṃ sadā vanacaraṃ sutam | sṛmarādvignamanasaṃ nityabhītaṃ ca taittirāt ||27|| ato'nukteṣu yā nārī samabhidhyāti daurhṛdam | śarīrācāraśīlaiḥ sā samānaṃ janayiṣyati ||28||
idānīṃ daurhṛdaviśeṣairguṇaviśeṣākrāntānāmapatyānāmutpattiṃ sūcayannāha- rājasandarśane ityādi| mahābhāgaṃ mahāpuṇyavantam| dukūletyādi| dukūlapaṭṭaḥ paṭṭavastraṃ, kauśeyaṃ trasaratantujātam 17| bhūṣaṇāni muktāhāraprabhṛtīni| lalitaṃ śṛṅgāraceṣṭāyuktam| ‘dukūle paṭṭakauśeye bhūṣaṇādiṣu’ iti kecit paṭhanti; tatra dukūlaṃ sūkṣmaṃ vastraṃ, paṭṭaṃ paṭṭavastram| āśrame ityādi| yasyā āśrame tapasvināmadhiṣṭhāne śraddhā bhavet sā evambhūtaṃ janayediti piṇḍārthaḥ| saṃyatātmānaṃ saṃyatendriyam| devatāpratimāyāmityādi| pārṣadopamamiti pārṣadeṣu sabhāpuruṣeṣūpamā yasya sa tathā tam| darśane ityādi| vyālā vyāghrādayo hiṃsrāḥ paśavaḥ| godhetyādi| suṣupsuṃ svaptumicchum| dhāraṇātmakaṃ hṛdayagṛhītavastūnāmamocakam| varāhamāṃsāditi ‘abhilaṣitāt’ iti śeṣaḥ| mārgādityādi mārgāt mṛgamāṃsāt| vikrāntamudyoginaṃ, jaṅghālaṃ vegavantam| sṛmarādityādi sṛmaro mahāśūkaraḥ, anye mahāśvākāraścamarānūkaḥ| ‘nityabhītaṃ ca taittirāt’ ityatra ‘nityaṃ śīlaṃ ca taittirāt’ ityapare, śīlaṃ śīlavantam| anuktadaurhṛdasaṅgrahārthaṃ ślokamāha- ato'nukteṣvityādi| yādṛśeṣu daurhṛdaṃ śraddhāṃ samabhidhyāti cetasi karoti, tena samānamityarthaḥ||22-28||
karmaṇā coditaṃ jantorbhavitavyaṃ punarbhavet | yathā tathā daivayogāddaurhṛdaṃ janayeddhṛdi ||29||
karmaṇetyādi| daivayogāddaurhṛdaṃ hṛdi tathā janayet, yathā punarjantoḥ karmaṇā coditaṃ preritaṃ bhavitavyaṃ bhavet||29||
pañcame manaḥ pratibuddhataraṃ bhavati, ṣaṣṭhe buddhiḥ, saptame sarvāṅgapratyaṅgavibhāgaḥ pravyaktataraḥ; aṣṭame'sthirībhavatyojaḥ 18, tatra jātaścenna jīvennirojastvānnaiṛutabhāgatvācca 19, tato baliṃ māṃsaudanamasmai dāpayet; navamadaśamaikādaśadvādaśānāmanyatamasmiñjāyate, ato'nyathā vikārī bhavati ||30||
pañcame ityādi| pratibuddhataraṃ jāgartītyarthaḥ| aṣṭame ityādi| ojo'śeṣadhātudhāma hṛdi sthitam| naiṛtabhāgatvāt rakṣasāmaṃśatvāt, “naiṛtāya bhāgaśca bāleṣu rudreṇa datta” iti kumāratantre pratipāditam| tatastasmāt kāraṇādaṣṭame māsyasmai naiṛtāya baliṃ dāpayet||30||
mātustu khalu rasavahāyāṃ nāḍyāṃ garbhanābhināḍīpratibaddhā, sā'sya māturāhārarasavīryamabhivahati | tenopasnehenāsyābhivṛddhirbhavati | asañjātāṅgapratyaṅgapravibhāgamāniṣekāt 20 prabhṛti sarvaśarīrāvayavānusāriṇīnāṃ rasavahānāṃ tiryaggatānāṃ dhamanīnāmupasneho jīvayati ||31|| garbhasya khalu sambhavataḥ pūrvaṃ śiraḥ sambhavatītyāha śaunakaḥ, śiromūlatvāt 21 pradhānendriyāṇāṃ 22; hṛdayamiti kṛtavīryo, buddhermanasaśca sthānatvāt; nābhiriti pārāśaryaḥ, tato hi vardhate deho dehinaḥ; pāṇipādamiti mārkaṇḍeyaḥ, tanmūlatvācceṣṭāyā garbhasya; madhyaśarīramiti subhūtirgautamaḥ, tannibaddhatvāt sarvagātrasambhavasya | tattu na samyak, sarvāṇyaṅgapratyaṅgāni yugapat sambhavantītyāha dhanvantariḥ, garbhasya sūkṣmatvānnopalabhyante vaṃśāṅkuravaccūtaphalavacca; tadyathā- cūtaphale paripakve keśaramāṃsāsthimajjānaḥ pṛthak pṛthagdṛśyante kālaprakarṣāt, tānyeva taruṇe nopalabhyante sūkṣmatvāt; teṣāṃ sūkṣmāṇāṃ keśarādīnāṃ kālaḥ pravyaktatāṃ karoti; etenaiva vaṃśāṅkuro'pi vyākhyātaḥ | evaṃ garbhasya tāruṇye sarveṣvaṅgapratyaṅgeṣu satsvapi saukṣmyādanupalabdhiḥ, tānyeva kālaprakarṣāt pravyaktāni bhavanti ||32||
nirāhārasyāpi garbhasya vartane 23 hetuṃ nirdiśannāha- māturityādi| māturgarbhiṇyā rasavahāyāṃ nāḍyāṃ garbhanābhināḍī yā pratibaddhā sā'sya garbhasya mātṛbhuktamāhārarasavīryamabhivahati 24 prāpayatītyarthaḥ| nanvaṅgapratyaṅgapravyaktībhāve garbhanābhināḍī māturāhārarasavīryamabhivahati, aṅgapratyaṅgapravyaktībhāvāttu pūrvaṃ kathaṃ garbhapuṣṭiḥ syādityāha- asañjātāṅgapratyaṅgavibhāgamityādi| āniṣekāt prabhṛtīti ā samantato bhāvena niṣecanamāniṣeko yonau śukrasya niṣecanaṃ, tatprabhṛti garbhādhānaṃ maryādīkṛtyetyarthaḥ; dhamanīnāmupasneho jīvayati; yathā- pūrṇasaraḥsalilopasnehastīrajātatarukadambakaṃ jīvayati tadvat prāṇadhāraṇaṃ karoti| tathāca bhojaḥ- “garbho ruṇaddhi srotāṃsi rasaraktavahāni vai| raktājjarāyurbhavati nāḍī caiva rasātmikā|| sā nāḍī garbhamāpnoti tayā garbhasya vartanam| yadyadaśnāti mātā'sya bhojanaṃ hi caturvidham|| tasmādannādrasībhūtaṃ vīryaṃ tredhā pravartate| bhāgaḥ śarīraṃ puṣṇāti stanyaṃ bhāgena vardhate|| garbhaḥ puṣyati bhāgena vardhate ca yathākramam| garbhaṃ kulyeva kedāraṃ nāḍī prīṇāti tarpitā-” iti||31-32||
tatra garbhasya pitṛjamātṛjarasajātmajasattvajasātmyajāni śarīralakṣaṇāni vyākhyāsyāmaḥ | garbhasya keśaśmaśrulomāsthinakhadantasirāsnāyudhamanīretaḥprabhṛtīni sthirāṇi pitṛjāni, māṃsaśoṇitamedomajjahṛnnābhiyakṛtplīhāntragudaprabhṛtīni mṛdūni mātṛjāni, śarīropacayo balaṃ varṇaḥ sthitirhāniśca rasajāni, indriyāṇi jñānaṃ vijñānamāyuḥ sukhaduḥkhādikaṃ cātmajāni, sattvajānyuttaratra vakṣyāmaḥ, vīryamārogyaṃ balavarṇau medhā ca sātmyajāni ||33||
tatretyādi| lakṣyante iti lakṣaṇāni, karmaṇi lyuṭpratyayaḥ, tena lakṣaṇīyāni jñātavyānītyarthaḥ| tānyeva jñātavyāni pitṛprabhṛtibhyaḥ kāraṇebhyaḥ pratyekaṃ nirdiśannāha- garbhasyetyādi| ātmajānīti ātmasannidhānajātāni 25, na tvātmano jātāni, ātmano nirvikārasya 26 vikārajanakatvābhāvāt prakṛtibhāvānupapatteḥ; svābhāvikaprakṛtibhāve ca mokṣānupapattiḥ, tasya hi tatsvabhāvatve bhāvasyāparityājyatvāditi| ādiśabdānnānāyonijanmādikaṃ ca| sattvetyādi| uttaratra garbhavyākaraṇe||33||
tatra yasyā dakṣiṇe stane prāk payodarśanaṃ bhavati dakṣiṇakukṣimahattvaṃ 27 ca pūrvaṃ ca dakṣiṇaṃ sakthyutkarṣati bāhulyācca punnāmadheyeṣu dravyeṣu daurhṛdamabhidhyāyati svapneṣu copalabhate padmotpalakumudāmrātakādīni punnāmānyeva prasannamukhavarṇā ca bhavati tāṃ brūyāt 28 putramiyaṃ janayiṣyatīti, tadviparyaye kanyāṃ, yasyāḥ pārśvadvayamavanataṃ purastānnirgatamudaraṃ prāgabhihitaṃ ca lakṣaṇaṃ ca tasyā napuṃsakamiti vidyāt, yasyā madhye nimnaṃ droṇībhūtamudaraṃ sā yugmaṃ prasūyata iti ||34||
garbhasyāpratyakṣasyāpi stanyadarśanādilakṣaṇena strīpunnapuṃsakalakṣaṇāni nirdiśannāha- tatretyādi| prasannamukhavarṇā cetyatra cakārādūrdhvaromarājitvādīni grāhyāṇi| prāgabhihitaṃ ca lakṣaṇamiti strīlakṣaṇaṃ puruṣalakṣaṇaṃ ca pratipāditaṃ taddvayamapi ca bhavati| yasyā ityādi| droṇībhūtaṃ droṇīsadṛśaṃ, droṇī jalakṣepaṇī| anyatrāpyuktaṃ- “romarājī bhavennimnā yasyāḥ sā sūyate yamau”- iti||34||
bhavanti cātra- devatābrāhmaṇaparāḥ śaucācārahite ratāḥ | mahāguṇān prasūyante viparītāstu nirguṇān ||35||
kāyavākcittaguṇavadgarbhaprasavajñānaṃ darśayannāha- devatetyādi||35||
aṅgapratyaṅganirvṛttiḥ svabhāvādeva jāyate | aṅgapratyaṅganirvṛttau ye bhavanti guṇāguṇāḥ | te te garbhasya vijñeyā dharmādharmanimittajāḥ ||36||
‘svabhāvamīśvaraṃ’ (śā.1) ityādiślokena yā svabhāvādaṅgapratyaṅganirvṛttiḥ sūcitā tāṃ pratipādya tannirvṛttau prāktanaślokābhihitaguṇāguṇopapattiṃ dharmādharmahetutayā nirdiśannāha- aṅgapratyaṅgetyādi||36||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne garbhāvakrāntiśārīraṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ ||3||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ śārīrasthāne tṛtīyo'dhyāyaḥ||3||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 ‘api’ iti pā.
  2. 2 ‘garbhākāśaṃ’ iti pā.
  3. 3 ‘aupapādikaṃ’ iti pā.
  4. 4 ‘pure’ iti pā.
  5. 5 ‘sraṣṭā cetanāyā| tasvā evākaratvāt’ iti pā.
  6. 6 kiñca’ iti pā.
  7. 7 ‘...dṛtumatīṃ striyam’ iti tā.
  8. 8 ‘kledamāpannā’ iti pā.
  9. 9 ‘praviśati’ iti pā.
  10. 10 ‘dvādaśavarṣādūrdhvaṃ’ iti pā.
  11. 11 ‘vartamānamupacīyamānaśarīradhātūnāṃ’ iti pā.
  12. 12 ‘prabhṛtyeva’ iti pā.
  13. 13 ‘yānāvarohaṇaṃ’ iti pā.
  14. 14 snehādikramāntargate’ iti pā.
  15. 15 ‘dhāvanātmakam’ iti pā.
  16. 16 ‘lomaśaṃ sutam’ iti pā.
  17. 17 ‘krimikośotthaṃ’ iti pā.
  18. 18 ‘asthiraṃ bhavati’ iti pā.
  19. 19 ‘naiṛutabhāgadheyatvāt’ iti pā.
  20. 20 asañjātāṅgapratyaṅgavibhāgaṃ tu garbhaṃ niṣekāt prabhṛti’ iti pā.
  21. 21 ‘tanmūlatvāt’ iti tā.
  22. 22 ‘dehendriyāṇām’ iti pā.
  23. 23 ‘vardhane’ iti pā.
  24. 24 ‘māturāhārarasavīryaṃ’ iti pā.
  25. 25 ‘ātmasannikarṣajāni’ iti pā.
  26. 26 ‘nirvikāratvāt prakṛtibhāvānupapatteḥ’ iti pā.
  27. 27 ‘dakṣiṇākṣimahattvaṃ’ iti pā.
  28. 28 vidyāt’ iti pā.