8. sirāvyadhavidhiśārīram

Larger type: Suśrutasaṃhitā · indented: Ḍalhaṇa's Nibandhasaṅgraha
athātaḥ sirāvyadhavidhiṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
sirāvarṇavibhaktyanantaraṃ jñātavyadhyāvyadhyasirasya sirāvyadhavidhiryujyata ityāha- athāta ityādi||1-2||
bālasthavirarūkṣakṣatakṣīṇabhīrupariśrāntamadyapādhvastrīkarśitavamitaviriktāsthāpitānuvāsitajāgaritaklībakṛśagarbhiṇīnāṃ kāsaśvāsaśoṣapravṛddhajvarākṣepakapakṣāghātopavāsapipāsāmūrcchāprapīḍitānāṃ ca sirāṃ na vidhyet 1, yāścāvyadhyāḥ, vyadhyāścādṛṣṭāḥ, dṛṣṭāścāyantritāḥ, yantritāścānutthitā iti ||3||
bāletyādi|- bālasthavirayorasampūrṇakṣīṇadhātutvāt sirāṃ na vidhyet| rūkṣakṣatakṣīṇānāṃ vātaprakopabhayāt sirāṃ na vidhyet; kṣata iti uraḥkṣatayuktaḥ khaḍgādyabhihato vā, kṣīṇaḥ kṣīṇadhātuḥ; gayī tu “kṣatena kṣīṇaḥ kṣatakṣīṇastasyānilavyādhibhayānna vidhyet” iti vyākhyāti| bhīrośca tamobahulatvāllohitadarśanena mūrcchābhayānna vidhyet| pariśrāntasya śramakupito vātaḥ śoṇitāvasecanenātiprābalyaṃ prāpya śarīravyāpādakaḥ syāt| madyapasya madavikṣiptacittasyātimūrcchākaratvāt| adhvastrīkarśitasya vātaprakopabhayānna vidhyet| vāntaviriktayorakṛtasaṃsarjanayorapītasnehayorvamanavirekānantarameva vātaprakopabhayāt sirāṃ na vidhyet| āsthāpitajāgaritayormarutprakopabhayānna vidhyet, anuvāsitasya mande'gnau bhūyo'gnimāndyabhayāt, klībasya pradhānadhātukṣayeṇālpasattvatvena ca niścitavināśāt, kṛśasya garbhiṇīnāṃ copakṣīṇadhātutvāddehasandehabhayāt, kāsaśvāsaśoṣiṇāmapyapacīyamānadhātutvena dehasandehabhayānna vidhyet| pravṛddhajvarasyāsṛksrāveṇa pralāpādibhayāt sirāṃ na vidhyet| yāścāvyadhyā iti aśeṣāvyadhyaprasaṅgenoktamiti na punaruktam||3||
śoṇitāvasekasādhyāśca ye vikārāḥ prāgabhihitāsteṣu cāpakveṣvanyeṣu cānukteṣu yathābhyāsaṃ 2 yathānyāyaṃ ca sirāṃ vidhyet ||4||
śoṇitāvasekasādhyā iti “tvagdoṣā granthayaḥ śophā” (sū.14) ityādinā śoṇitavarṇanīye uktāḥ| teṣu cāpakveṣviti yadyapi raktābhāvāt pakvānāṃ raktasrutirna kriyata ityarthādevāpakvagrahaṇaṃ labhyate, tathā'pi bāhyopakrameṣu madhye śoṇitāvasekasya prādhānyakhyāpanāyāpakvagrahaṇaṃ kṛtam| anyeṣu cānukteṣviti ye vipākābhimukhāḥ śoṇitāvasekasādhyeṣvanabhihitāsteṣvityarthaḥ| yathābhyāsamiti yathāsamīpamityarthaḥ| yathānyāyamiti nyāyasya snehasvedādikasyānatikrameṇeti yathānyāyam||4||
pratiṣiddhānāmapi ca viṣopasarge ātyayike ca sirāvyadhanamapratiṣiddham ||5||
idānīṃ kāraṇavaśānniṣiddhānāmapi śoṇitāvasekaṃ darśayannāha- pratiṣiddhānāmityādi| pratiṣiddhānāmapīti bālasthavirādīnām| ātyayike iti atyayo vināśo bhavatyasmādityātyayiko vidradhyādirananyasādhyaḥ||5||
tatra snigdhasvinnamāturaṃ yathādoṣapratyanīkaṃ dravaprāyamannaṃ bhuktavantaṃ yavāgūṃ pītavantaṃ 3 vā yathākālamupasthāpyāsīnaṃ sthitaṃ vā prāṇānabādhamāno vastrapaṭṭacarmāntarvalkalalatānāmanyatamena yantrayitvā nātigāḍhaṃ nātiśithilaṃ śarīrapradeśamāsādya prāptaṃ śastramādāya 4 sirāṃ vidhyet ||6||
tatra sirāvyadhasya pūrvakarmavidhiṃ pradarśya pradhānakarmavidhiṃ darśayannāha- tatretyādi| tatreti vākyopakrame| āturamiti atrāturagrahaṇaṃ svasthasya raktaṃ na srāvayediti bodhanārtham| dravaprāyamiti raktotkleśanārthaṃ dravādhikamannaṃ bhuktavantam| yavāgūṃ pītavantaṃ veti sātmyāpekṣayā| yathākālamiti varṣādiṣu vyabhrādikālānatikrameṇa| upasthāpya sannidhāne sthāpayitvā| āsīnam upaviṣṭaṃ, sthitam ūrdhvībhūtam| nātigāḍhaṃ nātiśithilamiti nātigāḍhamuttamāṅge, nātiśithilaṃ śākhāsu| śarīrapradeśamāsādyeti marmarahitaṃ śarīrapradeśaṃ gṛhītvetyarthaḥ| prāptaṃ śastramiti upayuktaṃ śastramityarthaḥ||6||
naivātiśīte nātyuṣṇe na pravāte na cābhrite | sirāṇāṃ vyadhanaṃ kāryamaroge vā kadācana ||7||
naivetyādi| abhrita iti abhrāṇi sañjātāni yatra dine tadabhritaṃ dinaṃ, tasminnityarthaḥ||7||
tatra vyadhyasiraṃ puruṣaṃ pratyādityamukhamaratnimātrocchrite upaveśyāsane sakthnorākuñcitayorniveśya 5 kūrpare sandhidvayasyopari hastāvantargūḍhāṅguṣṭhakṛtamuṣṭī manyayoḥ sthāpayitvā yantraṇaśāṭakaṃ grīvāmuṣṭyorupari parikṣipyānyena puruṣeṇa paścātsthitena vāmahastenottānena śāṭakāntadvayaṃ grāhayitvā tato brūyāt- dakṣiṇahastena sirotthāpanārthaṃ nātyāyataśithilaṃ yantramāveṣṭayeti, asṛksrāvaṇārthaṃ ca yantraṃ 6 pṛṣṭhamadhye pīḍayeti, karmapuruṣaṃ ca vāyupūrṇamukhaṃ sthāpayet 7; eṣa uttamāṅgagatānāmantarmukhavarjānāṃ sirāṇāṃ vyadhane yantraṇavidhiḥ | pādavyadhyasirasya pādaṃ same sthāne susthitaṃ sthāpayitvā'nyaṃ pādamīṣatsaṅkucitamuccaiḥ kṛtvā vyadhyasiraṃ pādaṃ jānusandheradhaḥ śāṭakenāveṣṭya hastābhyāṃ 8 prapīḍya gulphaṃ vyadhyapradeśasyopari caturaṅgule plotādīnāmanyatamena baddhvā vā pādasirāṃ vidhyet | athopariṣṭhāddhastau gūḍhāṅguṣṭhakṛtamuṣṭī samyagāsane sthāpayitvā sukhopaviṣṭasya pūrvavadyantraṃ baddhvā hastasirāṃ vidhyet | gṛdhrasīviśvācyoḥ saṅkucitajānukūrparasya | śroṇīpṛṣṭhaskandheṣūnnāmitapṛṣṭhasyāvākśiraskasyopaviṣṭasya | visphūrjitapṛṣṭhasya vidhyet | udarorasoḥ prasāritoraskasyonnāmitaśiraskasya visphūrjitadehasya | bāhubhyāmavalambamānadehasya pārśvayoḥ | anāmitameḍhrasya meḍhre | unnamitavidaṣṭajihvāgrasyādhojihvāyām 9| ativyāttānanasya tāluni dantamūleṣu ca | evaṃ yantropāyānanyāṃśca 10 sirotthāpanahetūn buddhyā'vekṣya śarīravaśena vyādhivaśena ca vidadhyāt ||8||
idānīmuttamāṅgasakthipāṇidvayapṛṣṭhodaravakṣomeḍhrajihvādiṣu sirāṇāṃ yena prakāreṇotthāpanaṃ taṃ darśayannāha- tatretyādi| aratnimātrocchrite iti kaniṣṭhāṅgulipramitahastamātrocchrita ityarthaḥ| sandhidvayasyoparīti jānusandhidvayasyopari kūrpare niveśyetyarthaḥ| karmapuruṣamiti yasya sirāvyadhanaṃ karma kriyate sa karmapuruṣaḥ| antarmukhavarjānāmiti mukhāntargatavarjitānāmityarthaḥ| tatra pādavyadhyetyādi| plotādīnāmiti plotaṃ vastram, ādiśabdādvalkalādīnāṃ grahaṇam| athopariṣṭhādityādi| pūrvavaditi vyadhyapradeśasyopari caturaṅgula ityarthaḥ| gṛdhrasītyādi gṛdhrasyāṃ saṅkucitajānoḥ, viśvācyāṃ saṅkucitakūrparasya, sirāṃ vidhyediti pūrvavākyāt sambadhyate| śroṇīpṛṣṭhaskandheṣviti sirāmiti pūrvataravākyāt sambadhyate| kīdṛśasya puruṣasyetyāśaṅkya viśeṣaṇatrayamāha 11 - unnāmitapṛṣṭhasyetyādi| visphūrjitamāyāmitaṃ pṛṣṭhaṃ yena saḥ, tathā| udarorasoḥ prasāritoraskasyonnamitaśiraskasya visphūrjitadehasya ‘sirāṃ vidhyet’ iti śeṣaḥ| visphūrjitadehasyeti āyāmitamadhyaśarīrasyetyarthaḥ| avanāmitameḍhrasyeti stabdhamevāvanāmitaṃ meḍhraṃ yasya sa tathā, tasya meḍhre ‘sirāṃ vidhyet’ iti śeṣaḥ| anuktānāmapi yantraṇaprakārāṇāṃ buddhyā vīkṣaṇena karaṇīyatāṃ darśayannāha- evamityādi||8||
māṃsaleṣvavakāśeṣu yavamātraṃ śastraṃ nidadhyāt, ato'nyathā'rdhayavamātraṃ vrīhimātraṃ vā vrīhimukhena, asthnāmupari kuṭhārikayā vidhyedardhayavamātram ||9||
idānīṃ pradeśaviśeṣeṇa śastrapraṇidhānapramāṇaṃ śastraviśeṣaṃ ca darśayannāha- māṃsaleṣvityādi| māṃsaleṣu jaṭharasphigādiṣu, yavamātraṃ yavapramāṇam| vrīhiratra pradhānakalpanayā śūkadhānyaṃ, tatrāpi raktaśālireva||9||
vyabhre varṣāsu vidhyettu grīṣmakāle tu śītale | hemantakāle madhyāhne śastrakālāstrayaḥ smṛtāḥ ||10||
nityagasya kālasya śītoṣṇavarṣābhedena trividhatvāntriṣvapi kāleṣu viśeṣamāha- vyabhre ityādi| vigatāni abhrāṇi yasmin dine tad vyabhraṃ dinaṃ tasmin vyabhre dine, varṣāsu varṣākāle, sirāṃ vidhyedityarthaḥ| grīṣmakāle tu śītale iti tṛtīyapraharānantaramityarthaḥ| hemantakāla iti hemantagrahaṇaṃ śītakālopalakṣaṇam| etaccātyantikavyādhivaśena, na punaḥ svasthasya; tasya hi śaradādisādhāraṇa evaikaḥ kāla iti||10||
samyakśastranipātena dhārayā yā sravedasṛk | muhūrtaṃ ruddhā tiṣṭhecca suviddhāṃ tāṃ vinirdiśet ||11||
suviddhasirālakṣaṇamāha- samyagityādi| muhūrtamiti muhūrtaśabdaḥ sravedasṛgityatra ca sambadhyate||11||
yathā kusumbhapuṣpebhyaḥ pūrvaṃ sravati pītikā | tathā sirāsu viddhāsu duṣṭamagre pravartate ||12||
idānīṃ sirāyāṃ viddhāyāṃ satyāṃ pūrvaṃ duṣṭameva raktaṃ pravartata iti darśayannāha- yathetyādi||12||
mūrcchitasyātibhītasya śrāntasya tṛṣitasya ca | na vahanti sirā viddhāstathā'nutthitayantritāḥ ||13||
sirāṇāṃ samyagviddhānāmapyasravaṇe kāraṇaṃ darśayannāha- mūrcchitasyetyādi| atibhītādiṣvatibhayādijanitavātena sirāmukhanirodhāt, anutthitayantritānāṃ śoṇitasya pravṛttāvabhimukhībhāvābhāvānna vahantīti| yadyapi “madamūrcchāśramārtānāṃ” (sū.14) ityādinā| sūtrasthānoditenāyamartha uktastathā'pi prakaraṇāntaratvānna paunaruktyam||13||
kṣīṇasya bahudoṣasya mūrcchayā'bhihatasya 12 ca | bhūyo'parāhṇe visrāvyā sā'paredyustryahe'pi 13||14||
kṣīṇasyāvaśyasrāvaṇīye śoṇite kramasrāvaṇaṃ darśayannāha- kṣīṇasyetyādi| mūrcchayā'bhihitasyeti akṣīṇasyāpītyarthaḥ||14||
raktaṃ saśeṣadoṣaṃ tu kuryādapi vicakṣaṇaḥ | na cātiniḥsrutaṃ kuryāccheṣaṃ saṃśamanairjayet ||15||
kṣīṇe'tisrāvaṇasya bahudoṣakaratvānniṣedhaṃ kurvannāha- raktamityādi||15||
balino bahudoṣasya vayaḥsthasya śarīriṇaḥ | paraṃ pramāṇamicchanti prasthaṃ śoṇitamokṣaṇe ||16||
prasthaṃ sārdhatrayodaśapalāni| tathā coktaṃ- “vamane ca vireke ca tathā śoṇitamokṣaṇe| sārdhatrayodaśapalaṃ prasthamāhurmanīṣiṇaḥ”- iti||16||
tatra pādadāhapādaharṣacippavisarpavātaśoṇitavātakaṇṭakavicarcikāpādadārīprabhṛtiṣu 14 kṣipramarmaṇa upariṣṭhād dvyaṅgule vrīhimukhena sirāṃ vidhyet, ślīpade taccikitsite yathā vakṣyate, kroṣṭukaśiraḥ- khañjapaṅgulavātavedanāsu jaṅghāyāṃ gulphasyopari caturaṅgule, apacyāmindrabasteradhastād dvyaṅgule, jānusandheruparyadho vā caturaṅgule gṛdhrasyāṃ, ūrumūlasaṃśritāṃ galagaṇḍe, etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau; viśeṣatastu vāmabāhau kūrparasandherabhyantarato bāhumadhye plīhni kaniṣṭhikānāmikayormadhye vā, evaṃ dakṣiṇabāhau yakṛddālye (kaphodare 15 ca,) etāmeva ca kāsaśvāsayorapyādiśanti, gṛdhrasyāmiva viśvācyāṃ, śroṇiṃ prati samantād dvyaṅgule pravāhikāyāṃ śūlinyāṃ, parivartikopadaṃśaśūkadoṣaśukravyāpatsu meḍhramadhye, (vṛṣaṇayoḥ pārśve mūtravṛddhyāṃ, nābheradhaścaturaṅgule sevanyā vāmapārśve dakodare 16,) vāmapārśve kakṣāstanayorantare'ntarvidradhau pārśvaśūle ca, bāhuśoṣāvabāhukayorapyeke vadantyaṃsayorantare, trikasandhimadhyagatāṃ tṛtīyake, adhaḥskandhasandhigatāmanyatarapārśvasaṃsthitāṃ 17 caturthake, hanusandhimadhyagatāmapasmāre, śaṅkhakeśāntasandhigatāmuro'pāṅgalalāṭeṣu conmāde, jihvārogeṣvadhojihvāyāṃ dantavyādhiṣu ca, tāluni tālavyeṣu, karṇayorupari samantāt karṇaśūle tadrogeṣu ca, gandhāgrahaṇe nāsārogeṣu ca nāsāgre, timirākṣipākaprabhṛtiṣvakṣyāmayeṣūpanāsike lālāṭyāmapāṅgyāṃ vā, etā eva śirorogādhimanthaprabhṛtiṣu rogeṣviti ||17||
idānīṃ niyatadehadeśagatarogaviśeṣeṇa vyadhyānāṃ sirāṇāṃ dehadeśaviśeṣaṃ niyamayannāha- tatretyādi| prabhṛtigrahaṇādanye'pi pādarogā raktānubandhidoṣajātā gṛhyante| taccikitsite yathā vakṣyata iti ślīpadacikitsite yena prakāreṇa vakṣyate, tathā ślīpade sirāṃ vidhyedityarthaḥ| kroṣṭukaśira ityādi| kroṣṭukaśīrṣādiṣu vātavedanāsu jaṅghāyāṃ sirāṃ vidhyet| tatrāpi pradeśaviśeṣajñānāyāha- gulphasyoparītyādi| apacyāmiti utpannamātrāyāmityarthaḥ, na tu rūḍhāyāṃ, tasyāṃ “pārṣṇiṃ prati dve daśa cāṅgulāni” (ci.18) ityādinā cikitsitasyoktatvāt| etenetyādi| yasmāddhastayorapi dāhādayo rogā bhavantyato bāhugrahaṇaṃ kṛtam| kiṃ sarvatraiva sakthibāhvoḥ samānaḥ sirāvyadha āhosvit kutracidbhinna iti darśayannāha- viśeṣata ityādi| kūrparasandherityatra sandhiśabdena sandhisamīpa ucyate, sandhau śastrapraṇidhānasya niṣiddhatvāt| yakṛddālye iti yakṛddālyudarasya sarvāvasthāyāmityarthaḥ| etāmeva dakṣiṇabāhumadhyāśritāmityarthaḥ| kāsaśvāsayoriti kaphotyayoḥ kaphāvṛtamārutajanyayorvā| gayī tu “kāsaśvāsayoralpayormārgaviśuddhyarthaṃ, natūdriktayoḥ, tatra sirāvyadhapratiṣedhasya prāgeva pratipāditatvāt” iti vyākhyāti| gṛdhrasyāmiva- viśvācyāṃ yathā gṛdhrasyāṃ jānusandheruparyadho vā caturaṅgule, evaṃ viśvācyāṃ kūrparasandheruparyadho vā caturaṅgula ityarthaḥ| śroṇimityādi| śūlinyāmiti kālenānubandhabhūtaraktāvṛtavātakṛtaśūlayuktāyāmityarthaḥ| parivartikā “mardanāt pīḍanādvāyuḥ” (ni.13) ityādiproktaliṅgā| vṛṣaṇayorityādi| mūtravṛddhyāmiti paripakvāyāmityarthaḥ| sevanyā vāmapārśva iti sevanīpradeśādvāmapārśve ityarthaḥ| vāmapārśve ityādi| vṛddhavāgbhaṭe tu “vidradhau pārśvaśūle ca pārśvakakṣāstanāntarasthāṃ” (a.saṃ.sū.36) iti sāmānyenaiva pārśvaśabdopādānaṃ kṛtaṃ, tasmādatrāpi vāmapārśvagrahaṇaṃ dakṣiṇapārśvopalakṣaṇaṃ, tena dakṣiṇapārśve yadā śūlavidradhī bhavatastadā dakṣiṇapārśve kakṣāstanāntarasthāṃ sirāṃ vidhyedityarthaḥ| asyāgre ‘etāmeva kaphodare’ iti kecit paṭhanti, sa pāṭho na saṅgacchate, yato ‘dakṣiṇabāhau yakṛddālye kaphodare ca’ iti prāgeva kaphodare sirāvyadhasya pratipāditatvāt| bāhuśoṣetyādi| śoṇitāvṛtavātajanitayorbāhuśoṣāvabāhukayorapyaṃsayoḥ sirāvyadhaḥ, natu kevalavātakṛtayorityeke vadanti, paramataṃ cāpratiṣiddhamanumatameveti jejjaṭācāryaḥ| gayī tu “bāhumadhye bāhuśoṣāvabāhukayorapyeke vadantyaṃsayorantare” iti paṭhitvā vyākhyāti- bāhuśoṣā'vabāhukayorbāhumadhye kūrparāṃsayormadhye ityarthaḥ; matāntaramāha- eke vadantyaṃsayorantara iti| nanu cānyatrāvabāhukāditi sirāvyadhapratiṣedhāt kathamatra sirāvyadho vihitaḥ? naivam, anyatrāvabāhukādityanena vātavyādhicikitsitāvekṣaṇasya pratiṣedho, na tu sirāvyadhasyati tatraiva vātavyādhicikitsite varṇayiṣyāmaḥ| bāhuśoṣe ca kevalānilaje'pyavasthāvaśāt sirāvyadhaḥ; tathā hyuṣṇāmbulavaṇādervātaharasyopayogāt kupitena śoṇitenāvṛto vāto yadā vedanākārī tadā sirāvyadha iti| triketyādi| aṃsayorantara ityatrāpi sambadhyate| tenāṃsayorantare yastrikasandhistatsamīpagatāṃ, na punastrikasandhimadhyagatāṃ, trikasandhermarmatvāt| adha ityādi| skandhasandheradhogatāṃ vāmadakṣiṇapārśvayorekatarapārśvasaṃśritāṃ sirāṃ vidhyediti samudāyārthaḥ| hanvityādi| hanusandhimadhyagatāṃ hanusamīpasandhimadhyagatāmityarthaḥ| śaṅkhetyādi| kecidatra ‘unmāde'pasmāre ca’ iti paṭhanti, tatrāpasmārasya pāṭho na saṅgacchate, tathāca vāgbhaṭaḥ- “uro'pāṅgalalāṭasthāmunmāde'pasmṛtau punaḥ| hanusandhau samudbhūtāṃ sirāṃ bhrūmadhyagāminīm”- (vā.sū.27) iti| jihvetyādi| jihvārogeṣu kaṇṭakādiṣu, dantavyādhiṣu kṛmidantādiṣu| tālu nītyādi| tālavyeṣviti tālubhaveṣu vikāreṣu| karṇayorityādi atroparigrahaṇamadhonivṛttyarthaṃ, vidhuramarmāśritatvādadhobhāgasya| karṇaśūla iti raktāvṛtānilaje ityarthaḥ| karṇarogadvāreṇaiva karṇaśūle prāpte tadupādānaṃ viśeṣārtham| tadrogeṣu karṇarogeṣu| gandhetyādi| nāsārogadvāreṇaiva gandhāgrahaṇe prāpte viśeṣārthamupādānam| timiretyādi| pāko'kṣipākaḥ| upanāsike nāsāsamīpasthe sire| apāṅgyā bhrūpucchāntasthā| śirorogādhimanthaprabhṛtiṣu rogeṣviti prabhṛtigrahaṇāt kṣudraroge paṭhitārūṃṣikāderapi grahaṇam| sarveṣu pūrvokteṣu raktānubandhajeṣu raktajeṣu vā sirāvyadho nānyādṛśeṣu||17||
duṣṭavyadhā viṃśatiḥ- durviddhā'tividvā kuñcitā piccitā kuṭṭitā'prasrutā'tyudīrṇā'nte viddhā pariśuṣkā kūṇitā vepitā'nutthitaviddhā śastrahatā tiryagviddhāviddhā'vyadhyā 18 vidrutā dhenukā punaḥ punarviddhā sirāsnāyvasthisandhimarmasu ceti ||18||
duṣṭo vyadho yāsāṃ tā duṣṭavyadhāḥ| katisaṅkhyā ityāha- viṃśatiḥ| kathaṃ viṃśatirityāha- durviddhetyādi||18||
tatra yā sūkṣmaśastraviddhā'vyaktamasṛk 19 sravati rujāśophavatī ca sā durviddhā, pramāṇātiriktaviddhāyāmantaḥ praviśati śoṇitaṃ śoṇitātipravṛttirvā 20 sā'tividdhā, kuñcitāyāmapyevaṃ, kuṇṭhaśastrapramathitā pṛthulībhāvamāpannā piccitā, anāsāditā punaḥ punarantayośca bahuśaḥ śastrābhihatā kuṭṭitā, śītabhayamūrcchābhirapravṛttaśoṇitā aprasrutā, tīkṣṇamahāmukhaśastraviddhā'tyudīrṇā, alparaktasrāviṇyanteviddhā, kṣīṇaśoṇitasyānilapūrṇā pariśuṣkā, caturbhāgāsāditā kiñcitpravṛttaśoṇitā kūṇitā, duḥsthānabandhanādvepamānāyāḥ śoṇitasammoho bhavati sā vepitā, anutthitaviddhāyāmapyevaṃ, chinnā'tipravṛttaśoṇitā kriyāsaṅgakarī śastrahatā, tiryakpraṇihitaśastrā kiñciccheṣā tiryagviddhā, bahuśaḥ kṣatā hīnaśastrapraṇidhānenāviddhā, aśastrakṛtyā avyadhyā, anavasthitaviddhā vidrutā, pradeśasya bahuśo'vaghaṭṭanādārohadvyadhā muhurmuhuḥ śoṇitasrāvā dhenukā, sūkṣmaśastravyadhanādbahuśo bhinnā 21 punaḥ punarviddhā, snāyvasthisirāsandhimarmasu viddhā rujāṃ śophaṃ vaikalyaṃ maraṇaṃ cāpādayati ||19||
idānīṃ duṣṭavyadhānāṃ vivaraṇamāha- tatretyādi| avyaktamiti alpatayā aspaṣṭam| antaḥ praviśatīti śarīrābhyantaraṃ praviśatītyarthaḥ| kuñcitāyāmiti kuṭilībhūtāyāmityarthaḥ| pṛthulībhāvamāpanneti kuṇṭhaśastrābhipātena cippaṭatayā prasaraṃ prāptā| anāsāditā aprāptā| caturbhāgāsāditeti caturbhāgena prāptā| vepamānāyā iti kampamānāyāḥ| śoṇitasammohaḥ śoṇitāpravṛttiḥ| chinneti dvidhābhūtā| kriyāsaṅgakarīti gamanādikriyāvināśakarī| pradeśasyeti sirāvyadhanapradeśasya, bahuśo ghaṭṭanāditi bahūn vārān tāḍanāt| ārohadvyadhā uparyuparyāropitaśastrapadā, ata eva taiḥ śastrapadairdhenustaneriva sravaṇād dhenukā| bahuśo bhinneti ‘ekasthāne eva’ iti śeṣaḥ| āsu vyāpatsu prāgeva vyāpatkāraṇapratiṣedhaḥ, jātāsu tatkāraṇaviparītaguṇācaraṇaṃ, tatkāraṇajeṣu vikāreṣu yathāsvaṃ śamanena praśamanamiti||19||
bhavanti cātra- sirāsu śikṣito nāsti calā hyetāḥ svabhāvataḥ | matsyavat parivartante tasmādyatnena tāḍayet ||20||
idānīṃ sirāvyadhane yatnaṃ darśayannāha- sirāsvityādi| śikṣito'bhyāsena nipuṇaḥ sirāsu nāsti, matsyavaccalanāt; tasmāttadvyadhe yatno vidheya ityarthaḥ||20||
ajānatā gṛhīte tu śastre kāyanipātite | bhavanti vyāpadaścaitā bahavaścāpyupadravāḥ ||21||
idānīṃ śastrakarmānipuṇavaidyādvyāpatsambhavaṃ darśayannāha- ajānatā ityādi||21||
snehādibhiḥ kriyāyogairna tathā lepanairapi | yāntyāśu vyādhayaḥ śāntiṃ yathā samyak sirāvyadhāt ||22||
idānīṃ snehādikarmaṇaḥ sirāvyadhasya guṇotkarṣaṃ pratipādayannāha- snehādibhirityādi||22||
sirāvyadhaścikitsārdhaṃ śalyatantre prakīrtitaḥ | yathā praṇihitaḥ samyagbastiḥ kāyacikitsite ||23||
adhunā sirāvyadhasya cikitsārdhatvaṃ darśayannāha- siretyādi| cikitsārdhamiti cikitsāmadhye pradhānamityarthaḥ; apare'rdhaśabdaṃ saṅkhyāvācakamāhuḥ| (“māṃsamedo'sthimajjānaḥ śoṇitasyāvasecanāt| dhamanyaśca viśuddhyanti duṣṭaraktāstvacaśca yāḥ|| rasasvedādiniṣyandādviśuddhyanti na puṣkalam 22 ” - iti)||23||
tatra snigdhasvinnavāntaviriktāsthāpitānuvasitasirāviddhaiḥ parihartavyāni- krodhāyāsamaithunadivāsvapnavāgvyāyāmayānādhyayanasthānāsanacaṅkramaṇaśītavātātapaviruddhāsātmyājīrṇānyābalalābhāt 23, māsameke manyante | eteṣāṃ vistaramupariṣṭhādvakṣyāmaḥ ||24||
idānīṃ snigdhādibhiḥ puruṣaiḥ krodhādīni sāmānyena parihartavyānīti darśayannāha- tatretyādi| sthānam ūrdhvībhavanam, āsanam upaveśanam| eteṣāṃ krodhāyāsādīnāṃ pañcadaśānām| upariṣṭhāt āturopadravacikitsite||24||
sirāviṣāṇatumbaistu jalaukābhiḥ padaistathā | avagāḍhaṃ yathāpūrvaṃ nirharedduṣṭaśoṇitam ||25||
idānīṃ sirāviṣāṇādīnāṃ raktāvasecanopāyānāṃ yathāpūrvaṃ gurutāṃ darśayannāha- sirāviṣāṇetyādi| padaiḥ pracchannaiḥ 24| avagāḍham abhyantarāśrayam| yathāpūrvaṃ pūrvānatikrameṇa; etenottānaṃ padaiḥ, avagāḍhaṃ jalaukobhiḥ, avagāḍhataraṃ tumbaiḥ, avagāḍhatamaṃ viṣāṇena; sārvāṅgikamavagāḍhatamaṃ ca sirābhiriti||25||
avagāḍhe jalaukā syāt pracchannaṃ piṇḍite hitam | sirā'ṅgavyāpake rakte śṛṅgālābū tvaci sthite ||26||
tatra sirāviṣāṇatumbajalaukaḥpracchannānāṃ viṣayaṃ kaścidāha- avagāḍhe ityādi||26||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne sirāvyadhavidhiśārīraṃ nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ ||8||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ śārīrasthāne'ṣṭamo'dhyāyaḥ||8||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 asyāgre tā. pustake ‘kiṃ kāraṇaṃ? eṣāṃ tu khalu vedhādindriyasammohaḥ śoṣo vā bhavati, raktapittino raktātyayādvātaprakopo mṛtyurvā sirāvedhena sambhavet’ ityadhikaḥ pāṭha upalabhyate
  2. 2 ‘yathābhyāsamanatyayaṃ ca’ iti tā.
  3. 3 ‘pratipītaṃ’ iti pā.
  4. 4 ‘yathoktaṃ śastraṃ gṛhītvā’ iti pā.| ‘vidhivacchastramādāya yathoktāṃ sirāṃ’ iti tā.
  5. 5 ‘sakthnorākuñcitayorupari kūrparasandhidvayaṃ niveśya’ iti pā.
  6. 6 ‘yantraṃ pīḍayeti’ iti, ‘pṛṣṭhamadhye ca pīḍayet’ iti ca pā.
  7. 7 ‘karmapuruṣasya mukhaṃ vāyunā pūrayet’ iti pā.
  8. 8 ‘hastābhyāṃ vā prapīḍya gulphaṃ’ iti pā.
  9. 9 ‘adhojihvāyāḥ’ iti pā.
  10. 10 ‘bandhopāyān’ iti pā.
  11. 11 ‘viśeṣayantraṇamāṃha’ iti pā.
  12. 12 ‘vihatasya’ iti pā.
  13. 13 ‘hyaparedyuḥ’ iti pā.
  14. 14 atra ‘visarpa’ śabdo hastalikhitapustakeṣu na paṭhyate
  15. 15 ‘atra ‘yakṛddālye kaphodare ca’ ityanākaraḥ pāṭhaḥ, kaphodare sirāvyadhasyānupayogāt’ iti hārāṇacandraḥ
  16. 16 ‘aho guroraśrutasuśrutaḥ kaścinmūtravṛddhayāṃ dakodare ca doṣodakāvasecanārthaṃ vidhitsite vyadhana eva sirāvyadhaṃ manyamāno'tra ‘vṛṣaṇayoḥ pārśve mūtravṛdhdyāṃ tathā ‘nābheścaturaṅgule sevanyā vāmapārśve dakodare’ ityaśrutapūrvamasamañjasamācakṣāṇaḥ svasyaivāśrutatvamadṛṣṭakarmatvamasthānavāditvena punarvyadhyasiratvaṃ cākhyāpayatīti’ iti hārāṇacandraḥ
  17. 17 ‘... saṃsṛtāṃ’ iti, ‘... saṃśritāṃ’ iti ca pā.
  18. 18 ‘...'paviddhā’ iti pā.
  19. 19 ‘na vyaktamasṛk’ iti pā.
  20. 20 ‘atipravṛttaśoṇitā’ iti pā.
  21. 21 ‘vicchinnā’ iti pā.
  22. 22 ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate
  23. 23 ‘...divāsvapnavyāyāma...’ iti pā.
  24. 24 ‘pracchānairiti upariṣṭa dbaddhvā adhastādūrdhvaprasṛtena bahuśo'vacāritena śastreṇa tvaci kṛtaiḥ saralaviralaiśchedairiti yāvat’ iti hārāṇacandraḥ