4. garbhavyākaraṇaśārīram

Larger type: Suśrutasaṃhitā · indented: Ḍalhaṇa's Nibandhasaṅgraha
athāto garbhavyākaraṇaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
garbhāvakrāntiśārīrānantaramavakrāntasya garbhasya vyākaraṇārhatvādgarbhavyākaraṇaṃ vaktuṃ yujyata ityāha- athetyādi| garbhavyākaraṇaṃ garbhavivaraṇamityarthaḥ||1-2||
agniḥ somo vāyuḥ sattvaṃ rajastamaḥ pañcendriyāṇi bhūtātmeti 1 prāṇāḥ ||3||
tatra prāṇāstvakkalādayaśca vivaraṇīyāḥ; teṣu prāṇānāmatīva dehasthitihetutvāt prāgupādānamāha- agnirityādi| agniratra pācakabhrājakālocakarañjakasādhakānāṃ pāñcabhautikānāṃ sarvadhātvanugānāṃ coṣmaṇāṃ śaktirūpatayā'vasthito vāco'dhidaivatvamāpanno boddhavyaḥ| śleṣmarasaśukrādīnāṃ toyātmakānāṃ bhāvānāṃ rasanendriyasya ca śaktirūpatayā'vasthito manaso'dhidaivatvamāpannaḥ soma iti| vāyuḥ pañcātmakaḥ prāṇādibhedena| sattvarajastamāṃsi tu prakṛteraṣṭarūpāyā guṇāḥ| indriyāṇi śravaṇadarśanasparśanarasanaghrāṇānīti pañca| bhūtātmā śubhāśubhakarmabhiḥ parigṛhītaḥ karmapuruṣaḥ| ete cāgnīṣomādayaḥ prāṇayanti jīvayantīti prāṇāḥ| tatrāgnistāvadāhārapākādikarmaṇā prāṇayati, somaśca saumyadhātorojaḥprabhṛteḥ poṣaṇena, vāyuśca doṣadhātumalādīnāṃ sañcāraṇenocchvāsaniḥśvāsābhyāṃ ca, sattvaṃ rajastamaśca manorūpatayā pariṇataṃ bhūtātmanaḥ śarīrāntaragrahaṇamokṣaṇe heturiti tadapi prāṇayati, pañcendriyāṇi cakṣurādīni rūpādigrahaṇakarmaṇā prāṇayanti, evaṃ bhūtātmā karmapuruṣo'pyaśeṣasyaiva karmarāśeścetanāheturiti 2 prāṇayati||3||
tasya khalvevampravṛttasya śukraśoṇitasyābhipacyamānasya 3 kṣīrasyeva santānikāḥ sapta tvaco 4 bhavanti | tāsāṃ prathamā'vabhāsinī nāma, yā sarvān varṇānavabhāsayati pañcavidhāṃ ca chāyāṃ prakāśayati, sā vrīheraṣṭādaśabhāgapramāṇā, sidhmapadmakaṇṭakādhiṣṭhānā; dvitīyā 5 lohitā nāma, ṣoḍaśabhāgapramāṇā, tilakālakanyacchavyaṅgādhiṣṭhānā; tṛtīyā śvetā nāma, dvādaśabhāgapramāṇā, carmadalājagallīmaṣakādhiṣṭhānā; caturthī tāmrā nāmāṣṭabhāgapramāṇā, vividhakilāsakuṣṭhādhiṣṭhānā; pañcamī vedinī nāma pañcabhāgapramāṇā, kuṣṭhavisarpādhiṣṭhānā; ṣaṣṭhī rohiṇī nāma vrīhipramāṇā, granthyapacyarbudaślīpadagalagaṇḍādhiṣṭhānā; saptamī māṃsadharā nāma vrīhidvayapramāṇā, bhagandaravidradhyarśo'dhiṣṭhānā | yadetat pramāṇaṃ nirdiṣṭaṃ tanmāṃsaleṣvavakāśeṣu, na lalāṭe sūkṣmāṅgulyādiṣu ca; yato vakṣyatyudareṣu- ‘vrīhimukhenāṅguṣṭhodarapramāṇamavagāḍhaṃ 6 vidhyet’ (ci.14) iti ||4||
prāṇasadbhāva eva śukraśoṇitasya pariṇāmena tvagādisambhava ityanantaraṃ tvagādivyākaraṇaṃ kurvannāha- tasyetyādi| tasya śukraśoṇitasya| evampravṛttasya bhūtātmādhiṣṭhitasya| tāsāmityādi| sarvavarṇān gaurādikān| avabhāsayatīti ‘bhrājakenāgninā’ iti śeṣaḥ| pañcavidhāṃ pañcātmikāṃ, pañcamahābhūtakṛtatvāt| caśabdāt prabhā'pi grāhyā| “āsannā lakṣyate cchāyā prabhā dūrāt prakāśate” (ca.i.7) iti tayorbhedaḥ| tasyāstvacaḥ pramāṇaṃ nirdiśannāha- setyādi| vrīhiratra yavaḥ, pratyekaṃ vrīhivistārasya viṃśatirbhāgāḥ parikalpanīyāḥ, te cāṣṭādaśa bhāgā avabhāsinyāḥ pramāṇam, evaṃ vakṣyamāṇeṣvapi viṃśatibhāgeṣu ṣoḍaśaprabhṛtayo bhāgā boddhavyāḥ| aṅguṣṭhodarapramāṇamiti etenaitaduktaṃ bhavati- saptānāṃ tvacāṃ samudāyenāṅguṣṭhodarapramāṇamasti; aṅguṣṭhodaraṃ tu viṃśatitamabhāgonaṣaḍyavapramāṇam||4||
kalāḥ khalvapi sapta bhavanti dhātvāśayāntaramaryādāḥ 7||5||
kalā ityādi| dadhatīti dhātavo rasaraktamāṃsādayaḥ, kaphapittapurīṣāṇyapi prākṛtāni svakarmaṇā dadhatīti dhātavaḥ, teṣāmāśayā avasthānapradeśā dhātvāśayāḥ, teṣāmantareṣu maryādāḥ sīmābhūtā ityarthaḥ||5||
bhavataścātra- yathā hi sāraḥ kāṣṭheṣu chidyamāneṣu dṛśyate | tathāhi dhāturmāṃseṣu chidyamāneṣu dṛśyate ||6|| snāyubhiśca praticchannān santatāṃśca jarāyuṇā | śleṣmaṇā veṣṭitāṃścāpi kalābhāgāṃstu tān viduḥ 8||7||
tāsāmantaḥsthitatvenāpratyakṣāṇāmastitvaṃ pratyupamānaṃ pramāṇaṃ nirdiśannāha- bhavata ityādi| etena kalāsādhiṣṭhānapṛthagdhātūpalambhakāryeṇāvyaktameva 9 kalānāmastitvaṃ sādhitaṃ bhavet| tāsāmupaṣṭambhakaṃ nirdiśannāha- snāyubhirityādi| kalābhāgān kalāvibhāgaviśeṣān| santatān samyakprakāreṇa vyāptān| jarāyurulbākāro yena veṣṭitāḥ prāṇino jāyante; kalāveṣṭako'pi tadvadeva| vṛddhavāgbhaṭena kalāsvarūpamabhihitam| yathā- “yastu dhātvāśayāntareṣu kledo'vatiṣṭhate sa yathāsvamūṣmabhirvipakvaḥ snāyuśleṣmajarāyucchannaḥ kāṣṭha iva sāro dhāturasaśeṣo'lpatvāt 10 kalāsañjñaḥ” (a.saṃ.śā.5) iti||6-7||
tāsāṃ prathamā māṃsadharā, yasyāṃ māṃse 11 sirāsnāyudhamanīsrotasāṃ pratānā 12 bhavanti ||8||
tāsāmityādi| yasyāṃ kalāyāmadhiṣṭhite māṃse sirādīnāṃ pratānā vistārā bhavanti||8||
yathā bisamṛṇālāni vivardhante samantataḥ | bhūmau paṅkodakasthāni tathā māṃse sirādayaḥ ||9||
amumevārthaṃ dṛṣṭāntena draḍhayannāha- yathā bisamṛṇālānītyādi| tathā māṃse ityādi| tathā prathamakalāyāṃ māṃsasthāḥ sirādayo bhavanti| nanu, rasānantaraṃ raktaṃ, tato māṃsaṃ, tat kathaṃ prāgeva māṃsadharā paṭhitā, tato raktadhareti? ucyate, poṣaṇe kramo'yaṃ natu dhāraṇe; ata eva yasyāmityādhāratvena kalā nirdiṣṭā||9||
dvitīyā raktadharā māṃsasyābhyantarataḥ, tasyāṃ śoṇitaṃ viśeṣataśca sirāsu yakṛtplīhnośca bhavati 13||10||
dvitīyetyādi||10||
vṛkṣādyathābhiprahatāt kṣīriṇaḥ kṣīrimāvahet 14| māṃsādevaṃ kṣatāt kṣipraṃ śoṇitaṃ samprasicyate 15||11||
atra dṛṣṭāntena dārṣṭāntikaṃ draḍhayannāha- vṛkṣādityādi| samprasicyate prasravatītyarthaḥ||11||
tṛtīyā medodharā; medo hi sarvabhūtānāmudarasthamaṇvasthiṣu ca, mahatsu ca majjā bhavati 16||12||
tṛtīyetyādi| aṇvasthiṣu alpāsthiṣu| nanu, majjā asthnāmantarbhavati kathaṃ medastadantarityāha- mahatsvityādi| aṇvasthiṣu medaḥ, mahatsu majjeti||12||
sthūlāsthiṣu viśeṣeṇa majjā tvabhyantarāśritaḥ | athetareṣu 17 sarveṣu saraktaṃ meda ucyate | śuddhamāṃsasya yaḥ snehaḥ sā vasā parikīrtitā ||13||
gadyoktamarthaṃ ślokena spaṣṭīkurvannāha- sthūletyādi| itareṣvalpāsthiṣu sarveṣu| nanu, medomajjānukārī upadhāturvasākhyaḥ ka ityāha- śuddhetyādi||13||
caturthī śleṣmadharā sarvasandhiṣu prāṇabhṛtāṃ bhavati ||14|| snehābhyakte yathā hyakṣe cakraṃ sādhu pravartate | sandhayaḥ sādhu vartante saṃśliṣṭāḥ śleṣmaṇā tathā ||15||
tayā dhṛtasya śleṣmaṇo guṇakarmāṇi darśayannāha- snehetyādi| akṣa iti cakracchidrāntargatakāṣṭhamityarthaḥ||14-15||
pañcamī purīṣadharā nāma; yā'ntaḥkoṣṭhe malamabhivibhajate pakvāśayasthā ||16|| yakṛtsamantāt koṣṭhaṃ ca tathā'ntrāṇi samāśritā | uṇḍu(ndu)kasthaṃ vibhajate malaṃ maladharā kalā ||17||
pañcamītyādi| antaḥkoṣṭha iti koṣṭhasyāntarmadhyamantaḥkoṣṭhaṃ, punastasminmalaṃ mūtrapurīṣarūpatayā vibhajati| gayī tu ‘antaḥkoṣṭhe koṣṭhamadhye, tatrāpi rasavibhāge kiṭṭasya purīṣatvāt tat purīṣaṃ koṣṭhe vibhajati koṣṭhāt pṛthakkaroti; sa cātra purīṣavibhāgo'gnimārutakṛto'pi; tatrāgnikṛto yathā- ‘vivecayati ca rasamūtrapurīṣāṇi’ (sū.21), mārutakṛto yathā- ‘so'nnaṃ pacati tajjāṃśca viśeṣānvivinakti hi’ (ni.1) iti vyākhyāti| pakvāśayastheti purīṣasya pakvāśayasthitatvāt| koṣṭhaḥ punarāmapakvāśayāśrayaḥ; tathā ca koṣṭhalakṣaṇaṃ- “sthānānyāmāgnipakvānāṃ mūtrasya rudhirasya ca| hṛduṇḍukaṃ(kaḥ) phupphusaśca koṣṭha ityabhidhīyate” (ci.2) iti| tena koṣṭhasthitā'pi purīṣasya pakvāśayasthitatvādbāhulyena pakvāśayasthā kathyante| etadeva samastakoṣṭhasthitatvaṃ ślokena spaṣṭīkurvannāha- yakṛdityādi| samantāt sarvato yakṛtādikaṃ samāśritā, uṇḍu(ndu)kasthaṃ malaṃ vibhajate| tatra yakṛdgrahaṇaṃ raktādhārasāmyena plīhna upalakṣaṇaṃ yakṛtsamīpānāṃ hṛdayādīnāṃ ca, uṇḍukagrahaṇena sānnidhyādgudo gṛhyate, tenordhvaṃ yakṛdādi vyavasthitaṃ 18, adhastādgudaparyantaṃ koṣṭhaṃ samantāt samāśritā| vṛddhavāgbhaṭenāpyuktaṃ- “pañcamī purīṣadharā, sā hyantrāmapakvāśayāśrayā, tatroṇḍukasthaṃ 19 malaṃ vibhajati” (a.saṃ.śā.5) iti| uṇḍukaḥ ‘poṭṭalaka’ iti loke| carake ca purīṣādhāraśabdenoṇḍukaḥ 20 pratipāditaḥ, ata eva purīṣadhareti nāmāsyāḥ| malaṃ vibhajate mūtrapurīṣarūpatayā vibhāgaṃ karoti| gayī tu, vibhajate tasmāt koṣṭhāt pṛthakkarotīti vyākhyāti||16-17||
ṣaṣṭhī pittadharā 21; yā caturvidhamannapānamāmāśayāt 22 pracyutaṃ pakvāśayopasthitaṃ dhārayati ||18||
ṣaṣṭhītyādi| pittamatrāntaragnisañjñakam| āmāśayāt pracyutaṃ kaphāśayādbhraṣṭaṃ, pakvāśayopasthitaṃ pakvāśayagamanāyopasthitaṃ pittasthānaṃ samprāptaṃ, dhārayati ‘pākārthaṃ’ iti śeṣaḥ| tathā ca saṅgrahaḥ- “ṣaṣṭhī pittadharā nāma pakvāmāśayamadhyasthā, sā hyantaragnyadhiṣṭhānatayā''mapakvāśayayormadhye caturvidhamannaṃ balena vidhārya pittatejasā śoṣayantī pacati” (a.saṃ.śā.5) iti||18||
aśitaṃ khāditaṃ pītaṃ līḍhaṃ koṣṭhagataṃ nṛṇām | tajjīryati yathākālaṃ śoṣitaṃ pittatejasā ||19||
etamevārthaṃ ślokena darśayannāha- aśitamityādi| aśa bhojane, khādṛ bhakṣaṇe, dheṭ pā pāne, liha āsvādane| tadannamaśitādiviśeṣaṇākrāntamannaṃ 23 jīryati| yathākālaṃ kālānatikrameṇa tīkṣṇamadhyamandāgniṣu mātrādravyagurulaghūcitakālānatikrameṇa||19||
saptamī śukradharā, yā sarvaprāṇināṃ sarvaśarīravyāpinī ||20|| yathā payasi sarpistu gūḍhaścekṣau raso yathā | śarīreṣu tathā śukraṃ nṛṇāṃ vidyādbhiṣagvaraḥ ||21||
śukrasya sarvāṅgavyāptitve upamānaṃ pramāṇaṃ darśayannāha- yathetyādi| payodṛṣṭānto'lpamaithunatvādbahuśukre, ikṣudṛṣṭāntastvatipīḍanaśukrakṣaraṇatvānmandaśukre puṃsi||20-21||
dvyaṅgule dakṣiṇe pārśve 24 bastidvārasya cāpyadhaḥ | mūtrasrotaḥpathācchukraṃ puruṣasya pravartate ||22||
tasyaivedānīṃ sarvāṅgavyāpino'pi kṣaraṇamārgamāha- dvyaṅgule ityādi| vṛddhavāgbhaṭenoktam- “saptamī śukradharā dvyaṅgule dakṣiṇe pārśve bastidvārasya cādho mūtramārgamāśritā sakalaśarīravyāpinī śukraṃ pravartayati” (a. saṃ. śā. 5) iti||22||
kṛtsnadehāśritaṃ 25 śukraṃ prasannamanasastathā | strīṣu vyāyacchataścāpi harṣāttat sampravartate ||23||
nanu, yathā payasi saṃlīnaṃ sarpirevaṃ śarīrasaṃlīnaṃ śukraṃ kathaṃ pṛthagbhūya mūtramārgeṇa kṣaratītyāha- kṛtsnetyādi| prasannamanasaḥ krodhādirahitacittasya, tathā strīṣu vyāyacchato vyāyāmaṃ 26 kurvato rataṃ kurvata ityarthaḥ||23||
gṛhītagarbhāṇāmārtavavahānāṃ srotasāṃ vartmānyavarudhyante garbheṇa, tasmādgṛhītagarbhāṇāmārtavaṃ na dṛśyate; tatastadadhaḥ pratihatamūrdhvamāgatamaparaṃ copacīyamānamaparetyabhidhīyate; śeṣaṃ cordhvataramāgataṃ payodharāvabhipratipadyate, tasmādgarbhiṇyaḥ pīnonnatapayodharā bhavanti ||24||
kasmādgṛhītagarbhāṇāṃ garbhagrahaṇakālādūrdhvamāprajananādārtavaṃ na dṛśyate? ityāha- gṛhītetyādi| vartmānyavarudhyante mukhānyavarudhyante| aparāmamalāmityāhuḥ 27 striyaḥ||24||
garbhasya yakṛtplīhānau śoṇitajau, śoṇitaphenaprabhavaḥ phupphusaḥ 28, śoṇitakiṭṭaprabhava uṇḍukaḥ ||25||
garbhasyetyādi| yakṛt kālakhaṇḍaṃ dakṣiṇapārśvasthaṃ, plīhā anenaiva nāmnā prasiddho vāmapārśvasthitaḥ, yakṛtplīhānāvityupalakṣaṇaṃ, tena klomāpi śoṇitajam, tathā ca vṛddhavāgbhaṭaḥ- “raktādanilayuktāt kālīyakam” (a.saṃ.śā.5) iti| śoṇitetyādi| phupphuso hṛdayanāḍikālagnaḥ svanāmakhyātaḥ| śoṇitakiṭṭetyādi| uṇḍukaḥ poṭṭalakaḥ||25||
asṛjaḥ śleṣmaṇaścāpi yaḥ prasādaḥ paro mataḥ | taṃ pacyamānaṃ pittena vāyuścāpyanudhāvati ||26|| tato'syāntrāṇi jāyante gudaṃ bastiśca dehinaḥ | udare pacyamānānāmādhmānādrukmasāravat ||27|| kaphaśoṇitamāṃsānāṃ sārājjihvā 29 prajāyate | yathārthamūṣmaṇā yukto vāyuḥ srotāṃsi dārayet ||28|| anupraviśya piśitaṃ peśīrvibhajate tathā | medasaḥ 30 snehamādāya sirāsnāyutvamāpnuyāt ||29|| sirāṇāṃ tu mṛduḥ pākaḥ snāyūnāṃ ca tataḥ kharaḥ | āśayyābhyāsayogena karotyāśayasambhavam ||30||
antrādikotpattiṃ darśayannāha- asṛja ityādi| ādhmānāt pacyamānānāṃ vāyunā'gneḥ samindhanāt pacyamānānāmityarthaḥ| gayī tu, ‘hṛdaye pacyamānānām’ iti pāṭhaṃ paṭhati| yathārthamityādi| ūṣmaṇā pittena saha yukto vāyuḥ navaiva srotāṃsi dārayet kuryāt| kathaṃ? yathārthaṃ; yathāprayojanamityarthaḥ| anupraviśyetyādi| vāyuḥ piśitaṃ māṃsamanupraviśya peśīrvibhajate, peśī māṃsakhaṇḍaḥ 31| medasa ityādi| sirāsnāyutvamāpnuyāditi sirāḥ snāyūṃśca vāyuḥ kuryādityarthaḥ| āśayyetyādi| āśayya abhyāsayogena vāyuḥ sthitiṃ kṛtvetyarthaḥ||26-30||
raktamedaḥprasādādvṛkkau; māṃsāsṛkkaphamedaḥprasādādvṛṣaṇau; śoṇitakaphaprasādajaṃ hṛdayaṃ, yadāśrayā hi dhamanyaḥ prāṇavahāḥ; tasyādho vāmataḥ 32 plīhā phupphusaśca, dakṣiṇato yakṛt kloma 33 ca; tadviśeṣeṇa cetanāsthānam, atastasmiṃstamasā''vṛte sarvaprāṇinaḥ svapanti ||31|| bhavati cātra- puṇḍarīkeṇa sadṛśaṃ hṛdayaṃ syādadhomukham | jāgratastadvikasati svapataśca nimīlati ||32||
raktetyādi| prasādaḥ sāraḥ| vṛkkau kukṣigolakau| māṃsetyādi| vṛṣaṇāvaṇḍau| śoṇitetyādi| tasya hṛdayasya adho vāmataḥ plīhā phupphusaśca; dakṣiṇato yakṛt kloma ceti kloma tilakam| tad hṛdayaṃ viśeṣeṇa cetanāsthānaṃ caitanyāspadaṃ, sāmānyena tu sakalaśarīrameva cetanāsthānam| taduktaṃ carake-“vedanānāmadhiṣṭhānaṃ 34 mano dehaśca sendriyaḥ| keśalomanakhāgrāntarmaladravaguṇairvinā” (ca.śā.1) iti| cetanāsahacaritaṃ mano'pi viśeṣeṇa hṛdayādhiṣṭhānaṃ 35 matam| atastasmin hṛdaye tamasā tamoguṇenocchritena āvṛte niruddhe sati, sarvaprāṇinaḥ svapanti| tasyākāraṃ darśayannāha- puṇḍarīkeṇetyādi| hṛdayaṃ kamalamukulākāramadhomukham||31-32||
nidrāṃ tu vaiṣṇavīṃ pāpmānamupadiśanti, sā svabhāvata eva sarvaprāṇino'bhispṛśati | tatra yadā sañjñāvahāni srotāṃsi tamobhūyiṣṭhaḥ śleṣmā pratipadyate tadā tāmasī nāma nidrā sambhavatyanavabodhinī, sā pralayakāle; tamobhūyiṣṭhānāmahaḥsu niśāsu ca bhavati, rajobhūyiṣṭhānāmanimittaṃ, sattvabhūyiṣṭhānāmardharātre; kṣīṇaśleṣmaṇāmanilabahulānāṃ manaḥśarīrābhitāpavatāṃ ca naiva, sā vaikārikī bhavati ||33||
atha keyaṃ nidrā? tāmāha- nidrāmityādi| viṣṇoriyaṃ vaiṣṇavī māyaiva| pāpmānaṃ kasmādāmananti? kṛtsnaśubhavyāpāranirodhāt| yadyapi tantrāntarīyaiḥ saptavidhā nidrā paṭhitā tathā'pi 36 trividhaiva- tāmasī, svābhāvikī, vaikārikī ceti bhedena; tāḥ krameṇa darśayannāha- tatra yadetyādi| yadyapi sarvāsāmapi nidrāṇāṃ tamo hetustathā'pi prakṛṣṭatamastvāt tāmasīyaṃ 37 nidrā kathyate| svābhāvikīmāha- tama ityādi| animittamaniyatakālaṃ, calatvādrajasaḥ kadāciddivā kadācidrātrāvityarthaḥ| sattvabhūyiṣṭhānāmardharātra iti tasmin kāle kiñcidalpībhūtaṃ sattvamutkaṭaṃ ca tamo bhavati, tasmādardharātre sāttvikāḥ svapanti| vaikārikīmāha- kṣīṇetyādi| evambhūtānāṃ puruṣāṇāṃ nidrā naiva bhavati, yadi ca bhavati tadā vaikārikī nāma nidrā bhavati| nanu, yadā laṅghanaśramādibhirvāyurvardhate śleṣmā ca kṣīyate tadā kathaṃ nidrodeti? ucyate- manasaḥ klāntatvādbhūtātmano viṣayanivṛttau prāṇinaḥ svapanti| taduktaṃ carake- “yadā tu manasi klānte karmātmānaḥ klamānvitāḥ| viṣayebhyo nivartante tadā svapiti mānavaḥ” (ca.sū.21) iti||33||
bhavataścātra- hṛdayaṃ cetanāsthānamuktaṃ suśruta ! dehinām | tamobhibhūte tasmiṃstu nidrā viśati dehinam ||34|| nidrāhetustamaḥ, sattvaṃ bodhane heturucyate | svabhāva eva vā heturgarīyān parikīrtyate ||35||
idānīṃ gadyoktasyārthasya sukhabodhanārthaṃ ślokāvāha- bhavataścātretyādi| sattvādīnāṃ sadā sānnidhyāt 38 parasparavirodhinoḥ svāpabodhayoranupapattiṃ manyamāna āha- svabhāva eva vetyādi||34-35||
pūrvadehānubhūtāṃstu bhūtātmā svapataḥ prabhuḥ | rajoyuktena manasā gṛhṇātyarthāñ śubhāśubhān ||36||
nanu, bodhābhāvaḥ svāpaḥ, svāpābhāvo bodhaḥ, tat kathaṃ svapataḥ svapnadarśanaṃ bhavatītyāha- pūrvetyādi| nanu ca, yaḥ kaścidarthāvabodhaḥ sa sarvo'pi bāhyārthāvalambano dṛṣṭaḥ, na ca svapne bāhyārthasya sattvaṃ vidyate, tat kathaṃ tatrārthāvabodha iti? ucyate- smṛtireveyaṃ pūrvānubhūte'rthe, na cānanubhūtaviṣayā parisphurati| nanu, tādṛgvidhasyārthasyādṛṣṭāśrutānanubhūtatvāt kathaṃ smṛtitvamityāha- pūrvadehānubhūtāṃstvityādi| etaccopalakṣaṇam, ato'nenāpi dehenānubhūtān| bhūtātmeti kimbhūtairghaṭita ātmā śarīralakṣaṇaḥ? uta bhūtairupalakṣita ātmā bhūtātmā kṣetrajñaḥ? ityāha- svapataḥ prabhuriti|- svapataḥ svāpayuktasya śarīrasya prabhuḥ svāmī kṣetrajña ityarthaḥ, tadvaśena sarvakriyāpravṛtteḥ| kathaṃ punararthānindriyagrāhyān nidrāṇeṣvindriyeṣu gṛhṇātītyāha- manaseti| manasaḥ sarvadaiva sambhavāt sadā svapnadarśanaprasaṅga ityāha- rajoyukteneti; rajaḥpreritenetyarthaḥ, rajasaḥ pravartakatvāt; tamoyuktena ca manasā na kimapi suptaḥ 39 paśyati, tamasa āvaraṇātmakatvāt||36||
karaṇānāṃ tu vaikalye 40 tamasā'bhipravardhite | asvapannapi bhūtātmā prasupta iva cocyate ||37||
indriyagrāmasya tamasā vaikalye āpādite ātmā nirvikāro'pi supta iva bhavatīti pratipādayannāha- karaṇānāmityādi| abhipravardhita iti abhi sarvato bahirantaśca pravardhite| tatra bahirindriyāṇāṃ viṣayabhūte'rthe, antarmanorthe'pi sukhaduḥkhādau||37||
sarvartuṣu divāsvāpaḥ pratiṣiddho'nyatra grīṣmāt, pratiṣiddheṣvapi tu bālavṛddhastrīkarśitakṣatakṣīṇamadyanityayānavāhanādhvakarmapariśrāntānāmabhuktavatāṃ medaḥsvedakapharasaraktakṣīṇānāmajīrṇināṃ ca muhūrtaṃ divāsvapanamapratiṣiddham 41| rātrāvapi jāgaritavatāṃ jāgaritakālādardhamiṣyate divāsvapanam | vikṛtirhi divāsvapno nāma; tatra svapatāmadharmaḥ sarvadoṣaprakopaśca, tatprakopācca kāsaśvāsapratiśyāyaśirogauravāṅgamardārocakajvarāgnidaurbalyāni 42 bhavanti; rātrāvapi jāgaritavatāṃ vātapittanimittāsta 43 evopadravā bhavanti ||38||
divāsvapnasya pravṛttinivṛttī āha- sarvetyādi| anyatra grīṣmāditi grīṣmaṃ varjayitvā| pratiṣiddheṣvapītyādi pratiṣiddheṣvapi ṛtuṣu| muhūrtaṃ ghaṭikādvayam| rātrāvityādi| kasmādardhameva svapyānnādhikamiti darśayannāha- vikṛtirityādi| sarvaśabdena raktamapi gṛhyate| yadyapi divāsvapne'dharmastathā'pi śarīrarakṣārthaṃ grīṣme divāsvapna uktaḥ| rātrāvityādi| ta eva kāsaśvāsādaya eva||38||
bhavanti cātra- tasmānna jāgṛyādrātrau divāsvapnaṃ ca varjayet | jñātvā doṣakarāvetau budhaḥ svapnaṃ mitaṃ caret ||39|| arogaḥ sumanā hyevaṃ balavarṇānvito vṛṣaḥ | nātisthūlakṛśaḥ śrīmān naro jīvet samāḥ śatam ||40||
bhavantītyādi| evamuktena prakāreṇa vartamānaḥ| vṛṣaḥ strīramaṇaśaktiyuktaḥ| śrīmān śarīraśobhāyuktaḥ||39-40||
(nidrā 44 sātmyīkṛtā yaistu rātrau ca yadi vā divā|) divārātrau ca ye nityaṃ svapnajāgaraṇocitāḥ | na teṣāṃ svapatāṃ doṣo jāgratāṃ vā'pi jāyate ||41||
ye punarnidrāsātmyāsteṣāmadoṣa eva divāsvāpa ityata āha- divetyādi||41||
nidrānāśo'nilāt pittānmanastāpāt kṣayādapi | sambhavatyabhighātācca pratyanīkaiḥ praśāmyati ||42|| nidrānāśe'bhyaṅgayogo mūrdhni tailaniṣevaṇam | gātrasyodvartanaṃ caiva hitaṃ saṃvāhanāni ca ||43|| śāligodhūmapiṣṭānnabhakṣyairaikṣavasaṃskṛtaiḥ | bhojanaṃ madhuraṃ snigdhaṃ kṣīramāṃsarasādibhiḥ ||44|| rasairbileśayānāṃ ca viṣkirāṇāṃ tathaiva ca | drākṣāsitekṣudravyāṇāmupayogo bhavenniśi ||45|| śayanāsanayānāni manojñāni mṛdūni ca | nidrānāśe tu kurvīta tathā'nyānyapi buddhimān ||46||
ke punarnidrānāśahetavastānāha- nidrānāśa ityādi| anilādibhyo nidrānāśaḥ sambhavatīti sambandhaḥ; sa nidrānāśaḥ pratyanīkairabhyaṅgādibhiḥ praśāmyatyupaśamaṃ yāti| kāni punaḥ pratyanīkāni? tānyāha- nidrānāśe'bhyaṅgetyādi| nidrānāśe'bhyaṅgayogādirhito bhavet| saṃvāhanaṃ mṛdumardanam| aikṣavasaṃskṛtairiti khaṇḍādisaṃskṛtaiḥ| śayanādīni ca manojñāni nidrānāśe kurvīta| tathā'nyānyapīti prāvaraṇādīni||42-46||
nidrātiyoge vamanaṃ hitaṃ 45 saṃśodhanāni ca | laṅghanaṃ raktamokṣaśca manovyākulanāni ca ||47||
nidrātiyoge pratīkāramāha- nidrātiyoge ityādi| saṃśodhanādeva vamane labdhe yadvamanasya pṛthagupādānaṃ tadviśeṣeṇa nidrānāśahetvartham||47||
kaphamedoviṣārtānāṃ rātrau jāgaraṇaṃ hitam |48|
rātrau vihitaḥ svapnaḥ keṣāñcinniṣidhyata ityāha- kaphetyādi|48|-
divāsvapnaśca tṛṭśūlahikkājīrṇātisāriṇām ||48||
niṣiddho'pi divāsvapnaḥ keṣāñcit praśasyata ityāha- divetyādi| hita ityatrāpi sambandhanīyam||48||
indriyārtheṣvasamprāptirgauravaṃ 46 jṛmbhaṇaṃ klamaḥ | nidrārtasyeva yasyehā 47 tasya tandrāṃ vinirdiśet ||49||
nidrāyāstamobhavāyā moharūpāyā anuṣaṅgāttatsadṛśīṃ tandrāmapyāha- indriyetyādi| indriyārthāḥ śabdādayaḥ, teṣāmasamprāptiragrahaṇam| nidrārtasyeva nidrāyuktasyeva| paraṃ nidrāyāṃ prabodhitasya klamābhāvaḥ, tandrāyāṃ tu prabodhito'pi klāmyati, ata evātra klamagrahaṇam||49||
pītvaikamanilocchvāsamudveṣṭan vivṛtānanaḥ | yaṃ muñcati sanetrāsraṃ sa jṛmbha iti sañjñitaḥ ||50||
idānīṃ tandrālakṣaṇe pratipāditānāṃ jṛmbhaṇādīnāṃ lakṣaṇamāha- pītvetyādi| atra jṛmbhāprasaṅgena kecicchikkālakṣaṇaṃ paṭhanti| yathā- “prāṇodānau samau syātāṃ mūrdhni srotaḥpathi sthitau| nastaḥ pravartate śabdaḥ kṣavathuṃ taṃ vinirdiśet”- iti| tacca ṭīkākārairapaṭhitatvānna paṭhanīyam||50||
yo'nāyāsaḥ śramo dehe pravṛddhaḥ śvāsavarjitaḥ | klamaḥ sa iti vijñeya indriyārthaprabādhakaḥ ||51||
klamamāha- ya ityādi||51||
sukhasparśaprasaṅgitvaṃ duḥkhadveṣaṇalolatā | śaktasya cāpyanutsāhaḥ karmasvālasyamucyate ||52||
klamānantaraṃ karmāpravṛttisāmyādasūtritamapyālasyamāha- sukhetyādi||52||
utkliśyānnaṃ na nirgacchet prasekaṣṭhīvaneritam 48| hṛdayaṃ pīḍyate cāsya tamutkleśaṃ vinirdiśet ||53|| vaktre madhuratā tandrā hṛdayodveṣṭanaṃ bhramaḥ | na cānnamabhikāṅkṣeta glāniṃ tasya vinirdiśet ||54||
kecidatrotkleśaglānyorlakṣaṇamāhuḥ- utkliśyetyādi| etadapi ṭīkākārairapaṭhitatvānna paṭhanīyam||53-54||
ārdracarmāvanaddhaṃ vā yo gātraṃ manyate naraḥ | tathā guru śiro'tyarthaṃ gauravaṃ tadvinirdiśet ||55||
ārdretyādi| ārdracarmāvanaddhaṃ vetyatra vāśabda ivārthe, tenārdracarmāvanaddhamivetyarthaḥ| tadvinirdeśediti ‘tasya’ iti śeṣaḥ||55||
mūrcchā pittatamaḥprāyā, rajaḥpittānilādbhramaḥ | tamovātakaphāttandrā, nidrā śleṣmatamobhavā ||56||
moharūpāyā nidrāyāḥ prasaṅgena tandrādikaṃ moharūpaṃ nirdiśya mūrcchādikamapi darśayannāha- mūrcchetyādi| bhramaścakrārūḍhasyeva bhramaṇam| lakṣaṇata uktāyāstandrāyā hetuto'pi nirdeśaṃ kurvannāha- tama ityādi| uktā'pi nidrā tamasā manodoṣeṇa mūrcchādiprasaṅgena śarīradoṣeṇāpi punarabhihitā| gayī tu klamālasyādīnāṃ lakṣaṇaṃ na paṭhati, asūtritatvena hetunā||56||
garbhasya khalu rasanimittā mārutādhmānanimittā ca parivṛddhirbhavati ||57||
garbhasya vṛddhau pūrvoktaṃ hetumanūdya dvitīyamapi hetuṃ darśayannāha- garbhasyetyādi| rasanimitteti māturiti śeṣaḥ| taduktaṃ prāk- “mātustu khalu rasavahāyāṃ nāḍyāṃ garbhanābhināḍī pratibaddhā”- ityādinā| mārutādhmānanimittā ceti mārutena ādhmānaṃ srotasāṃ pūraṇaṃ mārutādhmānaṃ, tadeva nimittaṃ yasyāṃ sā mārutādhmānanimittā; vakṣyamāṇenānalānilakṛtena garbhasrotasāmādhmānenābhito viśālabhūtatvādgarbhaparivṛddhiḥ||57||
bhavanti cātra- tasyāntareṇa nābhestu jyotiḥsthānaṃ dhruvaṃ smṛtam | tadādhamati vātastu dehastenāsya vardhate ||58|| ūṣmaṇā sahitaścāpi dārayatyasya mārutaḥ | ūrdhvaṃ tiryagadhastācca srotāṃsyapi yathā tathā ||59||
tatra srotasāmevādhmānasamprāptiṃ darśayannāha- bhavantītyādi| tasya garbhasya, nābherantareṇa madhye, jyotiḥsthānamagnisthānaṃ, dhruvaṃ niścitaṃ smṛtam| tacca vāyurādhamati| tena cādhmātena vahninā samārutena srotasāmādhmāpane'sya garbhasya deho vardhate| jyotiḥsthānādhmānena madhyasrotovṛddhau kathaṃ sarvato vṛddhirityāha- ūṣmaṇetyādi| yathātathāśabdāvatrāntarbhūtavīpsārthau jñātavyau, tenoṣmaṇā sahito'nilo yathā yathordhvaṃ tiryagadhastācca srotāṃsi dārayati vivṛtāni karoti tathā tathā deho vardhata iti pūrvavākyāt sambandhanīyam||58-59||
dṛṣṭiśca romakūpāśca na vardhante kadācana 49| dhruvāṇyetāni martyānāmiti dhanvantarermatam ||60||
yathā śarīraṃ vardhate tathā dṛṣṭyādayo'pi kathaṃ na vardhante? ityāha- dṛṣṭirityādi| yasmādetāni dṛṣṭiromakūpāni dhruvāṇi niścalāni 50| martyānāṃ puruṣāṇām||60||
śarīre kṣīyamāṇe'pi vardhete dvāvimau sadā | svabhāvaṃ prakṛtiṃ kṛtvā nakhakeśāviti sthitiḥ ||61||
śarīravṛddhāvapi kasyacidavayavasyāvṛddhiṃ pratipādya śarīrakṣaye'pi kasyacidabhivṛddhiṃ darśayannāha- śarīre ityādi| svabhāvaṃ prakṛtiṃ kṛtvā svabhāvaṃ kāraṇaṃ kṛtvetyarthaḥ||61||
sapta prakṛtayo bhavanti- doṣaiḥ pṛthak, dviśaḥ, samastaiśca ||62||
prakṛtikṛtaprasaṅgenānyadapi prākṛtaṃ rūpaṃ pratipādayitukāmo yādṛgdvidhā prakṛtiryaddhetukī yaccāsyāḥ svalakṣaṇaṃ tat krameṇāha- saptetyādi| pṛthak tisraḥ, dviśastisraḥ, samastaiścaikā, ityevaṃ sapta||62||
śukraśoṇitasaṃyoge yo bhaveddoṣa utkaṭaḥ | prakṛtirjāyate tena tasyā me lakṣaṇaṃ śṛṇu ||63||
saptavidhatvaṃ pratipādya tasyā utpattau hetumāha- śukretyādi| yo bhaveddoṣa utkaṭa iti svabhāvasthito na prakupitaḥ| dvividhā hyutkaṭā vātādayaḥ prākṛtā vaikṛtāśca; tatra prākṛtāḥ saptavidhāyāḥ prakṛuterhetubhūtāḥ śarīraikajanmānaḥ, vaikṛtāśca garbhavyāghātakāḥ| gayī tvanyathaivāśaṅkya samādadhāti; yathā- “nanu, svabhāvataḥ śuddhaṃ bījaṃ karmaṇā vā samadhātuṃ garbhaṃ niṣpādayati, anilādidoṣaduṣṭaṃ tu garbhajananāya na samarthamiti śukraśoṇitaśuddhāvuktaṃ, tat kathamutkaṭena doṣeṇa prakṛtiriti? ucyate- na hi sarvameva bījaṃ dūṣitaṃ kiṃ tarhi bījāvayavo dūṣitaḥ, na cāvayavagatadoṣeṇa garbhapratibandho jātyandhamūkādergarbhasya darśanāt, tasmādya evāṃśobījasya duṣṭo bhavati tatkāryasyaiva garbhāvayavasya vikṛtirabhāvo vā bhavati; yathā- dṛṣṭyārambhake bījabhāge duṣṭe jātyandho garbho bhavati na tu garbha eva na bhavati, tathā doṣākhye bījabhāge duṣṭe tatkāryasyaiva garbhaśarīrabhāvasya 51 samadhātorapekṣayā vikṛtiḥ sphuṭitakaracaraṇādilakṣaṇā bhavati na tu garbhavyāghātaḥ | taduktaṃ- “śuddhaṃ svabhāvakarmabhyāṃ vātādyairduṣṭamaṃśataḥ| dṛṣṭaṃ bījārthakṛd bījaṃ tatra prakṛtiruttaram”- iti||63||
tatra vātaprakṛtiḥ prajāgarūkaḥ śītadveṣī durbhagaḥ steno matsaryanāryo gandharvacittaḥ sphuṭitakaracaraṇo'lparūkṣaśmaśrunakhakeśaḥ 52 krāthī 53 dantakhādī ca bhavati ||64|| adhṛtiradṛḍhasauhṛdaḥ kṛtaghnaḥ kṛśaparuṣo dhamanītataḥ pralāpī | drutagatiraṭano'navasthitātmā viyati 54 ca gacchati sambhrameṇa suptaḥ ||65|| avyavasthitamatiścaladṛṣṭirmandaratnadhanasañcayamitraḥ 55| kiñcideva vilapatyanibaddhaṃ mārutaprakṛtireṣa 56 manuṣyaḥ ||66|| (vātikāścājagomāyuśaśākhūṣṭraśunāṃ 57 tathā | gṛdhrakākakharādīnāmanūkaiḥ kīrtitā narāḥ) ||67||
doṣāṇāṃ hi vātasya prādhānyamatastatprakṛtilakṣaṇamāha- tatretyādi| prajāgarūkaḥ atiśayena jāgaraṇaśīlaḥ| durbhagaḥ amanoramākāraḥ| stenaḥ cauraḥ| matsarī paraguṇāsahanaśīlaḥ| anāryaḥ asatpuruṣaḥ| gandharvacittaḥ gītādinirataḥ| krāthī hiṃsāśīlaḥ| dantakhādī suptaḥ san dantān kiṭikiṭāyate| adhṛtiḥ adhairyayuktaḥ| drutagatiraṭanaḥ śīghragāmī śīghrabhāṣī ca bhavatītyarthaḥ| anavasthitātmā cañcalacittaḥ| avyavasthitamatiranavasthitabuddhiniścayaḥ| (anūkaiḥ śīlaiḥ )||64-67||
pittaprakṛtistu svedano durgandhaḥ 58 pītaśithilāṅgastāmranakhanayanatālujihvauṣṭhapāṇipādatalo durbhago valīpalitakhālityajuṣṭo bahubhuguṣṇadveṣī kṣiprakopaprasādo madhyabalo madhyāyuśca bhavati ||68|| medhāvī nipuṇamatirvigṛhya vaktā tejasvī samitiṣu durnivāravīryaḥ | suptaḥ san kanakapalāśakarṇikārān sampaśyedapi ca hutāśavidyudulkāḥ ||69|| na bhayāt praṇamedanateṣvamṛduḥ praṇateṣvapi sāntvanadānaruciḥ | bhavatīha sadā vyathitāsyagatiḥ sa bhavediha pittakṛtaprakṛtiḥ ||70|| (bhujaṅgolūkagandharvayakṣamārjāravānaraiḥ | vyāghrarkṣanakulānūkaiḥ paittikāstu narāḥsmṛtāḥ 59 ) ||71||
medhāvītyādi| vigṛhya vakteti paravākyamucchidya vadituṃ 60 śīlaḥ| samitiṣu saṅgrāmeṣu| palāśaḥ kiṃśukaḥ| sāntvanam upaśamaḥ| vyathitāsyagatiḥ vyathitamukhaḥ, mukhapākatvāt; dhāvanakleśāsahatvāt pīḍāvahagamanaḥ||68-71||
śleṣmaprakṛtistu dūrvendīvaranistriṃśārdrāriṣṭakaśarakāṇḍānāmanyatamavarṇaḥ subhagaḥ priyadarśano madhurapriyaḥ kṛtajño dhṛtimān sahiṣṇuralolupo balavāṃściragrāhī dṛḍhavairaśca bhavati ||72|| śuklākṣaḥ sthirakuṭilālinīlakeśo lakṣmīvān jaladamṛdaṅgasiṃhaghoṣaḥ | suptaḥ san sakamalahaṃsacakravākān sampaśyedapi ca jalāśayān manojñān ||73|| raktāntanetraḥ suvibhaktagātraḥ snigdhacchaviḥ sattvaguṇopapannaḥ | kleśakṣamo mānayitā gurūṇāṃ jñeyo balāsaprakṛtirmanuṣyaḥ ||74|| (dṛḍhaśāstramatiḥ sthiramitradhanaḥ parigaṇya cirāt pradadāti bahu | pariniścitavākyapadaḥ satataṃ gurumānakaraśca bhavet sa sadā ||75|| brahmarudrendravaruṇaiḥ siṃhāśvagajagovṛṣaiḥ | tārkṣyahaṃsasamānūkāḥ śleṣmaprakṛtayo narāḥ 61 ) ||76||
dūrvetyādi| indīvaraṃ nīlotpalam| nistriṃśaḥ khaṅgaḥ| ariṣṭaḥ kṛṣṇavartulaphalo ‘arīṭhā’ iti loke prasiddhaḥ, sa cārdraḥ| dhṛtimān dhairyayuktaḥ| suvibhaktagātraḥ suṣṭhu pṛthagbhūtasakalāvayavaḥ| kecidvātādiprakṛtiṣu- “vātikāścājagomāyuśaśākhūṣṭraśunāṃ tathā| gṛdhrakākakharādīnāmanūkaiḥ kīrtitā narāḥ”- iti, tathā- “bhujagolūkagandharvayakṣamārjāravānaraiḥ| vyāghrarkṣanakulānūkāḥ paittikāstu narāḥ smṛtāḥ”- iti, tathā- “dṛḍhaśāstramatiḥ sthiramitradhanaḥ parigaṇya cirāt pradadāti bahu| pariniścitavākyavadaḥ satataṃ gurumānakaraśca bhavet sa sadā-” iti, tathā- “brahmendrarudravaruṇaiḥ siṃhāśvagajagovṛṣaiḥ| tārkṣyahaṃsasamānūkāḥ śleṣmaprakṛtayo narāḥ”- ityetān catuḥsaṅkhyākān ślokān paṭhanti| te tu ślokā nibandhakārairapaṭhitatvānna paṭhanīyāḥ||72-76||
dvayorvā tisṛṇāṃ vā'pi prakṛtīnāṃ tu lakṣaṇaiḥ | jñātvā saṃsargajā vaidyaḥ prakṛtīrabhinirdiśet 62||77||
saṃsargajāḥ prakṛtīrāha- dvayorityādi||77||
prakopo vā'nyathābhāvo kṣayo vā nopajāyate | prakṛtīnāṃ svabhāvena jāyate tu gatāyuṣaḥ ||78||
te ca prākṛtā bhāvā anyathā 63 na bhavantīti darśayannāha- prakopa ityādi||78||
viṣajāto yathā kīṭo na viṣeṇa vipadyate | tadvatprakṛtayo 64 martyaṃ śaknuvanti na bādhitum ||79||
vātādiprakṛtīnāṃ ye doṣāste kasmānna rujantītyāha- viṣetyādi| etadārambhakadoṣamadhikṛtyoktaṃ, tasya 65 ca bādhakatvaṃ prāgeva vyākhyātam| śaknuvanti na bādhitumiti nañayamīṣadarthe, tena kiñcidbādhituṃ śaknuvanti natu bhṛśam| yathā hi viṣakīṭo viṣasvabhāvajanitadāhādinā kiñcideva bādhyate na tu bhṛśam, evaṃ vātādihetujaḥ prāṇikāyo vātādijena sphuṭitakaracaraṇādikena doṣeṇa tathā svedadaurgandhyādinā ca kiñcideva bādhyate| ata eva- “vātalādyāḥ sadā''turāḥ” (ca.sū.7) iti vātādiprakṛtiṣu nityāturatvamabhihitam||79||
prakṛtimiha narāṇāṃ bhautikīṃ kecidāhuḥ pavanadahanatoyaiḥ kīrtitāstāstu tisraḥ | sthiravipulaśarīraḥ pārthivaśca kṣamāvāñ śuciratha cirajīvī nābhasaḥ khairmahadbhiḥ ||80||
ekīyamatamāha- prakṛtimityādi| pavanadahanatoyaiḥ kīrtitā iti vātapittaśleṣmalakṣaṇaiḥ kathitā ityarthaḥ| śeṣe dve prakṛtī āha- sthiretyādi| khairmahadbhiriti nāsākarṇādicchidrairvipulairityarthaḥ| anena ślokena pṛthivyaptejovāyvākāśīyāmapi prakṛtimāhuḥ| anye tu sā caikaśo dviśastriśaścaturbhirvā bhūtaiḥ prastāryamāṇā bahudhā sañjāyate iti vadanti| uktaṃ ca- “ekaikena vadanti pañca daśa tu dvābhyāṃ tribhistāvatīrbhūtaiḥ pañca caturbhireva bhiṣajastvekāṃ samastairapi| ekatriṃśatamatra bhūmisalilasvāhāpriyasparśanākāśaiśca prakṛtīrguṇairapi punaḥ prāhuḥ sma saptā'parā”- iti| guṇaiḥ sattvarajastamobhirekaśo dviśaḥ samastaiśca sapta mahāprakṛtayo bhavanti, “sapta doṣataḥ, sapta guṇataḥ” (rasavaiśeṣikasūtra 1sū. 31) iti nāgārjunācāryoktatvāt||80||
śaucamāstikyamabhyāso vedeṣu gurupūjanam | priyātithitvamijyā ca brahmakāyasya lakṣaṇam ||81|| māhātmyaṃ śauryamājñā ca satataṃ śāstrabuddhitā | bhṛtyānāṃ bharaṇaṃ cāpi māhendraṃ kāyalakṣaṇam ||82|| śītasevā sahiṣṇutvaṃ paiṅgalyaṃ harikeśatā | priyavāditvamityetadvāruṇaṃ 66 kāyalakṣaṇam ||83|| madhyasthatā sahiṣṇutvamarthasyāgamasañcayau | mahāprasavaśaktitvaṃ kauberaṃ kāyalakṣaṇam ||84|| gandhamālyapriyatvaṃ ca nṛtyavāditrakāmitā | vihāraśīlatā caiva gāndharvaṃ kāyalakṣaṇam ||85|| prāptakārī dṛḍhotthāno nirbhayaḥ 67 smṛtimāñchuciḥ | rāgamohamadadveṣairvarjito yāmyasattvavān 68||86|| japavratabrahmacaryahomādhyayanasevinam | jñānavijñānasampannamṛṣisattvaṃ naraṃ viduḥ ||87|| saptaite sāttvikāḥ kāyā... |88|
sattvādiguṇabhedena cittaprakṛtīrnirdiśannāha- śaucamityādi| ijyā yāgaḥ| māhātmyamityādi| māhātmyaṃ mahāśayatvam| śītetyādi| paiṅgalyaṃ piṅgākṣatā| harikeśatā kapilakeśatā| madhyasthatetyādi| mahāprasavaśaktitvaṃ prajotpādanasāmarthyam| gandhetyādi| vihāraśīlatā bhramaṇaśīlatā| prāptetyādi|- prāptakārī yuktakārī| dṛḍhotthāno dṛḍhārambhaḥ||81-87||-
...rājasāṃstu nibodha me | aiśvaryavantaṃ raudraṃ ca śūraṃ caṇḍamasūyakam ||88|| ekāśinaṃ caudarikamāsuraṃ sattvamīdṛśam | tīkṣṇamāyāsinaṃ bhīruṃ caṇḍaṃ māyānvitaṃ tathā 69||89|| vihārācāracapalaṃ sarpasattvaṃ vidurnaram | pravṛddhakāmasevī 70 cāpyajasrāhāra eva ca ||90|| amarṣaṇo'navasthāyī śākunaṃ kāyalakṣaṇam | ekāntagrāhitā raudramasūyā 71 dharmabāhyatā ||91|| bhṛśamātraṃ tamaścāpi 72 rākṣasaṃ kāyalakṣaṇam | ucchiṣṭāhāratā taikṣṇyaṃ 73 sāhasapriyatā tathā ||92|| strīlolupatvaṃ nairlajjyaṃ paiśācaṃ kāyalakṣaṇam | asaṃvibhāgamalasaṃ duḥkhaśīlamasūyakam ||93|| lolupaṃ cāpyadātāraṃ pretasattvaṃ vidurnaram | ṣaḍete rājasāḥ kāyāḥ,.. |95|
raudraṃ bhayānakam| caṇḍaṃ tīvrakopam| asūyakaṃ paraguṇeṣu matsariṇam| ekāśinamekākyeva cāśnātītyarthaḥ| audarikaṃ ghasmaraṃ; gayadāsastu ‘audarikaṃ’ ityatra ‘aupadhikaṃ’ iti paṭhitvā, aupadhikaṃ chadmaparamiti vyākhyāti| tīkṣṇamityādi| bhīruṃ ‘akrodhe sati’ ityadhyāhāraḥ| taduktaṃ carake- “kruddhaṃ śūramakruddhaṃ bhīrum” (ca.śā.4) iti| caṇḍaṃ kopanam| pravṛddhetyādi| ajasrāhāraḥ anavaratāhāraśīlaḥ| ekāntetyādi| ekāntagrāhitā ekāntagrahaṇaśīlatā| asūyā guṇeṣu doṣāropaṇam| bhṛśamātraṃ tama ityarthaḥ 74| ucchiṣṭetyādi| taikṣṇyaṃ kopanatvam||88-93||-
...tāmasāṃstu nibodha me ||94|| durmedhastvaṃ mandatā ca svapne maithunanityatā | nirākariṣṇutā caiva vijñeyāḥ pāśavā guṇāḥ ||95|| anavasthitatā maurkhyaṃ bhīrutvaṃ salilārthitā | parasparābhimardaśca matsyasattvasya lakṣaṇam ||96|| ekasthānaratirnityamāhāre kevale rataḥ | vānaspatyo naraḥ sattvadharmakāmārthavarjitaḥ ||97|| ityete trividhāḥ kāyāḥ proktā vai tāmasāstathā |98|
mandatā jihmatā||94-97||-
kāyānāṃ 75 prakṛtīrjñātvā tvanurūpāṃ kriyāṃ caret ||98|| mahāprakṛtayastvetā rajaḥsattvatamaḥkṛtāḥ | proktā lakṣaṇataḥ samyagbhiṣak tāśca vibhāvayet ||99||
prakṛtijñāne prayojanamāha- kāyānāmityādi||98-99||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne garbhavyākaraṇaṃ śārīraṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ ||4||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ śārīrasthāne caturtho'dhyāyaḥ||4||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 ‘bhūtātmā manaśca’ iti tā.
  2. 2 `śeṣarāśeḥ’ iti pā.
  3. 3 `śukraśoṇitasya’ iti keṣuciddhastalikhitapustakeṣu nopalabhyate.
  4. 4 `śarīre ṣaṭ tvacaḥ| tadyathā-udakadharā tvagbāhyā, dvitīyā tvagasṛgdharā, tṛtīyā sidhmakīlāsasambhavādhiṣṭhānā, caturthī dadrukuṣṭhasambhavādhiṣṭhānā, pañcamyalajīvidradhisambhavādhiṣṭhānā, ṣaṣṭhī tu yasyāṃ chinnāyāṃ tāmyatyandha iva ca tamaḥ praviśati yāṃ cāpyadhiṣṭhāyārūṃṣi jāyante parvasu kṛṣṇaraktāni sthūlamūlāni duścikitsyatamāni ceti ṣaṭ tvacaḥ| etāḥ ṣaḍaṅgaṃ śarīramavatatya tiṣṭhanti|’ (ca. śā. 7/5)| ‘ṣaṣṭhī tu prāṇadharā’ ityaṣṭāṅgasaṅgrahe pāṭhaḥ| “tvaco nāma-sarvadehāvaraṇarūpā bhūmiḥ spaśanendriyasya srotasāṃ ca svedavahānāṃ, romṇāmapi saromakūpānām| tāḥ sthūladaṣṭyā staradvayavibhaktāḥ-bahistvagbhāgo'ntastvagbhāgaśceti| tatra bahistvaṅnāmātīva tanvī kṛṣṇagaurādivarṇādhārā vahnisparśena ploṣapiḍakāvyañjanā ca| antastvaṅnāma sthūlā śarīrābhirakṣaṇī snehādikarṣaṇī ca| saiva pradhānāyatanaṃ sparśabhūmeḥ svedasrutāṃ ca mārgāṇām” (pratyakṣaśārīra pra.bhā.pṛ.5-6)
  5. 5 `dvitīyā lohitā nāma ṣoḍaśabhāgapramāṇā, tṛtīyā śvetā nāma dvādaśabhāgapramāṇā, caturthī tāmrā nāmāṣṭabhāgapramāṇā, pañcamī vedinī nāma pañcabhāgapramāṇā, ṣaṣṭhī rohiṇī nāma vrīhipramāṇā, saptamī māṃsadharā nāma vrīhidvayapramāṇā’ ityaṣṭāṅgasaṅgrahe pāṭhaḥ| tā. pustake'pyevameva paṭhyate.
  6. 6 `vrīhimukhamaṅguṣṭhodaramātraṃ vā'vagāhya’ iti tā.
  7. 7 ‘dhātvantarāśayamaryādāḥ’ iti tā.
  8. 8 asyāgre ‘dhātvāśayāntare'nnasya yaḥ kledastvadhitiṣṭhati| dehoṣmaṇā vipakvastu sā kaletyabhidhīyate’ ityadhikaṃ paṭhyate kvacitpustake
  9. 9 ‘kalāsādhiṣṭhānapṛthagdhātūpalambhakāryeṇa’ iti, ‘kalānāmadhiṣṭhānapṛthagdhātūpalambhakāryeṇa’ iti ca pāṭhāntaradvayamatropalabhyate
  10. 10 ‘dhāturasaviśeṣaḥ’ iti pā.| ‘dhātusāraśeṣaḥ’ iti vṛddhavāgbhaṭasya mudritapustake pā.
  11. 11 ‘māṃsagatānāṃ’ iti hārāṇacandrasammataḥ pāṭhaḥ| māṃsasirāsnāyudhamanīsrotasāṃ’ iti vai. paṃ. hariprapannasammataḥ pāṭhaḥ| viśeṣavivaraṇaṃ tu rasayogasāgarasyopoddhāte 164-265 pṛṣṭhayordraṣṭavyam| ‘tasyāṃ māṃsasirā ...’ iti tā.
  12. 12 ‘navanavapratānāṃ’ iti tā.
  13. 13 ‘sravati’ iti pā.
  14. 14 ‘kṣīramāsravet’ iti pā.
  15. 15 ‘pratiricyate’ iti pā.
  16. 16 ‘tadeva ca śirasi kapālapraticchannaṃ mastiṣkākhyaṃ mastuluṅgākhyaṃ ca’ ityaṣṭāṅgasaṅgrahe(śā.5)'dhikaḥ pāṭhaḥ, “medo nāma- sāndrasarpistulyaḥ snehadhātuḥ śarīrasya| tasya sthānamudarāntaḥ, tvacāmadhaśca| vasā tu māṃsāntarānupraviṣṭaḥ snehastasyā medasyanupraveśastulyopādānatvāt| majjā nāma asthimadhyagataḥ snehaḥ| sa dvividho pīto raktaśca| tatra pīto nalakāsthnāmantaḥ, raktastvitarāsthiṣu, prāntabhāgeṣu ca nalakāsthnām| so'yaṃ sthūlasvarūpeṇa medaso'bhinno'pi karmavaiśeṣyāt pṛthageva dhātuḥ” (pratyakṣaśārīra pra.bhā.pṛ.10)
  17. 17 ‘tathetareṣu’ iti tā.
  18. 18 ‘vyavacchinnaṃ’ iti pā.
  19. 19 ‘koṣṭhāntaruṇḍukasthaṃ’ iti pā.
  20. 20 ‘purīṣāntraśabdena’ iti pā.
  21. 21 ‘ṣaṣṭhī pittadharā nāma pakvāmāśayamadhyasthā| sā hyantaragneradhiṣṭhānatayā''māśayāt pakvāśayonmukhamannaṃ balena vidhārya pittatejasā śoṣayati pacati pakvaṃ ca vimuñcati| doṣādhiṣṭhitā tu daurbalyādāmameva| tato'sāvannasya grahaṇāt punargrahaṇīsañjñā| balaṃ ca tasyāḥ pittamevāgnyabhidhānamataḥ sā'gninopastabdhopabṛṃhitaikayogakṣemā śarīraṃ vartayati|’ (a.saṃ.śā.5)
  22. 22 ‘. . . mupayuktamāmāśayāt’ iti pā.
  23. 23 ‘aśitādiviśeṣākrāntaṃ’ iti, ‘aśitādiviśeṣeṇākrāntaṃ’ iti ca pāṭhāntaram
  24. 24 ‘dvyaṅgule dakṣiṇe pārśve bastidvārasya cāpyadhaḥ| mūtrasrotaḥpathācchukraṃ puruṣasya pravartate’ ityatra ‘dvyaṅgule dakṣiṇe vāme’ ityeva sādhīyān pāṭhaḥ, anyathā pratyakṣavirodhaḥ svoktivirodhaśca, śrūyate hi ‘śukravahe dve śukraprādurbhāvāya dve śukravisargāya ca’ iti suśrute eva’ (pratyakṣaśārīra, upoddhāta, pṛṣṭha 72)
  25. 25 ‘ayaṃ ślokastāḍapatrapustake na paṭhyate
  26. 26 ‘vyavāyaṃ’ iti pā.
  27. 27 ‘amarāṃ’ iti pā.
  28. 28 ‘udānavāyorādhāraḥ phupphusaḥ procyate budhaiḥ’ iti śārṅgadharaḥ
  29. 29 ‘tatrāsya mathyamānasya dhmāyamānasya rukmavat| jihvā sañjāyate saumī yayā vedayate rasān’ iti pā.
  30. 30 vai. paṃ. hariprapannaśarmaṇā tu ayaṃ pāṭho'nyathā paṭhito vyākhyātaśca, ‘medaḥ sa snehamādāya sirāsnāyutvamapyatha| sirāṇāṃ tu mṛduḥ pākaḥ snāyūnāṃ ca tataḥ kharaḥ|| āśayyābhyāsayogena karotyāśayasambhavam| sa vāyuḥ kartā, annarasāt snehamādāya medo vibhajate arthādudare medaścinoti| atha evaṃ sirāsnāyutvaṃ vibhajate arthāt sirātvaṃ sirāsvarūpaṃ, snāyutvaṃ snāyusvarūpaṃ ca vibhajate| nanu samavāyikāraṇasyaikatve'pi kathametadevaicitryaṃ sañjāyata ityāha- sirāṇāṃ tu mṛduḥ pāka ityādi|- sirāṇāmaśuddharaktavāhinīnāṃ, dhamanīrasāyanīnāmapyupalakṣaṇametat| atra mṛduḥ pāko bhavati nirantararasasambhṛtatvāt| snāyūnāṃ ca peśīprāntānāṃ kharaḥ pāko bhavati alparasagamanāt|... sa vāyuḥ māṃsapeśīṣu āśayya āsamantāt nivāsaṃ kṛtvā hṛdayādyāśayānāṃ sambhavamutpattiṃ karoti’ (rasayogasāgara upodghāta, pṛ.113-114)
  31. 31 ‘māṃsakhaṇḍam’ iti pā.
  32. 32 ‘tasya vāmataḥ’ iti pā.| yattu ‘hṛdayasyādho vāmataḥ plīhā phusphusaśca, dakṣiṇato yakṛt kloma ca’ iti sauśrutaḥ pāṭhaḥ, tatra pramāda eva darīdruśyate, ‘hṛdayasyādho vāmataḥ plīhā, dakṣiṇato yakṛt, ubhayataḥ kloma phusphusau ca’ iti tu sādhīyān pāṭhaḥ, anyathā na kenāpi kathamapi śakyaṃ samādhātum’ (pratyakṣaśārīra, upodghāta, pṛ.68)
  33. 33 kloma śvāsanalikā-ṭrekiyā iti gaṇanāthasenaḥ (pratyakṣaśārīra, dvitīyabhāga, pa.178)’ ‘gāmँla blāmँḍara’ iti rasayogasāgarasyopodghāte (pṛ.96-102) vai.paṃ. hariprapannaśarmā| vistarastu tatraiva draṣṭavyaḥ
  34. 34 ‘cetanāsamadhiṣṭhānaṃ’ iti pā.
  35. 35 ‘hṛdayaṃ mataṃ’ iti ‘hṛdayaṃ gataṃ’ iti ca pā.
  36. 36 ‘tatrāpi’ iti pā.
  37. 37 ‘tāmasī nāma’ iti pā.
  38. 38 ‘saha sānnidhyāt’ iti, ‘sahāsānnidhyāt’ iti ca pā.
  39. 39 ‘yuktaḥ’ iti pā.
  40. 40 ‘vaiguṇye’ iti pā.
  41. 41 ‘svapanamapratiṣiddhaṃ’ iti pā.
  42. 42 ‘...gauravajvarāgnidaurbalyāni’ iti pā.
  43. 43 ‘tannimittā’ iti tā.
  44. 44 ayamardhaślokaḥ keṣucitpustakeṣu nopalabhyate
  45. 45 ‘vamennidrātiyoge tu kuryāt’ iti pā.
  46. 46 ‘. . .saṃvitti. . .’ iti tā.
  47. 47 ‘yasyaite’ iti pā.
  48. 48 ‘prāṇakoṣṭhānileritam’ iti pā.
  49. 49 ‘kathañcana’ iti pā.
  50. 50 ‘niścitāni’ iti pā.
  51. 51 ‘garbhaśarīrabhāgasya’ iti pā.
  52. 52 ‘atirūkṣaśmaśrunakhakeśaḥ’ iti pā.
  53. 53 ‘krodhī’ iti pā.
  54. 54 ‘viyadapi’ iti pā.
  55. 55 ‘mandadanta...’ iti tā.
  56. 56 ‘mārutaprakṛtirasthirasattvaḥ’ iti pā.
  57. 57 ayaṃ śloko hastalikhitapustake na paṭhyate
  58. 58 ‘durgandhaḥ śītasahaḥ’ iti tā.
  59. 59 ayaṃ śloko hastalikhitapustake na paṭhyate
  60. 60 ‘vaktuṃ’ iti pā.
  61. 61 imau ślokau hastalikhitapustake na paṭhyete
  62. 62 dṛśyate prakṛtau rūpaṃ yadā doṣadvayasya tu| saṃsargaṃ taṃ vijānīyāt saṃsargastrividhaśca saḥ’ iti tā.
  63. 63 ‘avyāvartina iti’ iti pā.
  64. 64 ‘prakṛbhirdihastajjātatvānna bādhyate’ iti tā.
  65. 65 ‘tasyābādhakatvaṃ’ iti pā.
  66. 66 ‘priyodakatvaṃ ca tathā’ iti tā.
  67. 67 ‘dhṛtimān’ iti tā.
  68. 68 ‘rāgamohabhayadveṣairvarjito yamasattvavān’ pā.
  69. 69 ‘tīkṣṇamāyāsabahulaṃ krodhanaṃ sattvabhīrukam’ iti tā.
  70. 70 ‘abaddhakāmasevī’ iti pā.
  71. 71 ‘raukṣyamasūyā’ iti pā.
  72. 72 ‘bhṛśamātmastavaścāpi’ iti pā.
  73. 73 ‘utsṛṣṭācāratā raukṣyaṃ’ iti tā.
  74. 74 ‘bhṛśamātmastavaḥ atiśayenātmastutiḥ’ iti pā.
  75. 75 ‘vijñāya kāyaprakṛtīranurūpāṃ’ iti pā.