5. śarīrasaṃkhyāvyākaraṇaśārīram

Larger type: Suśrutasaṃhitā · indented: Ḍalhaṇa's Nibandhasaṅgraha
athātaḥ śarīrasaṅkhyāvyākaraṇaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
garbhavyākaraṇānantaramutpannasya garbhasya sañjātāṅgapratyaṅgatayā labdhaśarīrasañjñasya śarīrāvayavānāṃ saṅkhyā kartuṃ yujyata ityāha- athāta ityādi| pañcamahābhūtaśarīrisamavāyaḥ śarīramuktaṃ, tasyāvayavaśaḥ saṅkhyā, tasyā vyākaraṇaṃ vivaraṇaṃ yatra śārīre tadvyākhyāsyāmaḥ; athavā śarīraśabdo'yaṃ samudāyavṛttiravayaveṣvapi vartate, teṣāṃ saṅkhyā; śeṣaṃ pūrvavat||1-2||
śukraśoṇitaṃ garbhāśayasthamātmaprakṛtivikārasammūrcchitaṃ ‘garbha’ ityucyate | taṃ cetanāvasthitaṃ vāyurvibhajati, teja enaṃ pacati, āpaḥ kledayanti, pṛthivī saṃhanti, ākāśaṃ vivardhayati; evaṃ vivardhitaḥ sa yadā hastapādajihvāghrāṇakarṇanitambādibhiraṅgairupetastadā 1 ‘śarīraṃ’ iti sañjñāṃ labhate | tacca ṣaḍaṅgaṃ- śākhāścatasro, madhyaṃ pañcamaṃ, ṣaṣṭhaṃ śira iti ||3||
tatra śarīrāvayavasaṅkhyāvivaraṇaṃ pratipādayitukāmaḥ śarīraśabdavyapadeśyameva tāvat krameṇāha- śukraśoṇitamityādi| ātmaprakṛtivikārasammūrcchitamiti ātmā kṣetrajñaḥ, prakṛtayaḥ pradhānādayo'ṣṭau, vikārāḥ pañcabhūtānyekādaśendriyāṇi ceti ṣoḍaśa, taiḥ sammūrcchitaṃ miśrībhūtaṃ ‘garbha’ iti sañjñāṃ labhate; etena yogināmupayogī pañcaviṃśatiko rāśiruktaḥ| tamidānīṃ bhiṣajāmupayoginaṃ ṣaḍdhātukaṃ kṛtvā nirdiśannāha- tamityādi| cetanayā hetubhūtayā yāvadgarbhaprasavakālamavasthitaṃ cetanāvasthitam, anyathā kuthitaviśīrṇaṃ syāt| taṃ vāyurvibhajati doṣadhātumalāṅgapratyaṅgavibhāgena; teja enaṃ pacati rūpādrūpāntareṇāvasthānaṃ prāpayati; āpaḥ kledayanti vibhāgapariṇāmakāriṇoranilānalayoḥ śoṣaṇe'pyārdratāṃ janayanti; pṛthivī saṃhanti adbhiḥ klinnamapi kaṭhinaṃ mūrtimat karoti; ‘saṃharati’ ityanye paṭhanti; tanna, sampūrvasya hṛño vināśārthatvāt; ākāśaṃ vivardhayati anilānalavidāritasrotasāmādhmāpanenordhvamadhastiryagvivardhitamavakāśadānena vivardhayati| madhyamidaṃ kaṇṭhādigudaparyantam||3||
ataḥ paraṃ pratyaṅgāni vakṣyante- mastakodarapṛṣṭhanābhilalāṭanāsācibukabastigrīvā ityetā ekaikāḥ, karṇanetrabhrūśaṅkhāṃsagaṇḍakakṣastanavaṅkṣaṇavṛṣaṇapārśvasphigjānukūrparabāhūruprabhṛtayo dve dve, viṃśatiraṅgulayaḥ, srotāṃsi vakṣyamāṇāni 2, eṣa pratyaṅgavibhāga uktaḥ ||4||
aparamapyavayavavibhāgaṃ saṅkhyāśrayaṃ śarīre nirdiśannāha- ataḥ paramityādi| aṃso bāhuśiraḥ, gaṇḍo gallaḥ, sphik pādaḥ, ūrū ‘jāṅgha’ iti loke| bāhūruprabhṛtayo dve dve ityatra prabhṛtigrahaṇāccauṣṭhasṛkkaṇīkukundarāṇāmavarodhaḥ 3| nanu srotāṃsi pratyaṅgeṣu kimiti na nirdiṣṭānītyāha- srotāṃsītyādi| vakṣyamāṇānīti āśriteṣu tvagādyavayaveṣvityarthaḥ||4||
tasya punaḥ saṅkhyānaṃ 4 - tvacaḥ kalā dhātavo malā doṣā yakṛtplīhānau phupphusa uṇḍuko 5 hṛdayamāśayā antrāṇi vṛkkau srotāṃsi kaṇḍarā jālāni kūrcā rajjavaḥ sevanyaḥ saṅghātāḥ sīmantā asthīni sandhayaḥ snāyavaḥ peśyo marmāṇi sirā dhamanyo yogavahāni 6 srotāṃsi ca ||5||
etānyaṅgapratyaṅgānyāśrayabhūtāni pratipādyaiteṣvavayaveṣu ye samāśritāstvagādyavayavāsteṣāṃ vyākaraṇamāha- tasya punarityādi| tasyeti aṅgapratyaṅgātmakasya śarīrasya| saṅkhyānamiti saṅkhyāyate yena śarīraṃ tat saṅkhyānam| kiṃ tadityāha- tvacaḥ kalā ityādi| tvagādikaṃ yogavahasroto'ntamekonatriṃśat| yogavahānīti dhamanyā saha yogaṃ vahanti yāni srotāṃsi tāni yogavahāni dhamanīvyākaraṇoditāni prāṇodakānnādivāhīnītyarthaḥ 7||5||
tvacaḥ sapta, kalāḥ sapta, āśayāḥ sapta, dhātavaḥ sapta, sapta sirāśatāni, pañca peśīśatāni, nava snāyuśatāni, trīṇyasthiśatāni, dve daśottare sandhiśate, saptottaraṃ marmaśataṃ, caturviṃśatirdhamanyaḥ, trayo doṣāḥ, trayo malāḥ, nava srotāṃsi, (ṣoḍaśa 8 kaṇḍarāḥ, ṣoḍaśa jālāni, ṣaṭ kūrcāḥ, catasro rajjavaḥ, sapta sevanyaḥ, caturdaśa saṅghātāḥ, caturdaśa sīmantāḥ, dvāviṃśatiryogavahāni srotāṃsi, dvikānyantrāṇi 9 ) ceti samāsaḥ ||6||
kecit suśrutādhyāyinaḥ saṅkṣepeṇa tvagādīn katicitsaṅkhyayopetān paṭhanti| tanmatamāha- tvacaḥ saptetyādi| samāsaḥ saṅkṣepaḥ||6||
vistāro'ta ūrdhvaṃ- tvaco'bhihitāḥ kalā dhātavo malā doṣā yakṛtplīhānau phupphusa uṇḍuko 10 hṛdayaṃ vṛkkau ca ||7||
saṅkṣepeṇābhihitānāṃ tvagādīnāṃ vistāramāha- vistāro'ta ityādi| tvaco'bhihitā iti saṅkhyayā nāmabhiśca garbhavyākaraṇe, kalādayaścābhihitāḥ||7||
āśayāstu- vātāśayaḥ, pittāśayaḥ, śleṣmāśayo, raktāśaya, āmāśayaḥ, pakvāśayo, mūtrāśayaḥ 11, strīṇāṃ garbhāśayo'ṣṭama iti ||8||
āśayānāha- āśayāstvityādi| āśayo'dhiṣṭhānam| pittāśayādadhaḥ pakvāśayaḥ, tasyaikadeśe ca vibhaktamalādhāra uṇḍu(ndu)ko vidyate, ata uṇḍu(ndu)kāt pakvāśayo bhinna ityarthaḥ| āśayakramastu vāgbhaṭenoktā yathā- “raktasyādyaḥ 12 kramāt pare| kaphāmapittapakvānāṃ vāyormūtrasya ca kramāt| garbhāśayo'ṣṭamaḥ strīṇāṃ pittapakvāśayāntarā”- (vā.śā.3) iti||8||
sārdhatrivyāmānyantrāṇi puṃsāṃ, strīṇāmardhavyāmahīnāni ||9||
antrāṇyāha- sārdhetyādi| vyāmo bāhvoḥ sakarayostatayostiryagantaram||9||
śravaṇanayanavadanaghrāṇagudameḍhrāṇi nava srotāṃsi narāṇāṃ bahirmukhāni, etānyeva strīṇāmaparāṇi ca trīṇi dve stanayoradhastādraktavahaṃ 13 ca ||10||
śravaṇetyādi| nanvanyānyapi dhamanīvyākaraṇoditāni srotāṃsi vaktavyānītyāha- bahirmukhānīti| dhamanīvyākaraṇoditāni tvantarmukhāni| adhastādraktavahaṃ smarātapatrasyādha ārtavavahaṃ, smarātapatraṃ bhagasyoparitane bhāge| uktaṃ ca- “vipulapippalapatrasamākṛteravayavasya śirastalamāśritam| sakalakāmasirāmukhacumbitaṃ nigaditaṃ madanātapavāraṇam-” iti||10||
ṣoḍaśa kaṇḍarāḥ- tāsāṃ catasraḥ pādayoḥ, tāvatyo hastagrīvāpṛṣṭheṣu; tatra hastapādagatānāṃ kaṇḍarāṇāṃ nakhā agraprarohāḥ, grīvāhṛdayanibandhinīnāmadhobhāgagatānāṃ 1415 meḍhraṃ, śroṇipṛṣṭanibandhinīnāmadhobhāgagatānāṃ bimbaṃ 16, mūrdhoruvakṣoṃ'sapiṇḍādīnāṃ 17 ca 18||11||
ṣoḍaśetyādi| kaṇḍarā mahāsnāyuḥ| tāvatyo hastagrīvāpṛṣṭheṣviti hastayoścatasraḥ, grīvāyāṃ catasraḥ, pṛṣṭhe catasraḥ| hastādigatānāṃ kaṇḍarāṇāmagrimabhāgamāha- tatretyādi| jejjhaṭastu “hastapādagatānāṃ kaṇḍarāṇāmasthnāṃ ca nakhā agraprarohā” iti paṭhati| grīvayā saha hṛdayanibandhinīnāṃ catasṛṇāṃ meḍhraṃ ‘agrapraroha’ iti śeṣaḥ| śroṇyā saha pṛṣṭhanibandhinīnāṃ pṛṣṭhaniścalabandhaṃ kurvatīnāṃ pṛṣṭhajānāṃ catasṛṇāmadhobhāgagatānāṃ bimbaṃ maṇḍalamarthānnitambasya| mūrdhoruvakṣoṃ'sapiṇḍādīnāṃ 19 ceti pūrvavākyāt bimbamanuvartate, tena 20 mastakasya yad bimbaṃ maṇḍalaṃ tadgrīvāśritānāṃ prāguktānāmeva catasṛṇāmuparigatānāṃ kaṇḍarāṇāmagraprarohaḥ, tathā pādagatānāṃ catasṛṇāmuparigatānāmūrumaṇḍalamagraprarohaḥ, tathā pṛṣṭhagatānāṃ catasṛṇāṃ kaṇḍarāṇāmuparigatānāṃ vakṣomaṇḍalam, ādiśabdagṛhītasya stanasya ca maṇḍalamagraprarohaḥ| hastagatānāṃ catasṛṇāmuparigatānāmaṃsapiṇḍo 21 bāhuśiro'grapraroha iti| mastakasya tathaivorvostathā vakṣasastathāṃ'sapiṇḍayośca 22 yadbimbaṃ maṇḍalam, ādiśabdāt stanapiṇḍayorapi maṇḍalaṃ, tāsāṃ ṣoḍaśānāṃ yathāsamīpaṃ prarohaḥ||11||
māṃsasirāsnāyvasthijālāni pratyekaṃ catvāri; tāni maṇibandhagulphasaṃśritāni parasparanibaddhāni parasparagavākṣitāni ceti, yairgavākṣitamidaṃ śarīram ||12||
jālānyāha- māṃsetyādi| māṃsādīnāṃ caturṇāṃ pratyekaṃ catvāri jālāni| teṣāṃ māṃsādijālānāṃ catvāryekaikasmin maṇibandhe gulphe ca| tadyathā- māṃsasyaikamekasmin maṇibandhe gulphe ca, evaṃ sirāṇāṃ snāyūnāmasthnāṃ caikaikaṃ jālakamiti catvāri jālakāni| parasparagavākṣitāni sañjātaparasparacchidrāṇītyarthaḥ| yairgavākṣitamiti viracitanirantarajālakākārarandhranikaraparikalitamityarthaḥ||12||
ṣaṭ kūrcāḥ, te hastapādagrīvāmeḍhreṣu; hastayordvau, pādayordvau, grīvāmeḍhrayorekaikaḥ ||13||
ṣaṭ kūrcā ityādi| kūrcā iva kūrcāḥ, nāmnaivākṛtirunneyā; te punarmāṃsāsthisirāsnāyūnāṃ jālakaprabhavāṇāṃ 23 santativiracitāḥ||13||
mahatyo māṃsarajjavaścatasraḥ- pṛṣṭhavaṃśamubhayataḥ peśīnibandhanārthaṃ dve bāhye, ābhyantare ca dve ||14|| sapta sevanyaḥ 24; sirasi vibhaktāḥ pañca, jihvāśephasorekaikā; tāḥ parihartavyāḥ śastreṇa ||15||
mahatya ityādi| peśīnibandhanārthamiti prayojanakathanam| gayī tu, mahatyo māṃsarajjavaścatasraḥ 25 catasraḥ pṛṣṭhavaṃśamubhayata ityaṣṭau pratipādayati||14-15||
caturdaśāsthnāṃ saṅghātāḥ; teṣāṃ trayo gulphajānuvaṅkṣaṇeṣu, etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau, trikaśirasorekaikaḥ ||16||
saṅghātānāha- caturdaśāsthnāmityādi| trayo gulphajānuvaṅkṣaṇeṣu, tāvanto'nyasmin sakthni, bāhvorevameva, evaṃ caturbhistrikairdvādaśa; trikaśirasorekaikaḥ- trike ekaḥ, ekaḥ śirasītyevaṃ caturdaśa| yadyapi śroṇikāṇḍabhāge trikaṃ prasiddhaṃ, tathā'pyatra bāhugrīvāsthitrayasaṅghātastrika ucyate||16||
caturdaśaiva 26 sīmantāḥ; te cāsthisaṅghātavadgaṇanīyāḥ, yatastairyuktā asthisaṅghātāḥ; ye 27 hyuktāḥ saṅghātāste khalvaṣṭādaśaikeṣām ||17||
sīmantānāha- caturdaśaivetyādi| tairyuktā asthisaṅghātā iti| tathāca bhojaḥ- “saṅghātāḥ sīvitā 28 yaistu sīmantāṃstān pracakṣmahe”- iti| paramatamāha- ye hyuktā ityādi| ekeṣāmācāryāṇāṃ mate saṅghātā aṣṭādaśa; tadyathā- pūrvoktāścaturdaśa, śroṇikāṇḍamuparyekaḥ, vakṣauparyekaḥ, udaroraḥsandhāne ekaḥ, aṃsakūṭamuparyekaḥ, evamaṣṭādaśa||17||
trīṇi saṣaṣṭānyasthiśatāni 29 vedavādino bhāṣante; śalyatantreṣu tu trīṇyeva śatāni | teṣāṃ saviṃśamasthiśataṃ śākhāsu, saptadaśottaraṃ śataṃ śroṇipārśvapṛṣṭhoraḥsu, grīvāṃ pratyūrdhvaṃ triṣaṣṭiḥ, evamasthnāṃ trīṇi śatāni pūryante ||18||
asthisaṅkhyāṃ kurvannāha- trīṇītyādi| vedavādino bhāṣanta ityatrāyurvedavādina iti draṣṭavyaṃ, na punarveda eva; tadā tu trīṇyevāsthiśatānītyatratyaṃ vaco vedaviruddhatvādapramāṇaṃ syāt| svamatamāha- śalyatantreṣvityādi||18||
ekaikasyāṃ tu pādāṅgulyāṃ trīṇi trīṇi tāni pañcadaśa, talakūrcagulphasaṃśritāni daśa, pārṣṇyāmekaṃ, jaṅghāyāṃ dve, jānunyekam, ekamūrāviti, triṃśadevamekasmin sakthni bhavanti, etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau; śroṇyāṃ pañca, teṣāṃ gudabhaganitambeṣu 30 catvāri, trikasaṃśritamekaṃ, pārśve ṣaṭtriṃśadekasmin 31, dvitīye'pyevaṃ, pṛṣṭhe triṃśat, aṣṭāvurasi 32, dve aṃsaphalake 33; grīvāyāṃ 34 nava, kaṇṭhanāḍyāṃ catvāri, dve hanvoḥ 35, dantā dvātriṃśat, nāsāyāṃ trīṇi, ekaṃ tāluni, gaṇḍakarṇaśaṅkheṣvekaikaṃ, ṣaṭ śirasīti ||19||
kathaṃ śākhāsu viṃśatyadhikaṃ śataṃ pūryate tadāha- ekaikasyāṃ tvityādi| talakūrcagulphetyādi tatra pādatale pañca śalākāḥ, tatprabandhanamekamasthi 36, dve dve kūrcagulphayoriti daśa| viṃśaccatuṣkeṇa saviṃśamekaśatam| yathā śroṇipārśvapṛṣṭhoraḥsu saptadaśottaraṃ śataṃ pūryate tathā''ha- śroṇyāṃ pañcetyādi| śroṇyāṃ pañceti yaduktaṃ tasyaiva vivaraṇamāha- teṣāmityādi| gudabhaganitambadvaye catvāri, evaṃ śroṇigatapañcakamārabhya akṣakāśritāṃ dvayaṃ yāvat sarvaikye saptadaśottaraṃ śataṃ pūryate| grīvāṃ pratyūrdhvaṃ yathā triṣaṣṭistathā''ha- grīvāyāmityādi| gaṇḍakarṇaśaṅkheṣvityatra gaṇḍau ca karṇau ca śaṅkhau ceti vigrahe ṣaḍasthīni bhavanti||19||
etāni pañcavidhāni bhavanti; tadyathā- kapālarucakataruṇavalayanalakasañjñāni | teṣāṃ jānunitambāṃsagaṇḍatāluśaṅkhaśiraḥsu kapālāni, daśanāstu rucakāni 37, ghrāṇakarṇagrīvākṣikoṣeṣu 38 taruṇāni, pārśvapṛṣṭhoraḥsu valayāni 39, śeṣāṇi nalakasañjñāni ||20||
etānītyādi| kapālāni karparasañjñāni| daśanā dantā ityarthaḥ| taruṇāni taruṇasañjñāni| valayāni valayasañjñāni| asthnāṃ sthānaviśeṣeṇa dharmaviśeṣānnāmaviśeṣaḥ pañcavidhaḥ| śeṣāṇi nalakasañjñānīti hastapādāṅgulitalakūrcanalakādiṣu 40| taduktaṃ bhoje- “hastapādāṅgulitale kūrceṣu maṇibandhayoḥ| bāhujaṅghādvaye cāpi jānīyānnalakāni tu-” iti| nāmaviśeṣakathanaṃ racanāviśeṣajñāpanārtham 41||20||
bhavanti cātra- abhyantaragataiḥ 42 sārairyathā tiṣṭhanti bhūruhāḥ | asthisāraistathā dehā dhriyante dehināṃ dhruvam ||21|| tasmācciravinaṣṭeṣu tvaṅmāṃseṣu śarīriṇām | asthīni na vinaśyanti sārāṇyetāni dehinām | māṃsānyatra nibaddhāni sirābhiḥ snāyubhistathā | asthīnyālambanaṃ kṛtvā na śīryante patanti vā ||23||
śarīradhāraṇaviṣaye'sthnāṃ prādhānyaṃ darśayannāha- bhavanti cātretyādi| atrāsthni||21-23||
sandhayastu dvividhāśceṣṭāvantaḥ 43, sthirāśca ||24|| śākhāsu hanvoḥ kaṭyāṃ ca ceṣṭāvantastu sandhayaḥ | śeṣāstu sandhayaḥ sarve vijñeyā hi sthirā budhaiḥ ||25||
asthyāśritān sandhīnāha- sandhayastvityādi| ceṣṭāvantaścalāḥ, sthirā acalāḥ| kaṭyāṃ ceti cakārādgrīvāyāmapi calāḥ||24-25||
saṅkhyātastu daśottare dve śate | teṣāṃ śākhāsvaṣṭaṣaṣṭiḥ, ekonaṣaṣṭiḥ koṣṭhe, grīvāṃ pratyūrdhvaṃ tryaśītiḥ | ekaikasyāṃ pādāṅgulyāṃ trayastrayaḥ, dvāvaṅguṣṭhe, te caturdaśa; jānugulphavaṅkṣaṇeṣvekaikaḥ, evaṃ saptadaśaikasmin sakthni bhavanti; etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau; trayaḥ kaṭīkapāleṣu, caturviṃśatiḥ pṛṣṭhavaṃśe, tāvanta eva pārśvayoḥ, urasyaṣṭau; tāvanta eva grīvāyāṃ, trayaḥ kaṇṭhe, nāḍīṣu 44 hṛdayaklomanibaddhāsvaṣṭādaśa, dantaparimāṇā dantamūleṣu, ekaḥ kākalake nāsāyāṃ 45 ca, dvau vartmamaṇḍalayornetrāśrayau, gaṇḍakarṇaśaṅkheṣvekaikaḥ, dvau hanusandhī, dvāvupariṣṭādbhruvoḥ śaṅkhayośca, pañca śiraḥkapāleṣu, eko mūrdhni ||26||
śākhāsvaṣṭaṣaṣṭervivaraṇamāha- ekaikasyāmityādi| pādāṅguṣṭhe'sthitritayānvite'pi sandhidvayameva syāt| hastāṅguṣṭhe'sthitritayasaṃyukte'pi sandhidvayameva gaṇanīyaṃ, tṛtīyasya hastāṅguṣṭhasandhermaṇibandhasandhāvevāntarbhāvāt| idānīṃ śākhāsandhīnabhidhāya koṣṭhasandhīnūrdhvabhāgasandhīṃśca darśayannāha- traya ityādi| tāvanta eva grīvāyāmaṣṭāvityarthaḥ| trayaḥ kaṇṭhe galanalakāsthani| nāḍīṣu kaṇṭhapārśvanāḍīṣu, hṛdayaklomanibaddhāsu annapānavahāsu maṇḍalāsthisañjñāsvaṣṭādaśa 46| kākalakaṃ galamaṇiḥ, ghaṇṭiketi loke, tatraikaḥ; nāsāyāṃ caikaḥ| dvau vartmamaṇḍalayostaruṇāsthisandhī| gaṇḍau ca karṇau ca śaṅkhau ceti vigrahe ṣaṭ sandhayaḥ| śaṅkhayoścetyatrāpyupariṣṭād dvāviti sambandhanīyam| taduktaṃ- “grīvāsvaṣṭau trayaḥ kaṇṭhe kaṇṭhanāḍyāṃ navadvayam| vartmamaṇḍalagaṇḍāhvakarṇaśaṅkhahanudvaye|| bhrūśaṅkhadvitayasyordhvaṃ saptasveṣu 47 dvayaṃ dvayam| kapāle pañca mūrdhnyeko nāsākākalayordvayam|| dvātriṃśatā tryaśītiḥ syādevaṃ dantāśritaiḥ saha”- iti||26||
ta ete sandhayo'ṣṭavidhāḥ- korolūkhalasāmudgaprataratunnasevanīvāyasatuṇḍamaṇḍalaśaṅkhāvartāḥ 48| teṣāmaṅgulimaṇibandhagulphajānukūrpareṣu korāḥ sandhayaḥ, kakṣāvaṅkṣaṇadaśaneṣūlūkhalāḥ, aṃsapīṭhagudabhaganitambeṣu 49 sāmudgāḥ, grīvāpṛṣṭhavaṃśayoḥ pratarāḥ, śiraḥkaṭīkapāleṣu tunnasevanyaḥ, hanvorubhayatastu 50 vāyasatuṇḍāḥ, kaṇṭhahṛdayanetraklomanāḍīṣu maṇḍalāḥ, śrotraśṛṅgāṭakeṣu śaṅkhāvartāḥ | teṣāṃ nāmabhirevākṛtayaḥ prāyeṇa vyākhyātāḥ ||27||
ta ete sandhaya ityādi| yadyapyeṣāṃ nāmabhirevākṛtayo vyākhyātāstathā'pi keṣāñcit sandhīnāṃ sukhāvabodhanārthamākṛtirlikhyate| koro nāma gartastadākṛtayaḥ korāḥ, koraḥ kalikā tadākṛtaya ityanye| ulūkhalastaṇḍulakaṇḍanopayogī, tadākṛtayaḥ sandhayo'pyulūkhalāḥ| samudgaḥ sampuṭaḥ, tadākṛtau bhavāḥ sāmudgāḥ| prataratyaneneti prataro bhelakaḥ, tadākṛtayaḥ pratarāḥ| maṇḍalo maṇḍalākṛtiḥ| śeṣāṇāṃ ca nāmabhirevākṛtayo jñeyāḥ||27||
asthnāṃ tu sandhayo hyete kevalāḥ parikīrtitāḥ | peśīsnāyusirāṇāṃ tu sandhisaṅkhyā na vidyate ||28||
asthimātrāśritāḥ sandhayo'bhihitāḥ, nānyāśritāḥ sandhaya iti darśayannāha- asthnāṃ tvityādi||28||
nava snāyuśatāni | tāsāṃ 51 śākhāsu ṣaṭśatāni, dve śate triṃśacca koṣṭhe, grīvāṃ pratyūrdhvaṃ saptatiḥ | ekaikasyāṃ tu pādāṅgulyāṃ ṣaṇnicitāstāstriṃśat 52, tāvatya eva talakūrcagulpheṣu, tāvatya eva jaṅghāyāṃ, daśa jānuni, catvāriṃśadūrau, daśa vaṅkṣaṇe, śatamadhyardhamevamekasmin sakthni bhavanti; etenetarasakthi bahū ca vyākhyātau; ṣaṣṭiḥ kaṭyāṃ, pṛṣṭhe'śītiḥ, pārśvayoḥ ṣaṣṭiḥ, urasi triṃśat; ṣaṭtriṃśadgrīvāyāṃ, mūrdhni catustriṃśat; evaṃ nava snāyuśatāni vyākhyātāni bhavanti 53||29||
yathā śākhāsu snāyūnāṃ ṣaṭśatāni pūryante tathā''ha- ekaikasyāṃ tvityādi| ṣaṇnicitā iti ṣaṭsnāyavo nibaddhā ityarthaḥ| koṣṭhasthāḥ kathyante- ṣaṣṭiḥ kaṭyāmityādi| grīvāṃ pratyūrdhvasthāḥ kathyante- ṣaṭtriṃśadityādi| mahāsnāyostu ‘kaṇḍarā’ iti sañjñā||29||
bhavanti cātra- snāyūścaturvidhā vidyāttāstu sarvā nibodha me | pratānavatyo vṛttāśca pṛthvyaśca śuṣirāstathā ||30|| pratānavatyaḥ śākhāsu sarvasandhiṣu cāpyatha | vṛttāstu kaṇḍarāḥ sarvā vijñeyāḥ kuśalairiha ||31|| āmapakvāśayānteṣu bastau ca śuṣirāḥ khalu | pārśvorasi tathā pṛṣṭhe pṛthulāśca śirasyatha ||32|| nauryathā phalakāstīrṇā bandhanairbahubhiryutā | bhārakṣamā 54 bhavedapsu nṛyuktā susamāhitā ||33|| evameva śarīre'smin yāvantaḥ sandhayaḥ smṛtāḥ | snāyubhirbahubhirbaddhāstena bhārasahā narāḥ ||34|| na hyasthīni na vā peśyo na sirā na ca sandhayaḥ | vyāpāditāstathā hanyuryathā snāyuḥ śarīriṇam ||35|| yaḥ snāyūḥ pravijānāti bāhyāścābhyantarāstathā | sa gūḍhaṃ śalyamāhartuṃ dehācchaknoti dehinām ||36||
bhavanti cātretyādi| vṛttā vartulāḥ| tāsāṃ ca sarvaśarīrāvayavanibandhanaṃ darśayannāha- naurityādi| nṛyuktā prāṇisahitā, susamāhitā sughaṭitā| yathā snāyurvyāpāditā satī śarīriṇaṃ puruṣaṃ hanti na tathā'sthyādīni hanyuḥ||30-36||
pañca peśīśatāni bhavanti | tāsāṃ catvāri śatāni śākhāsu, koṣṭhe ṣaṭṣaṣṭiḥ, grīvāṃ pratyūrdhvaṃ catustriṃśat 55| ekaikasyāṃ tu pādāṅgulyāṃ tisrastisrastāḥ pañcadaśa, daśa 56 prapade, pādopari kūrcasanniviṣṭāstāvatya eva, daśa gulphatalayoḥ, gulphajānvantare viṃśatiḥ, pañca jānuni, viṃśatirūrau 57, daśa vaṅkṣaṇe, śatamevamekasmin sakthni bhavati; etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau; tisraḥ pāyau, ekā meḍhre, sevanyāṃ cāparā, dve vṛṣaṇayoḥ 58, sphicoḥ pañca pañca, dve bastiśirasi, pañcodare 59, nābhyāmekā, pṛṣṭhordhvasanniviṣṭāḥ pañca pañca dīrghāḥ, ṣaṭ 60 pārśvayoḥ, daśa vakṣasi, akṣakāṃsau prati samantāt sapta, dve hṛdayāmāśayayoḥ, ṣaṭ yakṛtplīhoṇḍu(ndu)keṣu; grīvāyāṃ catasraḥ, aṣṭau hanvoḥ 61, ekaikā kākalakagalayoḥ, dve tāluni, ekā jihvāyāṃ 62, dve oṣṭhayoḥ, dve nāsāyāṃ 63, dve netrayoḥ, gaṇḍayoścatasraḥ, karṇayordve, catasro lalāṭe, ekā śirasīti 64; evametāni pañca peśīśatāni ||37|| bhavati cātra- sirāsnāyvasthiparvāṇi sandhayaśca śarīriṇām | peśībhiḥ saṃvṛtānyatra balavanti bhavantyataḥ ||38||
pañca peśīśatānītyādi| māṃsāvayavasaṅghātaḥ parasparaṃ vibhaktaḥ ‘peśī’ ityucyate| gayī tu “koṣṭhe ṣaṣṭiḥ, grīvāṃ pratyūrdhvaṃ catvāriṃśat” iti paṭhati| ekaikasyāṃ tvityādi| prapadaṃ pādāgram| koṣṭhagatā āha- tisraḥ pāyāvityādi| gayī tu “ekā meḍhre sevanyāṃ ca, dve apare vṛṣaṇayoḥ, sphicordvayordaśa, tisro valisañjñakā gude, dve bastiśirasi, saptodaraphalake yakṛdādibhiḥ saha, nābhyāmekā, pṛṣṭhasandhiniviṣṭāḥ pañca, pārśvayoḥ pañca dīrghāḥ, daśa vakṣasi, akṣakāṃśau prati sarvataḥ sapta, dve hṛdi, ekā āmāśaye, dve abhyantarataḥ 65 koṣṭhe” iti koṣṭhe ṣaṣṭiṃ paṭhati| vṛddhavāgbhaṭo'pi koṣṭhe ṣaṣṭimevāha| grīvāṃ pratyūrdhvagā āha- grīvāyāmityādi| gayī tu “grīvāyāṃ catasraḥ, ekā kaṇṭhe, tathā kākalake'pyekā, tāluni dve, rasanāyāṃ ṣaṭ, adharayordve, ghoṇāyāṃ ca dve, dve karṇayoḥ, pratyekaṃ hanvoścatasraḥ, akṣṇordve, alike catasraḥ, mūrdhani ṣaṭ-” ityūrdhvakāye catvāriṃśat paṭhati||37-38||
strīṇāṃ tu viṃśatiradhikā | daśa tāsāṃ stanayorekaikasmin pañca pañceti, yauvane tāsāṃ parivṛddhiḥ; apatyapathe 66 catasraḥ- tāsāṃ prasṛte abhyantarato dve, mukhāśrite bāhye ca vṛtte dve, garbhacchidrasaṃśritāstisraḥ, śukrārtavapraveśinyastisra 67 eva | pittapakvāśayayormadhye 68 garbhaśayyā, yatra garbhastiṣṭhati ||39||
strīṇāmityādi| adhikāyā viṃśatervivaraṇamāha- daśa tāsāmityādi| apatyapathe yonau catasraḥ| catasṛṇāmeva vivaraṇamāha- tāsāmityādi| mukhāśrite yonimukhāśrite| abhyantarataḥ prasṛte iti yonerabhyantarataḥ prasāraṃ prāpte mūtrasrotaḥsvarūpe ityarthaḥ| bāhye nirgate, vṛtte vartule, yonikarṇikāsrotaḥpārśvadvayagatatvena dve māṃsapeśyau| garbhacchidrasaṃśritā iti garbhamārgamāśritāstisra āvartatrayarūpeṇa, tṛtīye cāvarte matsyamukhākārā garbhaśayyā (yatra garbhastiṣṭhati 69 ), tāsāṃ śukrārtavapraveśinyaśca tisraḥ peśyaḥ| kā garbhaśayyetyāha- pittapakvāśayayorityādi||39||
tāsāṃ bahalapelavasthūlāṇupṛthuvṛttahrasvadīrghasthiramṛduślakṣṇakarkaśabhāvāḥ sandhyasthisirāsnāyupracchādakā yathāpradeśaṃ svabhāvata eva bhavanti ||40||
idānīṃ tāsāṃ peśīnāṃ sthānavaśānnānāsvarūpatvamāha- tāsāmityādi| tāsāṃ peśīnām| bahalā bahutarāḥ, pelavā alpāḥ, aṇavaḥ sūkṣmāḥ, tadviparītāḥ sthūlāḥ, pṛthavo vistīrṇāḥ, vṛttā vartulāḥ, hrasvā adīrghāḥ, dīrghā āyatāḥ, sthirāḥ kaṭhināḥ, mṛdavaḥ komalāḥ, ślakṣṇāḥ sparśasukhāḥ, tadviparītāḥ karkaśāḥ||40||
bhavati cātra- puṃsāṃ peśyaḥ purastādyāḥ proktā lakṣaṇamuṣkajāḥ 70| strīṇāmāvṛtya tiṣṭhanti phalamantargataṃ hi tāḥ ||41||
kecittantrakārāḥ strīṇāṃ meḍhramuṣkābhāvāttadāśritānāṃ peśīnāmanyatrāvasthānaṃ paṭhanti; tanmatamāha- bhavati cātretyādi| lakṣaṇamuṣkajā iti lakṣyate jñāyate pumānaneneti lakṣaṇaṃ liṅgaṃ śiśnamiti yāvat| phalaṃ garbhāśayaḥ| tā iti peśyaḥ| gayī tu, amuṃ tantrāntarīyaślokaṃ na paṭhati; kintu ‘evametāni pañca peśīśatāni’ ityatra puṃsāmiti padaṃ paṭhitvā puṃsāmeva pañcapeśīśatāni, strīṇāṃ tu tisṛbhirūnāni pañcaśatānīti vyākhyāti| atrārthe ca bhojavākyaṃ dṛṣṭāntīkaroti| tathāca bhojavākyaṃ- “pañcapeśīśatānyeva strīvarjaṃ viddhi bhūmipa| ataśca tisro hīyante strīṇāṃ śephasi muṣkayoḥ”- iti||41||
marmasirādhamanīsrotasāmanyatra pravibhāgaḥ ||42||
pariśiṣṭamarmasirādivyākaraṇaṃ cāstīti manyamāna 71 āha- marmetyādi| anyatreti pratyekamarmanirdeśe sirāvarṇavibhaktau dhamanīvyākaraṇe ca||42||
śaṅkhanābhyākṛtiryonistryāvartā sā prakīrtitā | tasyāstṛtīye tvāvarte garbhaśayyā pratiṣṭhitā ||43|| yathā rohitamatsyasya mukhaṃ bhavati rūpataḥ | tatsaṃsthānāṃ tathārūpāṃ garbhaśayyāṃ vidurbudhāḥ ||44||
garbhaśayyāmanantaramāvartaṃ 72 pratipādayitumāha- śaṅkhanābhyākṛtirityādi| tatsaṃsthānāmiti alpamukhāmantarmahāsuṣirāmityarthaḥ||43-44||
ābhugno'bhimukhaḥ śete garbho garbhāśaye striyāḥ | sa yoniṃ śirasā yāti svabhāvāt prasavaṃ prati ||45||
mūḍhagarbhoddharaṇārthaṃ tatra garbhasthitisvarūpamāha- ābhugna ityādi| ābhugnaḥ saṅkucitāṅgaḥ| svabhāvāt pūrvakarmāpekṣāt 73||45||
tvakparyantasya dehasya yo'yamaṅgaviniścayaḥ | śalyajñānādṛte naiṣa 74 varṇyate'ṅgeṣu keṣucit ||46||
idānīṃ śalyatantrasyotkarṣaṃ darśayannāha- tvakparyantasyetyādi||46||
tasmānniḥsaṃśayaṃ jñānaṃ 75 hartrā śalyasya vāñchatā | śodhayitvā mṛtaṃ samyagdraṣṭavyo'ṅgaviniścayaḥ 76||47|| pratyakṣato hi yaddṛṣṭaṃ śāstradṛṣṭaṃ ca yadbhavet | samāsatastadubhayaṃ 77 bhūyo jñānavivardhanam ||48||
sarvāvayavaparimāṇaṃ pratyakṣalakṣyaṃ saṃśayacchedanāya bhavati, tasmāttadupāyaṃ darśayannāha- tasmānniḥsaṃśayamityādi||47-48||
tasmāt samastagātramaviṣopahatamadīrghavyādhipīḍitamavarṣaśatikaṃ niḥsṛṣṭāntrapurīṣaṃ puruṣamāvahantyāmāpagāyāṃ nibaddhaṃ pañjarasthaṃ muñjavalkalakuśaśaṇādīnāmanyatamenāveṣṭitāṅgamaprakāśe deśe kothayet, samyakprakuthitaṃ coddhṛtya, tato dehaṃ saptarātrāduśīrabālaveṇubalvajakūrcānāmanyatamena śanaiḥ śanairavagharṣayaṃstvagādīn sarvāneva bāhyābhyantarānaṅgapratyaṅgaviśeṣān yathoktān lakṣayeccakṣuṣā ||49||
kathaṃ punaḥ śāstradṛṣṭaṃ pratyakṣato dṛśyate? ityāha- tasmādityādi| samastagātramiti aṅgahīne āgamoktāvayavasaṅkhyādyapratyayāt| viṣopahate viṣajvālāviśīrṇatvagādiḥ syāt| dīrghavyādhipīḍite hi tvagādimānāsambhavaḥ| muñjādyaveṣṭane matsyādibhakṣitatvādasampūrṇāvayavatā| apañjarasthe jalarayeṇa bhraśyati| prakāśe gṛdhrādibhakṣaṇabhayam||49||
na śakyaścakṣuṣā draṣṭuṃ dehe sūkṣmatamo vibhuḥ | dṛśyate jñānacakṣurbhistapaścakṣurbhireva ca ||50||
tvakparyanto dehaścakṣurindriyagrāhyo na kṣetrajña ityāha- na śakya ityādi| vibhurātmā, sa cakṣuṣā draṣṭuṃ na śakyaḥ, yataḥ sūkṣmatamaḥ| dṛśyate jñānacakṣurbhiriti sadgurūpadeśajajñānānyeva cakṣūṃṣi tairdṛśyate; tapāṃsi cāndrāyaṇādīni tāni cakṣūṃṣi dṛṣṭayastairapi ca||50||
śarīre caiva śāstre ca dṛṣṭārthaḥ syādviśāradaḥ | dṛṣṭaśrutābhyāṃ sandehamavāpohyācaret kriyāḥ ||51||
śāstrataḥ pratyakṣataśca darśanaṃ sandehāpohakāraṇaṃ, tadāha- śarīre caivetyādi| avāpohya nirākṛtyetyarthaḥ||51||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne śarīrasaṅkhyāvyākaraṇaśārīraṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ ||5||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ śārīrasthāne pañcamo'dhyāyaḥ||5||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 ‘hastapādajihāghrāṇakarṇādibhiḥ’ iti pā.| ‘...ghrāṇavadanakarṇādibhirupetaḥ’ iti tā.
  2. 2 ‘vakṣyante’ iti pā.
  3. 3 ‘... kukundarādīnāmavarodhaḥ’ iti pā.
  4. 4 ‘saṅkhyeyāni’ iti pā.
  5. 5 ‘undakaḥ’ iti pā.
  6. 6 ‘yogavāhīni’ iti pā.
  7. 7 ‘prāṇodakānnavāhīni’ iti pā.
  8. 8 ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake nopalabhyate| hārāṇacandrapaṭhitatvādasmābhiḥ paṭhitaḥ
  9. 9 dvikānyantrāṇīti sūkṣmasthūlabhedena
  10. 10 ‘undakaḥ’ iti pā.
  11. 11 ‘āśayāstu vātapittaśleṣmāmapakvāgnimūtrāṇāṃ sapta’ iti tā.
  12. 12 ‘raktasyādhaḥ’ iti pā.
  13. 13 ‘...raparamadhastādraktavāhi’ iti pā.
  14. 14 ‘...sambandhanīnā...’ iti pā.
  15. 15 ‘adhomukhānāṃ meḍhraṃ’ iti tā.
  16. 16 ‘nitambaḥ’ iti pā.| hārāṇacandrastu ‘bimbaḥ’ iti paṭhitvā ‘bimbaḥ sacchidraṃ trikāsthi ucyate’ iti vyākhyānayati
  17. 17 ‘akṣapiṇḍādīnāṃ iti pā.
  18. 18 ‘ūruvakṣo'kṣapiṇḍādigatānāṃ ca mūrdhā’ iti hārāṇacandraḥ paṭhati| ‘mūrdhoruvakṣo'kṣapiṇḍādīnāṃ ca’ iti pā.
  19. 19 ‘akṣapiṇḍādīnāṃ’ iti pā.
  20. 20 ‘tena mastakasya, tathaivorvoḥ, tathā vakṣasaḥ, tathā'kṣapiṇḍayośca yadbimbaṃ maṇḍalaṃ, ādiśabdāt stanapiṇḍayorapi maṇḍalaṃ, tāsāṃ ṣoḍaśānāṃ yathāsamīpaṃ prarohaḥ’ iti pā.
  21. 21 ‘akṣapiṇḍaḥ’ iti pā.
  22. 22 ‘akṣapiṇḍayośca’ iti pā.
  23. 23 ‘jālakaprabhavasantativiracitāḥ’ iti pā.
  24. 24 ‘sīvanyaḥ’ iti pā.
  25. 25 ‘catasraḥpṛṣṭhavaṃśamubhayata iti pratipādayati’ iti pā.
  26. 26 vṛddhavāgbhaṭastu ‘‘gulphajānuvaṅkṣaṇamaṇibandhakūrparakakṣāsu ekaikaḥ, trike ekaḥ, pañca śirasi” ityaṣṭādaśa sīmantānāha| saṅghātāṃstu caturdaśaiva
  27. 27 ‘sīmantāstu khalvaṣṭādaśaikeṣām’ iti pā.
  28. 28 ‘sañcitāḥ’ iti pā.
  29. 29 ‘ṣaṣṭayadhikāni’ iti pā.| ‘saṣṭīniśatānyasthnāmiti’ iti tā.
  30. 30 ‘bhagagudanitambeṣu’ iti pā.
  31. 31 pratipārśvaṃ dvādaśa parśukāḥ, dvādaśa sthālakāni, dvādaśa sthālakārbudānīti militvā ṣaṭtriṃśadasthīni jñeyāni
  32. 32 aṣṭāvurasīti uraḥphalake ṣaṭ, akṣakasañjñe dve| iti militvā'ṣṭāvurasyasthīni jñeyāni
  33. 33 ‘dveakṣakasañjñe’ iti pā.
  34. 34 atra ‘kaṇṭhanāḍyāṃ trīṇi, ekaṃ hanau, dantā dvātriṃśat, nāsāyāṃ nava, tāluni dve, gaṇḍayordve, śaṅkhayordve, karṇayoḥ ṣaṭ, ṣaṭ śirasi’ iti pāṭho rasayogasāgarasyopoddhāte vai. paṃ. hariprapannaśarmaṇā saṃśodhitaḥ
  35. 35 ‘hanusañjñe’ iti tā.
  36. 36 ‘pratibandhanaṃ’ iti pā.
  37. 37 ‘rucakāḥ’ iti pā.
  38. 38 ‘ghrāṇakaṇṭhakarṇākṣikūṭeṣu’ iti tā.
  39. 39 ‘pāṇipādapārśvapṛṣṭhodaroraḥsu valayāni’ iti pāṭhastu na samīcīnaḥ, ṭīkāyāmuktena bhojavacanena saha virodhāt pratyakṣavirodhācca| ‘pādahastagrīvāpṛṣṭheṣu’ valayāni iti tā.
  40. 40 ‘...kūrcagalakādiṣu’ iti pā.
  41. 41 ‘bhaṅgaviśeṣajñāpanārtham’ iti pā.
  42. 42 ‘yathā hi sāro vṛkṣasya tiṣṭhatyabhyantarāśritaḥ| evamasthīni jantūnāṃ, śarīraṃ dhriyate tu taiḥ’ iti tā.
  43. 43 ‘ceṣṭāvantaḥ sandhayo dvividhāḥ- bahuceṣṭā alpaceṣṭāścetikṛtvā| tatra śākhāsu adhohanukoṭyośca bahuceṣṭāḥ, pṛṣṭhavaṃśādiṣvalpaceṣṭāḥ, anyatra punaraceṣṭāḥ| athātra ceṣṭāvatsu sandhiṣvasthidvayamasthitrayaṃ vā sambadhyate sāndramasṛṇaśaṇagucchasamākārābhiḥ pratānavatībhiḥ snāyurajjubhiḥ snāyukoṣaiśca| sandheyabhāgāśca tasthnāṃ taruṇāsthisamāvṛtāḥ susaṃśliṣṭāśca śleṣmadharakalāpuṭavyavadhānena samyagvartanāya| aceṣṭāḥ punaḥ sandhayaḥ pratanusnāyujālasaṃhatā danturadhārādibhirnirantarasaṃśliṣṭāśca, teṣu hi prayojanābhāvāt śleṣmadharakalāyā abhāvaḥ|’ pratyakṣaśārīra, bhā.pra.pṛ.115-116.
  44. 44 kecittvatra ‘nāḍīṣu phupphusaklomanibaddhāsu’ iti paṭhanti| ‘trayaḥ kaṇṭhe, trayaḥ kaṇṭhanāḍyāṃ, hṛdayaklomanibaddhāsu nāḍīṣvaṣṭādaśa’ iti pā.| ‘trayaḥ kaṇṭhanāḍyāṃ, hṛdayaklomaphupphusanāḍīṣvaṣṭādaśa’ iti tā.
  45. 45 ‘nāsāyāṃ pañca, dvai dvāveva dvayornetrayorbhavataḥ, dvau vartmamaṇḍalajau netrāśrayau’ iti pā.
  46. 46 ‘nalakāsthisañjñāsu’ iti pā.
  47. 47 ‘saptasvatra’ iti, ‘sandhisaptadvayaṃ tathā’ iti ca pā.
  48. 48 ‘tatra korā nāma sandhayo bahuceṣṭāḥ, uttānakoragarbheṣvasthiprānteṣu utsedhavatāmasthibhāgānāṃ sandhānarūpāḥ| udūkhalā nāma sandhayo'pi bahuceṣṭāḥ, udūkhalavadgabhīraprāyeṣvasthibhāgeṣu itarāsthimuṇḍasandhānarūpāḥ| teṣu hi svodūkhalānāśritya abhito vivartante tāni tānyasthīni, yathā-kakṣāvaṅkṣaṇasandhiṣu| daśanodūkhalāstu sthirāḥ sandhayaḥ pathageva mantavyāḥ| sāmudgā nāma samudganirmāpakā iva sandhayo'lpaceṣṭaḥ| te ca śroṇicakrāṃsacakrādiṣu dṛśyāḥ| pratarā nāma prataraṇaśīlairiva īṣaccalaiḥ samatalāṃśābhyāṃ parasparasaṃhitairasthikhaṇḍairnirmitāḥ sandhayaḥ| tunnasevanyo nāma-parasparāpīḍanairdanturadhārādibhirnirmitāḥ kapālāntarālāḥ sandhayaḥ| te śiraḥkapāleṣu dṛśyāḥ, kaṭikapāleṣu ca prāgyaivanāt| vāyasatuṇḍākhyastu sandhiḥ adhohanumuṇḍayoḥ śaṅkhāsthigatābhyāṃ hanusandhisthālakābhyāṃ sandhānānmukhavyādānādisampādakaḥ, sa tu korasandhereva khallakorākhyo bhedo yugmarūpaḥ, tasya koragrahaṇenaiva grahaṇamiti sūkṣmadṛśaḥ| maṇḍalaśaṅkhāvartāḥ punaḥ kramāt śvāsapathakarṇaśaṣkulīgatāstaruṇāsthisandhayaḥ’ (pratyakṣaśārīra pra.bhā.pṛ. 114-117)
  49. 49 ‘aṃsapīṭhagudapādanitambeṣu’ iti pā.
  50. 50 ‘hanoḥ’ iti pā.
  51. 51 tāḍapatrapustake snāyuśabdo napuṃsakaliṅgaḥ paṭhitaḥ, tadanusāreṇa ca sarvo'pi pāṭhaḥ
  52. 52 ‘ṣaṭ ṣaṭ’ iti pā.
  53. 53 asyāgre ‘mahāsnāyuṣu kaṇḍareti sañjñā’ ityadhikaṃ paṭhyate tā-pustake
  54. 54 ‘bhavedbhārakṣamā hyapsu dṛḍhasandhisamāśritā’ iti tā.
  55. 55 cattvāriṃśat’ iti tā.
  56. 56 ‘‘pañcadaśa’ iti tā.
  57. 57 ‘ūrvordaśa’ iti tā.
  58. 58 asyāgre ‘gude tisraḥ’ ityadhikaṃ tā. pustake
  59. 59 ‘saptodare’ iti tā.
  60. 60 ‘pārśvayordaśa, dve vakṣasi’ iti tā.
  61. 61 ‘hanusamākhye’ iti hārāṇacandrasammataḥ pāṭhaḥ
  62. 62 ‘jihvāyāṃ dve’ iti pā.
  63. 63 ‘catasro netrayoḥ’ iti tā.
  64. 64 ‘ṣaṭśirasi’ iti tā.
  65. 65 ‘ekā'bhyantarataḥ koṣṭhe’ iti tā.
  66. 66 ‘bhagāpatyapathe’ iti pā.
  67. 67 ‘śukrārtavapraveśinyo garbhāśaye tisra eva’ iti pā.
  68. 68 ‘atra’bastipakvāśayamadhye garbhāśayaḥ’ iti pāṭho bhavitumarhati, śarīre tathaiva darśanādanyathā pratyakṣavirodhācca’ iti pratyakṣaśārīropoddhāte (pṛ.72) gaṇanāthasenaḥ
  69. 69 ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake nopalabhyate
  70. 70 ‘lakṣaṇamuṣkayoḥ| snīṇāmāśritya’ iti pā.
  71. 71 ‘manyamānamāha’ iti pā.
  72. 72 ‘garbhaśayyānantaramakīrtitāṃ iti pā.
  73. 73 ‘pūrvakarmākṣepāt’ iti pā.
  74. 74 ‘naiva’ iti pā.
  75. 75 ‘jñānamicchatā śalyajīvinā’ iti pā.
  76. 76 ‘tāvat’ iti pā.
  77. 77 ‘samāgataṃ dvayaṃ tattu’ iti pā.