“marmasirāsnāyusandhyasthidhamanīḥ pariharan” (sū.5) ityādau marmānantaraṃ sirāṇāṃ nirdeśāt pratyekamarmanirdeśaśārīrānantaraṃ sirāvarṇavibhāgaśārīrārambho yujyata ityāha- athetyādi| vibhaktirvibhāgaḥ samudāyāt pṛthakkaraṇamityarthaḥ| sirāṇāṃ vātādivahānāṃ tadvarṇānāṃ cāruṇanīlaśuklalohitānāṃ vibhaktiryasmin śārīre tattathāvidham||1-2||
sapta sirāśatāni bhavanti; yābhiridaṃ śarīramārāma iva jalahāriṇībhiḥ kedāra iva ca kulyābhirupasnihyate'nugṛhyate cākuñcanaprasāraṇādibhirviśeṣaiḥ; drumapatrasevanīnāmiva tāsāṃ pratānāḥ; tāsāṃ nābhirmūlaṃ, tataśca prasarantyūrdhvamadhastiryak ca ||3||
tāsāmaṇuśo'parisaṅkhyātānāmapi bhūyastvāśrayāṃ samudāyasaṅkhyāṃ nirdiśannāha- saptetyādi| tāsāṃ sarvāsāmapi sāmānyaṃ karma nirdiśannāha- yābhirityādi| yābhiḥ sirābhiḥ| ārāmo nānāvṛkṣasamudāyaviśeṣaḥ| jalahāriṇībhiḥ praṇālībhiḥ, kulyābhiḥ kṛtrimālpasaridbhiḥ; etaddṛṣṭāntadvayaṃ sthūlasūkṣmasirāprāpaṇārtham| upasnihyate puṣṭiṃ nīyate taruṇānāṃ śarīraṃ, vṛddhānāṃ śarīrapariṇāmāttenopasnehena śarīraṃ yāpyate; uktaṃ ca- “sa evānnaraso vṛddhānāṃ jarāparipakvaśarīratvādaprīṇano bhavati” (sū.14) iti| anugṛhyate paripālyate| ākuñcanādibhirityatrādiśabdādbhāṣaṇasvapnāvabodhādayo gṛhyante| sirāṇāṃ sūkṣmaviśeṣapradarśanāya dṛṣṭāntamāha- drumetyādi| pratānā vistārāḥ| tata iti nābhita ityarthaḥ||3||
bhavataścātra ślokau- yāvatyastu sirāḥ kāye sambhavanti śarīriṇām | nābhyāṃ sarvā nibaddhāstāḥ pratanvanti 2 samantataḥ ||4||
pratanvanti ūrdhvamadhastiryak ca kāye iti sambadhyate||4||
nābhisthāḥ prāṇināṃ prāṇāḥ prāṇānnābhirvyupāśritā | sirābhirāvṛtā nābhiścakranābhirivārakaiḥ ||5||
idānīṃ sirāṇāṃ prāṇānāṃ cādhārādheyatvaṃ pratipādayannāha- nābhisthā ityādi| nābhisthā ityanena nābhyāvarakāsu 3 sirāsvavasthitāḥ| prāṇā iti sirāṇāṃ prāṇādhāratvaṃ pratipāditam||5||
tāsāṃ mūlasirāścatvāriṃśat; tāsāṃ vātavāhinyo daśa, pittavāhinyo daśa, kaphavāhinyo daśa, daśa raktavāhinyaḥ | tāsāṃ tu vātavāhinīnāṃ vātasthānagatānāṃ pañcasaptatiśataṃ bhavati, tāvatya eva pittavāhinyaḥ pittasthāne, kaphavāhinyaśca kaphasthāne, raktavāhinyaśca yakṛtplīhnoḥ; evametāni sapta sirāśatāni ||6||
idānīṃ sirāpiṇḍamabhidhāya vibhajannāha- tāsāmityādi||6||
tatra vātavāhinyaḥ sirā ekasmin sakthni pañcaviṃśatiḥ; etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau | viśeṣatastu koṣṭhe catustriṃśat; tāsāṃ gudameḍhrāśritāḥ śroṇyāmaṣṭau, dve dve pārśvayoḥ, ṣaṭ pṛṣṭhe, tāvatya evodare, daśa vakṣasi | ekacatvāriṃśajjatruṇa ūrdhvaṃ; tāsāṃ caturdaśa grīvāyāṃ, karṇayoścatasraḥ, nava 4 jihvāyāṃ, ṣaṇ nāsikāyāṃ, aṣṭau netrayoḥ, evametat pañcasaptatiśataṃ vātavāhinīnāṃ 5 sirāṇāṃ vyākhyātaṃ bhavati | eṣa eva vibhāgaḥ śeṣāṇāmapi | viśeṣatastu pittavāhinyo netrayordaśa, karṇayordve; evaṃ raktavahāḥ kaphavahāśca | evametāni sapta sirāśatāni savibhāgāni vyākhyātāni ||7||
vātādivahāḥ sirāḥ sāmānyataḥ saṅkhyayā'bhidhāya pratyaṅgavibhāgena tā eva pratipādayitumāha- tatra vātavāhinya ityādi| koṣṭhe catustriṃśaditi yāḥ pratipāditāstāsāṃ vivaraṇamāha- tāsāmityādi| ekacatvāriṃśajjatruṇa ūrdhvamityuddiṣṭānāṃ vivaraṇamāha- tāsāṃ caturdaśetyādi| pañcasaptatiśatamiti pañcasaptatyadhikaṃ śatamityarthaḥ| eṣa ityādi| eṣa eva vibhāgaḥ pūrvokto vātavāhisirāvibhāga ityarthaḥ| śeṣāṇāmiti pittaśleṣmaraktavahānāmityarthaḥ| etena pittādivāhinīnāmapi sirāṇāṃ pratyekaṃ pañcasaptatyadhikaṃ śataṃ bhavatītyuktam| upasaṃhāramāha- evamityādi||7||
bhavanti cātra- kriyāṇāmapratīghātamamohaṃ buddhikarmaṇām | karotyanyān guṇāṃścāpi svāḥ sirāḥ pavanaścaran ||8|| yadā 6 tu kupito vāyuḥ svāḥ sirāḥ pratipadyate | tadā'sya vividhā rogā jāyante vātasambhavāḥ ||9|| bhrājiṣṇutāmannarucimagnidīptimarogatām | saṃsarpat svāḥ sirāḥ pittaṃ kuryāccānyān guṇānapi ||10|| yadā 7 prakupitaṃ pittaṃ sevate svavahāḥ sirāḥ | tadā'sya vividhā rogā jāyante pittasambhavāḥ ||11|| snehamaṅgeṣu sandhīnāṃ sthairyaṃ balamudīrṇatām | karotyanyān guṇāṃścāpi balāsaḥ svāḥ sirāścaran ||12|| yadā 8 tu kupitaḥ śleṣmā svāḥ sirāḥ pratipadyate | tadā'sya vividhā rogā jāyante śleṣmasambhavāḥ ||13|| dhātūnāṃ 9 pūraṇaṃ varṇaṃ sparśajñānamasaṃśayam | svāḥ sirāḥ sañcaradraktaṃ kuryāccānyān guṇānapi ||14|| yadā tu kupitaṃ raktaṃ sevate svavahāḥ sirāḥ | tadā'sya vividhā rogā jāyante raktasambhavāḥ ||15||
idānīṃ vātādivahasirāsu vātādīnāṃ prakṛtibhūtānāṃ prākṛtaṃ karma vikṛtibhūtānāṃ vaikṛtaṃ ca karma nirdiśannāha- kriyāṇāmityādi| kriyāṇāṃ kāyakriyāṇāṃ prasāraṇākuñcanādīnāṃ, vākkriyāṇāṃ bhāṣitādīnām| apratīghātam apratihananam| buddhikarmaṇāmiti pañcānāṃ buddhīndriyāṇāṃ, manaso buddheśca sve sve viṣaye prākṛtāyāṃ pravṛttau mohasyābhāvaṃ karoti| anyān guṇān “tatra praspandanodvahanapūraṇa” (sū.15) ityādikān| bhrājiṣṇutāṃ dīptimattvam| saṃsarpat gacchat| anyān guṇān “rāgapaktyoja” (sū.15) ityādikān| yadetyādi| anyān guṇān sandhiśleṣaṇādikān| yadā tvityādi| anyān guṇān “raktaṃ varṇaprasādaṃ” (sū.15) ityādyuktān||8-15||
na hi vātaṃ sirāḥ kāścinna pittaṃ kevalaṃ tathā | śleṣmāṇaṃ vā vahantyetā ataḥ sarvavahāḥ smṛtāḥ ||16||
prākṛtavātādivahānāmapi sirāṇāṃ sarvatra sarvakāryopalambhāt sarvavahatvaṃ darśayannāha- na hi vātamityādi||16||
praduṣṭānāṃ hi doṣāṇāṃ 10 mūrcchitānāṃ pradhāvatām | dhruvamunmārgagamanamataḥ sarvavahāḥ smṛtāḥ ||17||
idānīṃ prakupitavātādivahānāmapi sirāṇāṃ sarvavahatvaṃ darśayannāha- praduṣṭānāmityādi| mūrcchitānāmiti parasparaṃ miśritānāmityarthaḥ||17||
tatrāruṇā 11 vātavahāḥ pūryante vāyunā sirāḥ | pittāduṣṇāśca nīlāśca, śītā gauryaḥ sthirāḥ kaphāt asṛgvahāstu rohiṇyaḥ sirā nātyuṣṇaśītalāḥ ||18||
sirāvibhaktiṃ pratipādya tadvarṇavibhaktiṃ pratipādayannāha- tatretyādi||18||
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi na vidhyedyāḥ 12 sirā bhiṣak | vaikalyaṃ maraṇaṃ cāpi 13 vyadhāttāsāṃ dhruvaṃ bhavet ||19|| sirāśatāni catvāri vidyācchākhāsu buddhimān | ṣaṭtriṃśacca śataṃ koṣṭhe catuḥṣaṣṭaṃ ca mūrdhani ||20|| śākhāsu ṣoḍaśa sirāḥ koṣṭhe dvātriṃśadeva tu | pañcāśajjatruṇaścordhvamavyadhyāḥ 14 parikīrtitāḥ ||21||
tatra vyadhyāvyadhyavibhāgajñānāya pūrvoktāni saptasirāśatāni ṣaḍaṅgeṣvanūdya pratijñātā avyadhyāḥ sirāḥ prāha- sirāśatānītyādi| sirāśatāni catvārīti ekaikaśākhāgatavātādivahānāṃ sirāṇāṃ pañcaviṃśatyā catvāri śatāni bhavanti| catuḥṣaṣṭaṃ ceti śatamityatrāpi yojanīyaṃ, tena catuḥṣaṣṭyadhikaṃ śataṃ mūrdhani jñātavyam||19-21||
tatra sirāśatamekasmin sakthni bhavati; tāsāṃ jāladharā tvekā, tisraścābhyantarāḥ- tatrorvīsañjñe dve, lohitākṣasañjñā 15 caikā, tāstvavyadhyāḥ; etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau; evamaśastrakṛtyāḥ ṣoḍaśa śākhāsu | dvātriṃśacchroṇyāṃ, tāsāmaṣṭāvaśastrakṛtyāḥ- dve dve viṭapayoḥ 16, kaṭīkataruṇayośca; aṣṭāvaṣṭāvekaikasmin pārśve, tāsāmekaikāmūrdhvagāṃ pariharet, pārśvasandhigate ca dve; catasro viṃśatiśca pṛṣṭhe 17 pṛṣṭhavaṃśamubhayataḥ, tāsāmūrdhvagāminyau dve dve pariharedbṛhatīsire; tāvatya evodare, tāsāṃ meḍhropari romarājīmubhayato dve dve pariharet; catvāriṃśadvakṣasi, tāsāṃ caturdaśāśastrakṛtyāḥ- hṛdaye dve, dve dve stanamūle, stanarohitāpalāpastambheṣūbhayato'ṣṭau; evaṃ dvātriṃśadaśastrakṛtyāḥ pṛṣṭhodaroraḥsu bhavanti | catuḥṣaṣṭaṃ sirāśataṃ jatruṇa ūrdhvaṃ bhavati; tatra ṣaṭpañcāśacchirodharāyāṃ 18, tāsāmaṣṭau catasraśca marmasañjñāḥ pariharet, dve kṛkāṭikayoḥ, dve vidhurayoḥ, evaṃ grīvāyāṃ ṣoḍaśāvyadhyāḥ; hanvorubhayato'ṣṭāvaṣṭau, tāsāṃ tu sandhidhamanyau dve dve pariharet; ṣaṭtriṃśajjihvāyāṃ, tāsāmadhaḥ ṣoḍaśāśastrakṛtyāḥ, rasavahe dve, vāgvahe ca dve; dvirdvādaśa nāsāyāṃ, tāsāmaupanāsikyaścatasraḥ pariharet, tāsāmeva ca tālunyekāṃ mṛdāvuddeśe; aṣṭatriṃśadubhayornetrayoḥ 19, tāsāmekaikāmapāṅgayoḥ pariharet; karṇayordaśa, tāsāṃ śabdavāhinīmekaikāṃ pariharet; nāsānetragatāstu lalāṭe ṣaṣṭiḥ, tāsāṃ keśāntānugatāścatasra, āvartayorekaikā, sthapanyāṃ caikā parihartavyā; śaṅkhayordaśa, tāsāṃ śaṅkhasandhigatāmekaikāṃ pariharet; dvādaśa mūrdhni, tāsāmutkṣepayordve pariharet, sīmanteṣvekaikām, ekāmadhipatāviti; evamaśastrakṛtyāḥ pañcāśajjatruṇa ūrdhvamiti ||22||
kāstā 20 avyadhyāḥ? ityāha- tatra sirāśatamityādi| jāladharā iti jālānīva jālāni māṃsasirāsnāyvasthisandhijāni kūrcaśirovyāpīni 21 tāni dhārayanti 22 yāstā jāladharā ityarthaḥ| kāstāstisro'bhyantarā ityāha- tatrorvīsañjñe dve ityādi| dve api te urvīsañjñe atisānnidhyāt prāṅmarmavibhāgīye śārīre urvīsañjñaikamarmatayā nirdiṣṭe| kaṭīkataruṇayośceti atrāpi dve dve iti sambandhaḥ| pārśvasandhigate dve iti jaghanapārśvamadhyayorye pārśvasandhisañjñake marmaṇī tatsañjñāṃ prāpte dve| catasra ityādi| pṛṣṭhagatacaturviṃśatisirāsu madhye dve dve bṛhatīsire pariharedityarthaḥ| tāvatya iti caturviṃśatirityarthaḥ| catvāriṃśadityādi| ubhayato'ṣṭāviti ubhayatretyarthe ubhayata iti stanamūlādiṣu yojanīyaṃ, tenobhayatra stanamūle vāmadakṣiṇāśrite dve dve iti catasraḥ| tathobhayatra stanarohitāpalāpastambheṣvaṣṭau; tatra stanarohitayordve dve, apalāpayorekaikā, apastambhayorapyekaikā, evamaṣṭāvityarthaḥ| upasaṃhāramāha- evamityādi| pṛṣṭhodaroraḥsvityatra pṛṣṭhaśabdena śroṇipārśvānāmapi grahaṇaṃ; tena śroṇigatā aṣṭau, pārśvagatā ekaikā, catasraḥ pṛṣṭhe, catasra udare, caturdaśa vakṣasi, evaṃ dvātriṃśadavyadhyāḥ| catuḥṣaṣṭamityādi| catuḥṣaṣṭaṃ sirāśatamiti catuḥṣaṣṭyadhikaṃ sirāśatamityarthaḥ| tatreti catuḥṣaṣṭyadhikasirāśatamadhye| aṣṭau catasraśca marmasañjñā iti tatrāṣṭau mātṛkāḥ, dve nīle, dve ca manye, etā dvādaśa marmasañjñā ityarthaḥ; tathā dve kṛkāṭikayoḥ, dve vidhurayoḥ, evaṃ grīvāyāṃ ṣoḍaśāvyadhyāḥ| gayī tu vātādivahānāṃ caturbhiraṣṭakaidvātriṃśadgrīvāyāṃ, tatra ṣoḍaśāvyadhyā iti pratipādayati| sandhidhamanyāviti hanusandhidhamanyāvityarthaḥ| hanvoḥ ṣoḍaśa sirā grīvāsirāsvevāntarbhavantītyato na pṛthaggaṇanīyāḥ| gayī tu “hanugatāḥ pṛthageva ṣoḍaśa, tatra dve sandhibandhanakarmaṇī pariharet” ityāha| ṣaṭtriṃśadityādi| tāsāmadhaḥ ṣoḍaśeti tāsāṃ jihvāgataṣaṭtriṃśatsirāṇāṃ madhye'dhojihvāyāḥ ṣoḍaśasirā bhavanti, śeṣā viṃśatiśca jihvāyā ūrdhvaṃ bhavanti| aśastrakṛtyā rasavahe vāgvahe ceti rasavahe dve, vāgvahe ca dve| gayī tu “aṣṭāviṃśatirjihvāyāṃ, tāsu rasavāhinyaḥ ṣaḍaśastrakṛtyāḥ” iti brūte| dvirdvādaśeti caturviṃśatirityarthaḥ| aupanāsikyaḥ nāsāsamīpavartinyaḥ| mṛdāvuddeśe iti ghaṇṭāsamīpe 23 ityarthaḥ| gayī tu “ṣoḍaśa nāsāyāṃ, tāsu pañcāvyadhyā” ityāha| aṣṭatriṃśaditi gayī tu “caturviṃśatirubhayornetrayoḥ; tāsāmekaikāmapāṅgayoḥ pariharet” ityācaṣṭe| karṇayorityādi gayī tu “karṇayoḥ ṣoḍaśa, tāsāmekaikāṃ śabdavahāṃ pariharet” iti brūte| nāsānetretyādi yāścaturviṃśatirnāsāgatā yāśca ṣaṭtriṃśannetragatāstā eva ṣaṣṭirlalāṭe jñātavyāḥ, ato na pṛthaggaṇanīyāḥ 24| keśāntānugatā iti āvartamarmasamīpakeśāntānugatā ityarthaḥ| gayī tu “lalāṭasthitābhiḥ sirābhiḥ saha nāsānetragatāḥ sirā lalāṭe ṣaṣṭiḥ, tāsu saptāvyadhyāḥ” iti brūte| śaṅkhayorityādi| śaṅkhayordaśeti etā api nāsānetragatā boddhavyāḥ, ato na pṛthaggaṇanīyāḥ| gayī tu śaṅkhayoraṣṭau pṛthageva paṭhati; tāsu dve śaṅkhasandhigate avyadhye, iti pratipādayati| dvādaśa mūrdhnītyādi| sīmanteṣu pañcasvekaikāṃ pariharet, tathā'dhipatāvekāṃ pariharet, etāsāmapi nāsānetragatatvāt pṛthaggaṇanā na kartavyā| gayī tu mūrdhni pṛthageva dvādaśa paṭhitvā tāsvaṣṭāvavyadhyā ityāha||22||
bhavati cātra- vyāpnuvantyabhito dehaṃ nābhitaḥ prasṛtāḥ sirāḥ | pratānāḥ padminīkandādbisādīnāṃ yathā jalam 25||23||
idānīṃ sarvatra sirāsambhavatvena vyākhyātasaṅkhyāvyabhicāro'stīti 26 darśayannāha- vyāpnuvantītyādi| yathā bisādīnāṃ pratānā vistārā padminīkandāt prasṛtā jalaṃ vyāpnuvanti, tathā nābhitaḥ prasṛtāḥ sirāḥ sarvataḥ śarīraṃ vyāpnuvanti||23||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne sirāvarṇavibhaktiśārīraṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ ||7||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ śārīrasthāne saptamo'dhyāyaḥ||7||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘sirāvarṇavibhakti nāma śārīraṃ’ iti pā. ↩
- 2 ‘pravartante’ iti pā. ↩
- 3 ‘nābhyādhārakāsu’ iti pā. ↩
- 4 ‘tāsāmaṣṭau jihvāyāṃ, nava nāsāyāṃ, dve grīvāyāṃ, hanvoścatasraḥ, netrayoḥ ṣaṭ, lalāṭe tisraḥ, karṇayoścatasraḥ, dve śaṅkhayoḥ, tisraḥ śirasi’ iti tā. ↩
- 5 ‘vātavahānāṃ iti pā. ↩
- 6 ‘yadā vāyuraduṣṭastu sevate svavahāḥ sirāḥ| tadā tu balavarṇaujaḥ prasīdecca manastathā’ iti tā. ↩
- 7 ‘yadā tvakupitaṃ pittaṃ sevate svavahāḥ sirāḥ| avyāpannastadā'gnistu samyak pacati bhojanam| karotyanyān guṇāṃścāpi pittamātmasirāścaran’ iti tā. ↩
- 8 ‘yadā tvakupitaḥ śleṣmā svāḥ sirāḥ samprapadhyate| āśayāḥ sandhayaścaiva vartante'sya nirāmayāḥ||’ iti tā. ↩
- 9 ‘yadā tvakupittaṃ raktaṃ sevate svavahāḥ sirāḥ| tadā samyak prajānāti sparśanānāṃ śubhāśubham| varṇaprasādanaṃ sthairyaṃ dhātūnāṃ puṣṭimeva ca| karotyanyān guṇāṃścāpi raktamātmasirāścaran’ iti tā. ↩
- 10 ‘doṣāṇāmucchritānāṃ’ iti pā. ↩
- 11 ‘tatrāruṇā vātavahā nīlāḥ pittavahāḥsirāḥ| asrugvahāstu rohiṇyo gauryaḥ śleṣmavahāḥ sirāḥ’ iti tā. ↩
- 12 ‘vyadhedyāḥ’ iti pā. ↩
- 13 ‘cāśu’ iti pā. ↩
- 14 ‘jatrorūrdhvaṃ tu pañcāśadavyadhyāḥ parikīrtitāḥ| vaikalyaṃ maraṇaṃ vā''śu vyadhāttāsāṃ dhruvaṃ bhavet’ iti tā. ↩
- 15 ‘lohitākṣasañjñākā’ iti pā. ↩
- 16 ‘vaṅkṣaṇaviṭapayoḥ’ iti tā. ↩
- 17 ‘pṛṣṭhe’ iti na paṭhyate keṣucitpustakeṣu ↩
- 18 ‘tatrāṣṭapañcāśat’ iti pā. ↩
- 19 ‘ṣaṭtriṃśadubhayornetrayoḥ’ iti pā. ↩
- 20 ‘kāstāḥ ṣoḍaśāvyadhyāḥ’ iti pā. ↩
- 21 ‘kūrcakūrcaśirovyāpīni’ iti pā. ↩
- 22 ‘dhārayantītyarthaḥ’ iti pā. ↩
- 23 ‘ghoṇāsamīpe’ iti pā. ↩
- 24 ‘nanu netragatā aṣṭatriṃśat, tatkarthatriṃśannetragatā iti vykhyāya ṣaṣṭiṃ pūrayati? satyaṃ, yadyapyaṣṭatriṃśannetrayoḥ sirā uktāstathā'pi tanmadhye dvayorapāṅgāśritatvāttatrābhāvaḥ, uto netragatā aṣṭatriṃśadapi lalāṭe punaḥ, ṣaṭtriṃśadeveti’ iti pā. ↩
- 25 asyāgre tāḍapatrapustake ‘sirāśatānāṃ saptānāṃ śarīreṣu śarīriṇām| aśastrakṛtyā navatistathā'ṣṭau ca vinidiṃśet|| spandinyo jaladhāriṇyo yāśca marmasamāśritāḥ| avyadhyāstā vijānīyāt snāysandhigatāśca yāḥ|| vaikalyaṃ maraṇaṃ cāpi vyadhādāsāṃ ghruvaṃ bhavet’ ityadhikaḥ pāṭha upalabhyate ↩
- 26 ‘niyatavyākhyātasaṅkhyāvyamicāro'stīti’ iti pā. ↩