1. vedotpattyadhyāyaḥ

Larger type: Suśrutasaṃhitā · indented: Ḍalhaṇa's Nibandhasaṅgraha
sahasrākṣaṃ 1 gaṇādhīśaṃ svaguruṃ ca sarasvatīm| janakaṃ janayitrīṃ ca śāstrādau praṇamāmyaham|| samastajanapadatilakakalpe śrībhādānakadeśe nagarīvaramathurāsamīpe aṅkolānāmakaṃ vaidyasthānamasti| yatra sauravaṃśajā brāhmaṇāḥ samastabhūmipatimānyā aśvinīkumārasamānāḥ pārvaṇacandraruciyaśaḥprasādhitadiṅmaṇḍalā vaidyā abhūvan| tadanvaye govindanāmā cikitsakaśiromaṇirabhūt, tatastatputro bhiṣakśiromukuṭamaṇirjayapālaḥ samajani, tattanayaśca samastaśāstrārthatattvajño bharatapālaḥ sañjātaḥ, tatputraḥ svakulanabhastalacandramā 2 vivekabṛhaspatiḥ śrīsahapāladevanṛpativallabhaḥ śrīḍalhaṇaḥ samabhūt| tena śrījejjaṭaṃ ṭīkākāraṃ śrīgayadāsabhāskarau ca pañjikākārau śrīmādhavabrahmadevādīn ṭīppanakārāṃścopajīvya, āyurvedaśāstrasuśrutavyākhyānāya nibandhasaṅgrahaḥ kriyate| yadyapi suśrutopari jejjaṭādibhiṣṭīkā racitāḥ, tathā'pi tāsāṃ kuśāgrīyadhiyāmabhigamyatvādalpamedhasāmanugrahāya suśrutaṃ vyākhyātukāmasya mama prayāsaḥ saphalaḥ|
athāto vedotpattimadhyāyaṃ 3 vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
athāto vedotpattimadhyāyaṃ vyākhyāsyāma iti| nanu, katamat sūtramidaṃ? caturvidhāni hi sūtrāṇi bhavanti; tadyathā- pratisaṃskartṛsūtram, ekīyasūtraṃ, śiṣyasūtraṃ, gurusūtraṃ ceti| iha pratisaṃskartṛsūtraṃ nāstyevetyeke, anye tvastīti bhāṣante, yathā ca tadasti tathehaiva naikaṭyena kathayiṣyāmaḥ; ekīyasūtraṃ yathā- ‘tatra lohitakapilapāṇḍupītanīlaśukleṣvavanipradeśeṣu madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyāṇi yathāsaṅkhyamudakāni bhavantītyeke bhāṣante’(sū. a. 45)- iti; śiṣyasūtraṃ yathā- ‘vāyoḥ prakṛtibhūtasya vyāpannasya ca lakṣaṇam| sthānaṃ karma ca rogāṃśca vadasva vadatāṃvara’ (ni. a. 1)- iti; gurusūtraṃ yathā- ‘dehe vicaratastasya lakṣaṇāni nibodha me’ (ni. a. 1)- iti; evaṃ sūtrāṇāmanekatvāt kasyedaṃ sūtram? ucyate- gurorevaitat sūtraṃ, śiṣyeṇa granthaṃ cikīrṣatā likhitam| anye tu śiṣyasyaivedaṃ sūtramityāhuḥ, sa tvātmaśiṣyeṣu dhanvantaripraśiṣyeṣu pratijñāṃ kṛtavān; tannecchati gayī| kimetat svakapolakalpitaṃ suśrutenoktam, athavā yathaiva guruṇodīritamiti pṛṣṭaḥ pratisaṃskartā suśrutamukhenedamāha- yathovāca bhagavān dhanvantaririti| idaṃ pratisaṃskartṛsūtraṃ, yatra yatra parokṣe liṭprayogastatra tatraiva pratisaṃskartṛsūtraṃ jñātavyamiti; pratisaṃskartā'pīha nāgārjuna eva| athaśabdo'nantarārtha eva| ato yuṣmacchalyatantropadeśakāmitādanantaram| vedotpattimiti asyādau āyuḥśabdo lupto jñeyaḥ; tena, āyurvedotpattimiti| utpattiratrābhivyaktiḥ, na tvabhūtaprādurbhāvaḥ| adhīyante'sminnarthā ityadhyāyaḥ| vyākhyāsyāma iti virviśeṣe, āṅ abhivyāptau, vyākhyāsyāmaḥ prakathayiṣyāmaḥ| anye tu, athaśabdaḥ śiṣyapraśnānantarye 4, ataḥśabdo hetvarthaḥ, yata ete śiṣyāḥ prajāhitārthamāyurvedaṃ guruṃ papracchuḥ, ato hetorityarthaḥ; apare tu virvividhaprakāre, āṅ ābhimukhye, śeṣaṃ samam| etenātaḥ śalyatantropadeśakāmitādanantaram, āyurvedābhivyaktimadhikṛtya kṛto yo'dhyāyastaṃ viśeṣābhivyāptyā prakathayiṣyāmaḥ| dvitīyavyākhyānapakṣe'pītthaṃ yojanīyam| yathovāceti yādṛguktavān| bhagavān dhanvantaririti samastaiśvaryamāhātmyayaśaḥśrīkāmārthaprayatnairyukto ‘bhagavān’ ityucyate; anye tu jñānātiśayavān puruṣātiśayo bhagavān; apare tu, aṣṭaguṇaiśvaryavānevātra bhagavān| athāta ityādikaṃ pratijñāsūtraṃ yadyapyadhyāyādau likhitaṃ, tatha'pi ‘vatsa suśruta’ (sū. a. 1, sū. a. 14) ityanantaraṃ draṣṭavyam; anye tu ‘adhyāpyāśca bhavanto vatsāḥ’ (sū. a. 1, sū. a. 5) ityanantaraṃ paṭhanti, tannecchati gayī| atra kecid ‘vedotpattiṃ nāmādhyāyaṃ’ iti paṭhanti||1-2||
atha khalu bhagavantamamaravaramṛṣigaṇaparivṛtamāśramasthaṃ kāśirājaṃ divodāsaṃ dhanvantarimaupadhenavavaitaraṇaurabhrapauṣkalāvatakaravīrya(ra)gopurarakṣitasuśrutaprabhṛtaya ūcuḥ ||3||
atha khalvityādi| atheti maṅgalārthaḥ, tattu śrotṛvyākhyātroḥ kriyāphalasiddhiṃ kathayati| khalu vākyaśobhārthaḥ, anye tu niścayārthaḥ| amaravaraṃ devaśreṣṭhaṃ, pūrvajanmanyamṛtoddharaṇāt; anye tu brahmaṇo'vatāratvāt| ṛṣigaṇaparivṛtaṃ devarṣibrahmarṣirājarṣisamūhairveṣṭitaṃ, tapojñānabāhulyādupādeyavākyatvācca| āśramasthaṃ vānaprasthāśramastham, etena rājyacintāparityāgādanākulacittatvaṃ rājarṣitvaṃ ca sūcitam| kāśirājaṃ vārāṇasījanapadanṛpatiṃ, kāśirājasya nirvāṇapadābhilāṣitvāttatputratvamāpannamiti kāśirājam| kāśirājānāmanekatvādviśeṣaṇamāha- divodāsam|- divitiśabdenātra tatsthānadevāḥ 5 kathyante, taiḥ pūjākāmyayā sampradīyate yasmai sa divodāsastam; anye tu dāsa(śa)ti karmāṇi yatnena karotīti dāsaḥ(śaḥ), divaḥ svargasya dāso divodāsa(śa)stam| sarvajanaprasiddhaṃ viśeṣaṇamāha- dhanvantarimiti|- dhanuḥ śalyaśāstraṃ, tasya antaṃ pāram iyarti gacchatīti dhanvantariḥ 6, tam; aparā vyutpattirvistarabhayānna likhitā| aupadhenavādayaḥ suśrutāntāḥ sapta śiṣyā ūcuḥ uktavantaḥ| prabhṛtiśabdena bhojādayaḥ| anye tu ‘gopurarakṣitau’ iti nāmadvayaṃ manyante, ityaupadhenavādayo'ṣṭau; prabhṛtigrahaṇānnimikāṅkāyanagārgyagālavāḥ; evametān dvādaśa śiṣyānāhuḥ| nanu, praśnakartṛtayā suśrutasya mukhyatvādādāvasya nāmagrahaṇamucitaṃ syāt, kathamaupadhenavādināmānyādāvuktāni? satyaṃ, devarṣayaste rājarṣīṇāṃ pūjyā iti na doṣaḥ||3||
bhagavan! śārīramānasāgantubhirvyādhibhirvividhavedanābhighātopadrutān 7 sanāthānapyanāthavadviceṣṭamānān vikrośataśca mānavānabhisamīkṣya manasi naḥ pīḍā bhavati, teṣāṃ sukhaiṣiṇāṃ rogopaśamārthamātmanaśca prāṇayātrārthaṃ prajāhitahetorāyurvedaṃ śrotumicchāma ihopadiśyamānam, atrāyattamaihikamāmuṣmikaṃ ca śreyaḥ; tadbhagavantamupapannāḥ smaḥ śiṣyatveneti ||4||
ṛṣayaste taṃ kāśirājaṃ prati kimūcurityāha- bhagavannityādi|- bhagavanniti sambodhane| tatra śārīrā vātādivaiṣamyanimittāḥ, mānasā rajastamaḥsambhūtāḥ kāmādayaḥ, āgantavo vyāghrādikṛtāḥ śastrādikṛtāśca| svābhāvikānāmatrāgrahaṇamasmiñchāstre tatpratīkārasyāprādhānyasūcanārtham; athavā ‘ātmanaśca prāṇayātrārthaṃ’ ityatraivāvarodhācca, ṛṣīṇāṃ hi śārīramānasāgantuvyādhyasambhavāt kevalaṃ svābhāvikavyādhiniṣedhenaiva prāṇayātrā'bhipretā| upadrutān upasṛṣṭān| sanāthānapi samitrādikānapi| anāthavat ekākijanavat| viceṣṭamānān viruddhāṃ kriyāṃ kurvāṇān| etenāyurvedaṃ vinā mitrādayo'pyanarthakā iti| vikrośataśca viśeṣādārtasvarai rudataśca| naḥ asmākam| ātmanaśca prāṇayātrārthaṃ prāṇānāmagnīṣomādīnāṃ yātrārthaṃ vyavahārārthaṃ svasthavṛttānuvartanārtham| atra kecit ‘ātmaprajāhitahetoḥ’ iti paṭhanti| upadiśyamānaṃ saṅkṣepataḥ kathyamānam| atrāyattamiti atrāyurvedopadeśe, āyattaṃ adhīnam| aihikam ihalokabhavam, āmuṣmikaṃ paralokabhavaṃ, śreyaḥ kalyāṇalābhaḥ| arthakāmau mitrādilābho yaśaśca aihikaṃ śreyaḥ; svargādi viśiṣṭaṃ janmāntarajñānādayaśca āmuṣmikaṃ śreyaḥ, amaratvaṃ ca| taditi hetau, yasmādāyurvedopadeśādvividhaṃ śreya āyattaṃ, tasmāt; upapannāḥ smaḥ samīpamāgatāḥ smaḥ; śiṣyatvena chātrabhāveneti||4||
tānuvāca bhagavān- svāgataṃ vaḥ; sarva evāmīmāṃsyā adhyāpyāśca bhavanto vatsāḥ ||5||
teṣāmaupadhenavādīnāṃ samīpagatānāṃ kāśirājena kiṃ kṛtamityāha- tānuvāca bhagavāniti| svāgataṃ śobhanamāgataṃ, vaḥ yuṣmākam| amīmāṃsyāḥ avicāraṇīyāḥ, prasiddhajātyādivattvāt| adhyāpyāśca adhyāpanārhāśca| vatsā iti pakṣapātātiśayatvasūcakaṃ sambodhanam; athavā vatsāḥ prathamavayaso gavāṃ putrāḥ, vatsā iva vatsāḥ; anena viśeṣaṇena prathamavayastvaṃ putrasādṛśyaṃ damanīyatvaṃ ca sūcayati||5||
iha khalvāyurvedaṃ nāmopāṅgamatharvavedasyānutpādyaiva 8 prajāḥ ślokaśatasahasramadhyāyasahasraṃ ca kṛtavān svayambhūḥ, tato'lpāyuṣṭvamalpamedhastvaṃ cālokya narāṇāṃ bhūyo'ṣṭadhā praṇītavān ||6||
idānīmāyurvedasya sāmānyaṃ lakṣaṇaṃ darśayannāha- iha khalvityādi|- iha khalviti vākyālaṅkāre, vakṣyamāṇaṃ vākyamalaṅkaroti; anye tu iha mayi sūtrakāre, khalu evārthaḥ; etena mayyeva āyurvedo'ṣṭāṅgo nānyeṣu sūtrakāreṣu, anyeṣāmekaikasyaivāṅgasya praṇetṛtvāt| iheti vākyopakrame, khalu sambodhane, ityapare| upāṅgam aṅgamevālpatvādupāṅgaṃ; tadyathā- dehasya bāhujaṅghe śira ityaṅgāni, karacaraṇanāsikādīnyupāṅgāni, etenopāṅgamityuktam; upāṅgamaṅgasamīpamityeke| anutpādyaiva prajāḥ lokasṛṣṭeḥ prāk, āyurvedaṃ pradarśya prajāḥ paścāt sṛṣṭavānityarthaḥ| kṛtavān saṃskṛtavān, na tu pūrvamutpāditavān; kutaḥ? nityatvāt| svayambhūḥ brahmā| tato'lpāyuṣṭvamiti tataḥ prāktanakaraṇādanantaramadharmapravṛttau satyām, alpāyuṣṭvam alpajīvitatvam, alpamedhastvaṃ svalpabuddhitvaṃ, bhūyaḥ punaḥ, aṣṭadhā aṣṭabhiḥ prakāraiḥ||6||
tadyathā- śalyaṃ, śālākyaṃ, kāyacikitsā, bhūtavidyā, kaumārabhṛtyam, agadatantraṃ, rasāyanatantraṃ, vājīkaraṇatantramiti ||7||
atha ke te'ṣṭau prakārāḥ? ityāha- tadyathetyādi| śalyamiti śalyāharaṇapradhānaṃ tantraṃ śalyatantram| śalākāyāḥ karma śālākyaṃ, tatpradhānaṃ tantramapi śālākyam| kāyo'trāgnirucyate, tasya cikitsā kāyacikitsā; athavā kāyo dehaḥ, tasya cikitsā kāyacikitsā| bhūtāni devāsuragandharvayakṣarakṣaḥpitṛnāgapiśācā aṣṭau, tāni vettyanayeti bhūtavidyā; athavā bhūtāveśāpākaraṇārthā vidyā bhūtavidyā| kumārāḥ bālāḥ, teṣāṃ bhṛtirdhāraṇaṃ poṣaṇaṃ ca, tasyā bhṛtyā idaṃ tantramiti kaumārabhṛtyam| agado viṣapratīkāraḥ, tadarthaṃ tantramagadatantram; anye viṣagaravairodhikasamprayogo gadaḥ, gadasyābhāvaḥ agadaḥ, agadāya tantramagadatantramityācakṣate| rasānāṃ rasaraktādīnāmayanamāpyāyanaṃ rasāyanaṃ, tadarthaṃ tantraṃ rasāyanatantram; athavā rasānāṃ rasavīryavipākādīnāmāyuḥprabhṛtikāraṇānāmayanaṃ viśiṣṭalābhopāyo rasāyanaṃ, tadarthaṃ tantraṃ rasāyanatantram| vājīkaraṇatantramiti yena strīṣu viṣaye vājīva naraḥ sāmarthyaṃ prāpnoti tad vājīkaraṇaṃ, yenātyarthaṃ vyajyate strīṣu tad vājīkaraṇam; anye tu vajanaṃ vājo vegaḥ prakaraṇācchukrasya 9, sa vidyate yeṣāṃ te vājinaḥ, avājino vājinaḥ kriyante'neneti vājīkaraṇam; anye tu vājīśabdena śukramabhidhīyate, tena śukrarahitasya vājī śukraṃ kriyate'neneti vājīkaraṇaṃ, tadarthaṃ tantraṃ vājīkaraṇatantram| itiśabdo'ṣṭāṅgaparisamāptau||7||
athāsya pratyaṅgalakṣaṇasamāsaḥ 10|8|
athetyādi|- athetyānantarye, asya āyurvedasya, pratyaṅgalakṣaṇasamāsaḥ ekamekamaṅgaṃ prati lakṣaṇasaṅkṣepaḥ|8|-
tatra, śalyaṃ nāma vividhatṛṇakāṣṭhapāṣāṇapāṃśulohaloṣṭāsthibālanakhapūyāsrāvaduṣṭavraṇāntargarbhaśalyoddharaṇārthaṃ 11, yantraśastrakṣārāgnipraṇidhānavraṇaviniścayārthaṃ ca (1) |8|
kiṃ tadekamekamaṅgaṃ prati lakṣaṇaṃ saṅkṣepeṇetyāha- tatretyādi| tatra teṣvaṅgeṣu| nāmaśabdaḥ pratipādane, śalyaṃ pratipādyate kathyata ityarthaḥ| vividhatṛṇādīnāṃ pūyāsrāvāntānāṃ duṣṭavraṇasyāntarmadhyāduddharaṇārthamuddharaṇaprayojanaṃ, tathā garbhaśalyasyāpi| uddharaṇārthamityasyāgre ‘ṣaṣṭyā vidhānaiḥ’ iti kecit paṭhanti, vyākhyānayanti ca- apatarpaṇādyai rakṣāvidhānāntairdvivraṇīyoktairityarthaḥ| praṇidhānārthaṃ niveśanārtham| na kevalaṃ kāṣṭhatṛṇādi śalyaṃ, kintu ‘‘atipravṛddhaṃ maladoṣajaṃ vā śarīriṇāṃ sthāvarajaṅgamānām| yatkiñcidābādhakaraṃ śarīre tat sarvameva pravadanti śalyam’’- iti||8(1)||
śālākyaṃ nāmordhvajatrugatānāṃ śravaṇanayanavadanaghrāṇādisaṃśritānāṃ vyādhīnāmupaśamanārtham (2) |8|
śālākyamityādi| jatru grīvāmūlam, anye vakṣoṃ'sasandhimāhuḥ| vadanamatra mukhakuharamāhuḥ| ghrāṇādisaṃśritānāmityatra ādiśabdācchiraḥkapālādisaṃśritānām||8(2)||
kāyacikitsā nāma sarvāṅgasaṃśritānāṃ vyādhīnāṃ jvararaktapittaśoṣonmādāpasmārakuṣṭhamehātisārādīnāmupaśamanārtham (3) |8|
kāyacikitsetyādi| kecijjvarānantaramatisāraṃ paṭhanti; tanna, pañjikayā dūṣitatvāt||8(3)||
bhūtavidyā nāma devāsuragandharvayakṣarakṣaḥpitṛpiśācanāgagrahādyupasṛṣṭacetasāṃ śāntikarmabaliharaṇādigrahopaśamanārtham (4) |8|
bhūtavidyetyādi| asurāḥ daityāḥ, gandharvā devagāyakāḥ, yakṣāḥ dhanadādayaḥ, rakṣāṃsi rāvaṇaprabhṛtīni, pitaraḥ agniṣvāttādayaḥ, piśācāḥ piśitāśanāḥ; ete grahaṇād grahāḥ procyante| śāntikarmabaliharaṇādigrahopaśamanārthaṃ śāntikarmādibhiraṣṭagrahopaśamanaprayojanam||8(4)||
kaumārabhṛtyaṃ nāma kumārabharaṇadhātrīkṣīradoṣasaṃśodhanārthaṃ duṣṭastanyagrahasamutthānāṃ ca vyādhīnāmupaśamanārtham (5) |8|
kaumārabhṛtyamityādi| duṣṭastanyagrahasamutthānāṃ ceti duṣṭastanyena duṣṭagraheṇa ca jātānāmityarthaḥ; tatra duṣṭastanyena śārīrāḥ, duṣṭagraheṇāgantavaḥ||8(5)||
agadatantraṃ nāma sarpakīṭalūtāmūṣakādidaṣṭaviṣavyañjanārthaṃ 12 vividhaviṣasaṃyogopaśamanārthaṃ ca (6) |8|
agadatantramityādi| kīṭā vṛścikādayaḥ; lūtā markaṭaḥ, kīṭabhedo vā| vividhaviṣasaṃyogopaśamanārthamiti vividhānāṃ nānāprakārāṇāṃ sthāvarajaṅgamānāṃ viṣāṇāṃ, saṃyogaḥ saṅgamaḥ, tadupaśamāya| anye tu ‘vividhaviṣasaṃyogaviṣopahatopaśamārthaṃ ca’ iti paṭhanti| saṃyogaviṣaṃ samānamadhughṛtādi||8(6)||
rasāyanatantraṃ nāma vayaḥsthāpanamāyurmedhābalakaraṃ rogāpaharaṇasamarthaṃ ca (7) |8|
rasāyanatantramityādi| vayaḥsthāpanaṃ varṣaśatamāyuḥsthāpanam| āyuṣkaraṃ śatādhikamapi karoti| anye tu vayaḥsthāpanaṃ jarāpaharaṇaṃ, tāruṇyaṃ bahukālaṃ sthāpayatītyarthaḥ||8(7)||
vājīkaraṇatantraṃ nāmālpaduṣṭakṣīṇaviśuṣkaretasāmāpyāyanaprasādopacayajanananimittaṃ 13 praharṣajananārthaṃ ca (8) ||8||
vājīkaraṇatantramityādi| alparetasaḥ prakṛtyaiva stokaretasaḥ, teṣāmāpyāyananimittaṃ; duṣṭaretaso vātādiduṣṭaretasaḥ, teṣāṃ prasādanimittaṃ; kṣīṇaretasaḥ kāraṇaiḥ svamānādalpībhūtaretasaḥ, teṣāmupacayanimittaṃ; viśuṣkaretasaḥ svamānādatyarthaṃ kṣīṇaretasaḥ, teṣāṃ janananimittam| athavā'lparetasaḥ pañcaviṃśatimaprāptāḥ, kṣīṇaretasastu madhyavayasaḥ kāraṇādalpībhūtaretasaḥ, śuṣkaretaso vṛddhāḥ| praharṣajananārthaṃ ceti svasthasya śukravṛddhisrutikaraṇārthaṃ cetyarthaḥ||8(8)||
evamayamāyurvedo'ṣṭāṅga upadiśyate; atra kasmai kimucyatāmiti ||9||
evamayamiti|- evamanena prakāreṇa| atreti eṣu madhye| kimaṅgaṃ kasmai śiṣyāyopadiśyatāṃ vyākhyāyatām| itiśabdaḥ sāmānyena||9||
ta ūcuḥ- asmākaṃ sarveṣāmeva śalyajñānaṃ mūlaṃ kṛtvopadiśatu bhagavāniti ||10|| sa uvācaivamastviti ||11||
ta ūcuḥ te śiṣyā dhanvantariṃ prati ūcuḥ uktavantaḥ| śalyajñānaṃ mūlaṃ kṛtvā śalyajñānamādau kṛtvā| saḥ dhanvantariḥ, uvāca uktavān, evamastviti evaṃ bhavatviti| ‘sa hovāca’ iti kecit paṭhanti; taiḥ śiṣyaiḥ sahetyarthaḥ||10-11||
ta ūcurbhūyo'pi bhagavantam- asmākamekamatīnāṃ matamabhisamīkṣya suśruto bhagavantaṃ prakṣyati, asmai copadiśyamānaṃ vayamapyudhārayiṣyāmaḥ ||12|| sa uvācaivamastviti ||13||
prakṣyati pṛcchāṃ kariṣyati||12-13||
vatsa suśruta! iha khalvāyurvedaprayojanaṃ- vyādhyupasṛṣṭānāṃ vyādhiparimokṣaḥ, svasthasya rakṣaṇaṃ 14 ca ||14||
‘vatsa suśruta’ iti sambodhane| asyāgre ‘athāta’ ityādikā pratijñā jñātavyeti pūrvamevoktam| iha khalvityadhikāre, iha khalu āyurvedotpattyadhikāre ityarthaḥ| vyādhiśabdo'yaṃ duṣṭeṣu vātādiṣu, tatkāryeṣu jvarādiṣu kleśeṣu, rāgādiṣu duḥkheṣu saṃsārānuvṛttijanakeṣu ca, vartate; parimokṣo nivṛttiḥ| nanu, vyādhiparimokṣasvastharakṣaṇābhyāmanyadapi prayojanamasti, kiṃ tat? yāpyavyādhitarakṣā rasāyanādāyurutkarṣaśca, tadidaṃ vaktavyam; ucyate- svasthasya rakṣaṇaṃ ceti cakāro'nuktasamuccayārthaḥ, tena yāpyavyādhitarakṣaṇaṃ rasāyanādāyurutkarṣaśca; athavā sādhyavyādhau kriyaikatvād yāpyāvarodhaḥ, rasāyanādāyurutkarṣastu svastharakṣayaiva gṛhyate||14||
‘āyurasmin vidyate, anena vā''yurvindanti’ ityāyurvedaḥ ||15||
āyurvedasya niruktiṃ darśayannāha- āyurasminnityādi| āyuḥ śarīrendriyasatvātmasaṃyogaḥ, tadasminnāyurvede vidyate astītyāyurvedaḥ; athavā āyurvidyate jñāyate anenetyāyurvedaḥ; āyurvidyate vicāryate anena vetyāyurvedaḥ; āyuranena vindati prāpnotīti vā''yurvedaḥ||15||
tasyāṅgavaramādyaṃ pratyakṣāgamānumānopamānairaviruddhamucyamānamupadhāraya 15||16||
tasyāṅgavaramityādi|- aṅgavaram aṅgaśreṣṭham| ādyam ādibhavam| pratyakṣāgamānumānopamānairaviruddhamiti anena śalyenāṅgavareṇa yo'rthaḥ pratipādyate sa khalu pratyakṣādibhirapi tathā'vagamyata ityarthaḥ| pratyakṣamiti yatkiñcidevārthasya sākṣātkārijñānaṃ tadeva pratyakṣaṃ, tathāhi- “mano'kṣagatamabhrāntaṃ vastu pratyakṣamucyate| indriyāṇāmasañjñānaṃ vastutattve bhramaḥ smṛtaḥ”- iti; pratyakṣāviruddhaṃ yathā- sūryāvalokanānnāsāntaḥ sūtravartipraveśanācca kṣutaḥ prādurbhāvaḥ| āgamo vedaḥ, āptānāṃ śāstraṃ vā; tathāhi- “siddhaṃ siddhaiḥ pramāṇaistu hitaṃ cātra paratra ca| āgamaḥ śāstramāptānāmāptāstattvārthavedinaḥ”- iti; āgamāviruddhaṃ yathā- purāṇādiṣvapi śrūyate- “rudreṇa yajñasya śiraśchinnamaśvibhyāṃ saṃhitam” iti| āgamasya pratyakṣaphalatvād varīyastvaṃ, tenānumānāt pūrvaṃ nirdiṣṭavān| anu paścādavyabhicāriliṅgālliṅgī mīyate jñāyate yena tadanumānaṃ; tenānumānenāviruddhaṃ yathā- pranaṣṭe śalye candanaghṛtopadigdhāyāṃ tvaci viśoṣaṇavilayanābhyāmanumīyate- atra śalyamiti| prasiddhasādharmyāt sūkṣmavyavahitaviprakṛṣṭasyārthasya sādhanamupamānaṃ; tenāviruddhaṃ yathā- māṣavanmaṣakaḥ, tilamātrastilakālakaḥ, vidārīkandavad vidārīrogaḥ, śālūkavat panasiketyādi| ucyamānam upadiśyamānam| mayā dhanvantariṇetyarthaḥ||16||
etaddhyaṅgaṃ prathamaṃ, prāgabhighātavraṇasaṃrohādyajñaśiraḥsandhānācca | śrūyate hi yathā- “rudreṇa yajñasya śiraśchinnamiti, tato devā aśvināvabhigamyocuḥ- bhagavantau naḥ śreṣṭhatamau yuvāṃ bhaviṣyathaḥ, bhavadbhyāṃ yajñasya śiraḥ sandhātavyamiti | tāvūcaturevamastviti | atha tayorarthe devā indraṃ yajñabhāgena prāsādayan | tābhyāṃ yajñasya śiraḥ saṃhitam” iti ||17||
śalyāṅgasyādyatvaṃ pratipādayannāha- etaddhītyādi|- hiśabdo'vadhāraṇe, etenaitadevāṅgaṃ prathamamādyaṃ pradhānaṃ vā| kasmāt prathamaṃ? prāgabhighātavraṇasaṃrohāt|- śārīravyādhīnāṃ prāgeva devāsurasaṅgrāme'bhighātavraṇotpattiḥ, tatsaṃrohāt| dvitīyahetumāha- yajñaśiraḥsandhānācceti| atrāpi prāgiti sambadhyate| anye tvatra yajñaśiraḥsandhānācceti| atrāpi prāgiti sambadhyate| anye tvatra ‘yajñapradhānaśiraḥsandhānācca’ iti paṭhanti| yataḥ prāgyajñasya pradhānabhūtasya śirasaḥ sandhānaṃ tasmādidamādyam| atraiva pāramparyopadeśamāha- śrūyate hītyādi yāvatsaṃhitamiti| atra kecit ‘saṃhitaṃ’ ityatra ‘sandhitaṃ’ iti paṭhanti||17||
aṣṭāsvapi cāyurvedatantreṣvetadevādhikamabhimatam, āśukriyākaraṇādyantraśastrakṣārāgnipraṇidhānāt sarvatantrasāmānyācca ||18||
idānīṃ varatve pratijñātaṃ hetuṃ pratipādayannāha- aṣṭāsvityādi| etadevādhikamiti etadevādhikaṃ nānyacchālākyādi| kasmāt? āśukriyākaraṇāt| kuto'sya punarāśukriyākaraṇatvaṃ? yantrādipraṇidhānāt, na hi yantrādiṣu praṇidhāne mandā kriyā kartuṃ yuktā, mandakāritve hyāturasya vyāpattiḥ syāt| varatve dvitīyaṃ hetumāha- sarvatantrasāmānyācca; śālākyāditantratulyatvācca| ‘adhikakriyākaraṇāt’ iti kecit paṭhanti| adhikakriyākaraṇamapyasya yantrādipraṇidhānāt sarvatantrasāmānyācca hetubhyām| anye tu varatve āśukriyākaraṇāditi hetutrayamāhuḥ; āśukriyākaraṇāt śīghraṃ chedādikriyākaraṇāditi vyākhyānayanti||18||
tadidaṃ śāśvataṃ puṇyaṃ svargyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ vṛttikaraṃ ceti ||19||
ataḥ śiṣyotsāhanāya yathābhūtāṃ praśaṃsāmāha- tadidamityādi|- tadidaṃ śalyatantraṃ; śāśvatam avināśi, athavā śāśvataśabdena mokṣo'bhidhīyate, tatsampādanācchāśvataṃ; puṇyaṃ puṇyahetutvāt; svargasya nimittaṃ svargāya hitaṃ vā svargyaṃ; yaśaso nimittaṃ yaśase hitaṃ vā yaśasyam; āyuṣo nimittamāyuṣe hitaṃ vā āyuṣyaṃ; vṛttikaraṃ ceti nirvāhakaram||19||
brahmā provāca tataḥ prajāpatiradhijage, tasmādaśvinau, aśvibhyāmindraḥ, indrādahaṃ, mayā tviha pradeyamarthibhyaḥ prajāhitahetoḥ ||20||
idānīṃ kramāgatiṃ pratipādayannāha- brahmā provācetyādi| provāca prathamaṃ kathitavān| tasmāt prajāpatiradhijage iti prajāpatirdakṣaḥ, adhijage adhītavān| mayā tviheti svarge brahmaṇaivārthibhyaḥ prathamaṃ dattaṃ, mayā dhanvantariṇā punariha martyaloke pradeyaṃ prathamaṃ dātavyamiti||20||
bhavati cātra- ahaṃ hi dhanvantarirādidevo jarārujāmṛtyuharo'marāṇām | śalyāṅgamaṅgairaparairupetaṃ prāpto'smi gāṃ bhūya ihopadeṣṭum ||21||
atha kāśirājaḥ śiṣyapratītyarthaṃ ślokamāha- bhavati cātretyādi| ādidevaḥ śaṅkaraḥ; anye tu, ādidevā brahmādayaḥ, karmadevāḥ śatakratuprabhṛtayaḥ, prajananadevāstu prayojanajanitāḥ skandādayaḥ, teṣāmahamādidevaḥ; ādidevatve'pi kāśirājatvamupapannamavatārāntaramāpannatvāt| jarārujāmṛtyuharo'marāṇāmiti etenaitaduktaṃ- devānāmapi purā jarādayastasthuḥ, te ca mayā ādidevena hṛtāḥ| prāpto'smi gāṃ bhūya ihopadeṣṭumiti pūrvamahaṃ devakāryārthaṃ svargaṃ prāptaḥ, idānīṃ gāṃ pṛthivīṃ, bhūyaḥ punaḥ, prāpto'smi āgato'smi; iha martyaloke, manuṣyakāryārthamupadeṣṭum| anye ‘śalyaṃ mahacchāstravaraṃ gṛhītvā’ iti paṭhanti| svamāhātmyaprakāśanamapi parārthatvādyathābhūtatvācca na doṣāya||21||
asmiñchāstre pañcamahābhūtaśarīrisamavāyaḥ puruṣa 16 ityucyate | tasmin kriyā, so'dhiṣṭhānaṃ; kasmāt? lokasya dvaividhyāta 17; loko hi dvividhaḥ sthāvaro jaṅgamaśca; dvividhātmaka evāgneyaḥ, saumyaśca, tadbhūyastvāt; pañcātmako vā; tatra caturvidho bhūtagrāmaḥ saṃsvedajajarāyujāṇḍajodbhijjasañjñaḥ 18; tatra puruṣaḥ pradhānaṃ, tasyopakaraṇamanyat; tasmāt puruṣo'dhiṣṭhānam ||22||
asmiñchāstre pañcamahābhūtetyādi| pañcamahābhūtāni pṛthivyādīni, śarīrī ātmā, samavāyaḥ saṃyogaḥ| anye tu ‘tatrāsmiñchāstre’ iti paṭhanti; tatretyanena śalyatantramadhikriyate, tasmin śalyaśāstre, asminniti asminnadhikāre; kiṃ viśeṣavati? ucyate- kriyādhikāre vyādhyadhiṣṭhānaprastāve ca| tasmin kriyeti tasminniti pūrvanirdiṣṭe puruṣe, kriyā śāstroditaṃ karma, kiṃ tat? bheṣajaśastrakṣārāgninirvartyaṃ svāsthyavṛttikaraṃ ca| kasmāt tasminneva kriyetyāha- so'dhiṣṭhānamiti|- yasmāt saḥ puruṣaḥ, adhiṣṭhānaṃ āśrayaḥ; kasya? vyādheḥ svāsthyasya ca| adhiṣṭhānatve hetumāha- kasmāditi| lokasya jagataḥ, dvaividhyād dviprakāratvāt| loko hītyādi hi yasmādarthe| sthāvaro vṛkṣādiḥ, jaṅgamo manuṣyādiḥ| cikitsopayogidharmadvayaṃ pratipādayitumāha- dvividhātmaka evetyādi| agnibhūtādhidaivatasvabhāvamāgneyaṃ, somabhūtādhidaivatasvabhāvaṃ saumyam| anye dvividhātmako dvividhahetuka iti vyākhyānayanti; tanna, pañjikayā dūṣitatvāt| nanu, sarvabhūtānāṃ sarvatra sānnidhyamasti tat kathaṃ dvividhātmaka ityāha- tadbhūyastvāditi| tadbāhulyādityarthaḥ| prāyeṇa hi sarvaṃ dravyaṃ śītamuṣṇaṃ na tṛtīyo rāśirasti, ato dvāveva agnīṣomau bhūyāṃsau 19| adhunā'viśeṣeṇa dvitīyaṃ pakṣamāha- pañcātmako veti|- vāśabdaḥ pakṣāntare; tena sa dvividho'pi lokaḥ pañcātmakaḥ pañcasvabhāva ityayaṃ vā pakṣaḥ| idānīṃ jaṅgamān pṛthakkartumāha- tatretyādi|- tatra tayoḥ sthāvarajaṅgamayormadhye, caturvidhaḥ catuṣprakāraḥ, bhūtagrāmaḥ prāṇisamūhaḥ| atha ke te catvāraḥ prakārā ityāha- saṃsvedajetyādi|- bhuvaḥ śarīrasya ca saṃsvedādūṣmaṇo jātāḥ saṃsvedajāḥ; jarāyorjātā jarāyujāḥ, jarāyurgarbhāśayaḥ; aṇḍājjātāḥ aṇḍajāḥ, aṇḍaṃ prāṇyādhāro vartulaṃ; bhuvamudbhidya jātā udbhijjāḥ; sañjñāśabdaḥ pratyekaṃ sambadhyate| caturdhā 20 nipatitānāmūṣmāṇaṃ vinā kasyacit siddhirnāstīti saṃsvedajasya prāṅnirdeśaḥ; kecidanyathākramaṃ paṭhanti; tanna, pañjikayā dūṣitatvāt| lokadvaividhyāditi prāguddiṣṭahetvarthaṃ sphuṭīkurvannāha- tatra puruṣa iti|- tatra tayoḥ sthāvarajaṅgamayormadhye puruṣaḥ prādhānyena guṇena pṛthak kriyate| yadyapyatra pañcamahābhūtaśarīrisamavāyaḥ puruṣa iti sāmānyena puruṣaśabdena paśvādirapi vācyaḥ, tathā'pi manuṣyajātirevātra puruṣaśabdenocyate, tasyopakāryatvāt; itarasya cāprādhānyam, upakaraṇatvāt| ata evāha- tasyopakaraṇamanyaditi|- tasya manuṣyajāteḥ puruṣasya, anyat sthāvarasaṃsvedajādi, upakaraṇam| upakaraṇatvādapradhānatvamityata āha- tasmāt puruṣo'dhiṣṭhānam| tatra puruṣaḥ pradhānamityatra ‘teṣu caturṣu saṃsvedajādiṣu madhye’ ityanye vyākhyānayanti||22||
tadduḥkhasaṃyogā vyādhaya ucyante ||23||
nanu, ke te vyādhayo yeṣāṃ puruṣo'dhiṣṭhānamityāha- tadduḥkhetyādi|- tacchabdenānantaranirdiṣṭaḥ puruṣo'dhikriyate, duḥkhaṃ kāyavāṅmānasī pīḍā| vividhaṃ duḥkhamādadhatīti vyādhayaḥ, tasya puruṣasya duḥkhāya saṃyogo yeṣāmāgantuprabhṛtīnāṃ te vyādhayaḥ; athavā tasya puruṣasya yeṣu satsu, yairvā karaṇabhūtaiḥ, yebhyo vā duḥkhaṃ jāyate, te vyādhayaḥ| etau vākyārthau nyāyyau| anye tu tasya puruṣasya duḥkhānāṃ vedanānāṃ ye saṃyogāste vyādhayaḥ; apare tu durduṣṭāni khāni srotāṃsi duḥkhāni, tasya puruṣasya duḥkhānāṃ duṣṭasrotasāṃ nimittaṃ saṃyogo yeṣāṃ te tathoktāḥ| etāvanyāyyau, pañjikayā dūṣitatvāt||23||
te caturvidhāḥ- āgantavaḥ, śārīrāḥ, mānasāḥ, svābhāvikāśceti ||24||
te caturvidhā ityādi| pūrvamutpannatvādāgantoḥ 21 prāgabhidhānaṃ; tataḥ śārīrāḥ, śarīrasya prādhānyāt; tataḥ śeṣāviti| svabhāvena bhavantīti svābhāvikāḥ, svabhāvo hyatra sahajo dharmaḥ| āgantuprabhṛtayaḥ pūrvaṃ vyākhyātāḥ| svābhāvikāśceti cakāraḥ svābhāvikasya vyādherāgantuprabhṛtibhiḥ 22 sahātulyabalatāṃ sūcayati| itiśabdaścatuṣprakārasamāptau||24||
teṣāmāgantavo'bhighātanimittāḥ |25|
idānīmāgantuprabhṛtīneva vivaritumāha- teṣāmityādi| abhighātanimittā iti abhighātaḥ abhihananaṃ śarādiprahāraḥ, sa eva nimittaṃ yeṣāṃ te tathoktāḥ||25(1)||
śārīrāstvannapānamūlā vātapittakaphaśoṇitasannipātavaiṣamyanimittāḥ |25|
annapānamūlā iti sāmarthyādviṣamānnahetavaḥ, na hyannasāmyaṃ vyādhihetuḥ| taccānnavaiṣamyaṃ 23 svasthavṛttavaiṣamyamupalakṣayati, tena kālavaiṣamyaṃ kāyavāṅmanovihāravaiṣamyamindriyārthavaiṣamyaṃ ca lakṣayati| ‘śārīrāṇāṃ vikārāṇāmeṣa vargaścaturvidhaḥ| prakope praśame caiva heturuktaścikitsakaiḥ’- ityeṣāṃ grahaṇamakṛtvā, annagrahaṇenaitānupalakṣayannetallakṣayati- yathā'nnamevaiṣāṃ sambhave pradhānahetustathā nānye| vātapittakaphaśoṇitasannipātavaiṣamyanimittā iti vātādīnāṃ sannipātāntānāṃ vaiṣamyaṃ viṣamatā tadeva nimittaṃ yeṣāṃ te tathoktāḥ; te punarvātādīnāṃ sañcayādijñāpakā vātapūrṇakoṣṭhatādayo vyādhayaḥ| tacca vaiṣamyaṃ kṣayeṇa vṛddhyā vā| doṣaprastāve dūṣyaśoṇitagrahaṇe heturvaktavyaḥ? ucyate- etaddhi śalyatantraṃ, śalyatantre ca vraṇaḥ pradhānabhūtaḥ, vraṇe ca dūṣyeṣu madhye raktasya prādhānyamiti śoṇitopādānam; anye tu doṣadūṣitatvādraktamapi vyādhyutpattinimittaṃ bhavati, vakṣyati caivaṃ- “doṣadūṣiteṣvatyarthaṃ dhātuṣu sañjñā kriyate- rasajo'yaṃ, śoṇitajo'yam” (sū. a. 24) ityādi; śoṇitajo'yamityādivyapadeśo ghṛtādidagdhavat| anyanibandhakārairbahūktaṃ, tacca śiṣyabuddhivyākulatvahetutvādasmābhirupekṣitam||25(2)||
mānasāstu krodhaśokabhayaharṣaviṣāderṣyābhyasūyādainyamātsaryakāmalobhaprabhṛtaya icchādveṣabhedairbhavanti |25|
mānasān pratipādayannāha- mānasāstvityādi| krodhaḥ parābhidrohalakṣaṇaḥ, śokaḥ putrādiviyoge cittodvegaḥ, bhayaṃ parasmāttrāsaḥ, harṣa utsekaḥ, nirnimittamanyasya doṣotpādanenātmanaḥ prītijananaṃ vā harṣaḥ, asiddhibhayādvividheṣu karmasu sādo'pravṛttiḥ viṣādaḥ, īrṣyā parasampattāvasahiṣṇutā, chidrānveṣitayā paraguṇeṣu doṣāropaṇamasūyā, dainyaṃ kliṣṭacittatā, mātsaryaṃ paraguṇeṣvamādhyasthyaṃ krauryaṃ vā, kāma indriyārtheṣvabhikāṅkṣā, lobhaḥ parasvagrahaṇābhilāṣaḥ, ādigrahaṇānmānamadadambhādayaḥ| icchādveṣabhedairbhavantīti icchā sātiśayo'rthābhilāṣaḥ, sā ca nānāvastvavalambinī nānākāmataśca bhinnā bhavati; tatra harṣaśokadainyakāmalobhādaya icchābhedena; dveṣaḥ aprītiḥ,so'pi nānāvastvavalambī nānārūpo bhavati, krodhabhayaviṣāderṣyāsūyāmātsaryāṇi dveṣabhedena| anye tu ‘mānasāḥ krodhaśokabhayadainyerṣyāsūyāmātsaryakāmādayaḥ’ iti paṭhanti||25(3)||
svābhāvikāstu kṣutpipāsājarāmṛtyunidrāprakṛ(bhṛ)tayaḥ ||25||
svābhāvikān vyākhyātumāha- svābhāvikāstvityādi| kṣud bhoktumicchā, pipāsā pātumicchā, jarā vārdhakyaṃ, mṛtyuḥ 24 śarīrendriyātmamanasāṃ viyogaḥ, nidrā medhyānāḍīmanaḥsaṃyogāddehendriyāṇāṃ sukhabhogaḥ; prakṛtigrahaṇāt prakṛtibhavā rogā gṛhyante, te ca kadācit svābhāvikāḥ kadāciddoṣajāḥ| tatra, yadā pravṛddhapittasya kṣīṇaśleṣmaṇo bhasmakānalena bubhukṣā bhavati sā pratīkāryā doṣajatvāt, pipāsā'pi yadā doṣaiḥ kriyate tasyā api doṣataḥ prasādhanaṃ kartavyaṃ, jarā'pi yadā'kāle bhavati sā pratikāryā, mṛtyurapyakālajaḥ pratikāryaḥ, nidrā'pi doṣajā pratīkārādupaśamaṃ yāti; tatra yadaite sarve doṣebhyo jāyante tadā śārīrāḥ pratīkāryāśca; yadā tu svabhāvatastadā niṣpratīkārā rasāyanato'pi na pratīkāryāḥ| ta ete svabhāvasambhūtatvāt svābhāvikāḥ kathyante| yadyapi kṣutpipāsājarāsu svabhāvasambhūtāsvapi pittajatvaṃ nidrāyāṃ śleṣmatamobhavatvamasti; tathā'pyalpadoṣārabdhatvādadoṣajatvamucyate, ekataṇḍulāhāriṇāmanaśanavyapadeśavat| mṛtyustu mahadbhirapi svabhāvānuvartibhirdoṣairārabdho'pi na doṣajavyapadeśaṃ labhate; yathā rājānuvartibhirmahadbhirapi puruṣaiḥ sampāditaṃ jayādikaṃ rājavyapadeśaṃ labhate- rājñā jitamiti, tadvadatrāpi; āgantumṛtyoḥ sambhavatvācca nāvaśyaṃ doṣajavyapadeśaṃ labhate| anye ‘nidrāprakṛtaya’ ityatra ‘nidrāprabhṛtaya’ iti paṭhanti; prabhṛtigrahaṇādrātrijāgaraṇādaya iti vyākhyānayanti||25(4)||
ta ete manaḥśarīrādhiṣṭhānāḥ ||26||
vyādhīnāmāśrayamāha- ta ete ityādi| ta ete anantaroktā vyādhayaḥ| tatra mano'dhiṣṭhānāḥ krodhādayaḥ, śarīrādhiṣṭhānā jvarādayaḥ, ubhayādhiṣṭhānā apasmārādayaḥ| yadyapi mānasā api śarīraṃ pīḍayanti, śārīrā api manaḥ pīḍayanti; tathā'pi prāṅmānasā eva manaḥ pīḍayanti paścāccharīram, evaṃ śārīrā api, iti na doṣaḥ| ātmani tu vyādhyadhiṣṭhānatvaṃ nāsti, nirvikāratvāt||26||
teṣāṃ saṃśodhanasaṃśamanāhārācārāḥ samyakprayuktā nigrahahetavaḥ ||27||
vyādhīn nirdiśya cikitsāṃ nirdeṣṭumāha- teṣāmityādi| teṣāṃ vyādhīnām| samyak śodhayatīti saṃśodhanaṃ; taddvividhaṃ bahirāśrayamabhyantarāśrayaṃ ca| tatra bahirāśrayaṃ śastrakṣārāgnipralepādayaḥ; abhyantarāśrayaṃ catuṣprakāraṃ- vamanaṃ, virecanam, āsthāpanaṃ, śoṇitamokṣaṇaṃ ca; anye tu śoṇitamokṣaṇamityatra śirovirecanaṃ manyante| yat kiñcit pītalīḍhādikamanirhṛtya doṣaṃ śamayati tat saṃśamanaṃ; yaduktaṃ- “na śodhayati yaddoṣān samānnodīrayatyapi| samīkaroti kruddhāṃśca tat saṃśamanamucyate”- iti| tadapi dvividhaṃ bāhyamābhyantaraṃ ca| tatra bāhyamālepapariṣekāvagāhābhyaṅgaśirobastikavalagrahagaṇḍūṣādikam, ābhyantaraṃ tu pācanalekhanabṛṃhaṇarasāyanavājīkaraṇaviṣapraśamanādikam| āhāraścaturvidhaḥ, peyalehyādyabhakṣyabhedāt; sa punastrividhaḥ- doṣapraśamano, vyādhipraśamanaḥ, svasthavṛttikaraśceti| doṣasaṃśamanatvāt saṃśamanagrahaṇenaivāhāre labdhe pṛthakkaraṇaṃ saṃśodhanādiṣvāhārasya prādhānyasūcanārtham; athavā svasthe puruṣe doṣavyādhipraśamābhāvādāhārasya pṛthaggrahaṇam| ācāraḥ kāyavāṅmānasaṃ karma; tatrotkṣepaṇāvakṣepaṇādikaṃ kāyikaṃ karma, pāṭhasvādhyāyādi vācikaṃ, dhyeyacintyasaṅkalpādi mānasam| samyakprayuktā iti āyurādīn vīkṣya prayuktāḥ||27||
prāṇināṃ punarmūlamāhāro balavarṇaujasāṃ ca | sa ṣaṭsu raseṣvāyattaḥ; rasāḥ punardravyāśrayāḥ; dravyāṇi punaroṣadhayaḥ | tāstu dvividhāḥ- sthāvarā jaṅgamāśca ||28||
saṃśodhanādiṣvāhārasya prādhānyaṃ darśayitumāha- prāṇināmityādi| mūlamiti mūlamiva mūlaṃ, sambhavahetutvāt; śukraśoṇitaṃ tāvadāhārādeva jāyate yadgarbhajananasamartham| na kevalaṃ prāṇināṃ mūlaṃ balavarṇojasāṃ ca| etena prāṇināmāhārādevotpattisthitī nidarśite| balaṃ karmasādhanaśaktirvyāyāmānumeyā, varṇo gaurādiḥ, ojaḥ somātmakaṃ rasādiśukrāntasarvadhātudhāmabhūtaṃ hṛdistham| anye tu balaṃ śarīropacayo'trābhipreta iti vadanti| evaṃ paramārthato balaujasorbhede'pi doṣadhātumalakṣayavṛddhivijñānīye cikitsaikyārthamabheda uktaḥ| sa ṣaṭsu raseṣvāyatta iti sa āhāraḥ, raseṣu madhurādiṣu, āyattaḥ adhīnaḥ| dravyāṇi punaroṣadhaya iti oṣadhiśabdo'tra sānnidhyād vakṣyamāṇasthāvarajaṅgamarāśidvaya eva vartate, na punaryāvadoṣadhimātre; anyathā hi pārthiveṣvapyoṣadhiśabdo vartata iti pārthivānāmupādānaṃ pṛthaṅga syāt| anye tu pārthiveṣvapi oṣadhiśabdo vartata ityāhuḥ| tāstvityādi tā iti oṣadhayaḥ| sthāvarāṇāṃ bahutaropayogāt prāgupādānam||28||
tāsāṃ sthāvarāścaturvidhāḥ- vanaspatayo, vṛkṣā, vīrudha, oṣadhaya iti | tāsu, apuṣpāḥ 25 phalavanto vanaspatayaḥ, puṣpaphalavanto vṛkṣāḥ, pratānavatyaḥ stambinyaśca vīrudhaḥ, phalapākaniṣṭhā oṣadhaya iti ||29||
tāsāmiti dvividhānāmoṣadhīnāṃ madhye| ke te catvāraḥ prakārā ityāha- vanaspataya ityādi| tāneva vivaritumāha- tāsviti; tāsu madhye| apuṣpā iti avidyamānapuṣpāḥ, phalavanta iti phalaṃ yeṣāmasti te vanaspataya iti; ke punarīdṛśāḥ? plakṣodumbarādayaḥ| puṣpaphalavanto vṛkṣā iti ubhayayuktā vṛkṣāḥ; ke te? āmrajambūprabhṛtayaḥ| pratānavatya ityādi pratānavatyo vistāravatyaḥ vīrudhaḥ, na kevalaṃ pratānavatyo vīrudhaḥstambinyaśca gulminyaśca, gulmaḥ punaḥ vartulalatāsantativiṭapaḥ 26, tāśca vidārīkolavallīśālaparṇīpṛśniparṇīprabhṛtayaḥ| kecit ‘stambinyaśca’ ityatra ‘gulminyaśca’ iti paṭhanti, tatrāpi sa evārthaḥ| phalapākaniṣṭā iti niṣṭhā nāśaḥ, phalapākena pariṇatyā nāśo yāsāṃ tāstathoktāḥ; te punargodhūmādayaḥ| anye tu niṣṭhāśabdaṃ pratyekaṃ sambadhnanti, phalaniṣṭhāḥ pākaniṣṭhā iti; tatra phalaniṣṭhāḥ śālitilakulatthādayaḥ, pākaniṣṭhāḥ kavakādayaḥ; kavakaśchatraka ucyate||29||
jaṅgamā khalvapi caturvidhāḥ- jarāyujāṇḍajasvedajodbhijjāḥ | tatra paśumanuṣyavyālādayo jarāyujāḥ, khagasarpasarīsṛpaprabhṛtayo'ṇḍajāḥ, kṛmikīṭapipīlikāprabhṛtayaḥ svedajāḥ, indragopamaṇḍūkaprabhṛtaya udbhijjāḥ ||30||
jaṅgamāḥ khalvapītyādi|- khaluśabdaḥ śiṣyasambodhane, he suśruta, jaṅgamā api caturvidhāḥ catuṣprakārāḥ| tānāha- jarāyujetyādi| etacca pūrvaṃ vyākhyātam| jarāyujādiṣu pūrvoktasaṃsvedajādikramatyāgo yonisaṅkaraṃ bodhayati; tena pakṣiṣu balākā jarāyujā aṇḍajā ceti, sarpajātiṣu ahipatākā jarāyujā, saṃsvedajeṣvapi kāścit pipīlikā aṇḍajā udbhijjāśca| vyālādaya iti vyālā hiṃsrapaśuvyāghrādayaḥ, anye tu paśugrahaṇādeva hiṃsrapaśūnāmapi grahaṇamiti vyālaśabdena sarpaviśeṣamāhuḥ| taduktaṃ- ‘‘sarpajātiṣu ahipatākā jarāyujā”- iti| ādigrahaṇād balākājatukādayaḥ| ihopakaraṇaprastāve paśūnāṃ prādhānyamiti prāṅnirdeśaḥ, prāgbhūtagrāmaprasaṅgena puruṣaprādhānyakhyāpanārtham, atra punarjarāyujāṇḍajetyādipāṭha oṣadhitvakhyāpanāyeti na paunaruktyam| khagasarpetyādi khagāḥ pakṣiṇaḥ, sarpā mandagāmino'jagaraprabhṛtayaḥ, sarīsṛpāḥ śīghragāminaḥ kṛṣṇasarpādayaḥ, mīnamakarādayo vā; prabhṛtigrahaṇāt kūrmanakrādīnāṃ grahaṇaṃ; kecit prabhṛtiśabdamapaṭhitvā luptanirdiṣṭenādiśabdena kūrmādīn gṛhṇanti| kṛmikīṭetyādi kṛmayaḥ koṣṭhapurīṣādibāṣpasambhavāḥ, kīṭā vṛścikaṣaṅbinduprabhṛtayaḥ, pipīlikāściṭikāḥ, prabhṛtigrahaṇādevaṃvidhā anye'pi dṛśyante| indragopa ityādi indragopāḥ prāvṛṭkālajā atiraktakṛmayaḥ ‘indravadhū’ iti loke, prabhṛtigrahaṇādīdṛśā anye'pi||30||
tatra sthāvarebhyastvakpatrapuṣpaphalamūlakandaniryāsasvarasādayaḥ prayojanavantaḥ; jaṅgamebhyaścarmanakharomarudhirādayaḥ ||31||
sthāvarajaṅgamayornirdiṣṭayościkitsopayogino'vayavaviśeṣān darśayitumāha- tatra sthāvarebhya ityādi| svarasādaya ityādigrahaṇāttailakṣārabhasmakaṇṭakaprabhṛtīnāṃ grahaṇam| kecit kandaṃ sūtre na paṭhanti, ādiśabdācca gṛhṇanti| romarudhirādaya ityādiśabdānmāṃsavasāghṛtāsthikhurādayaḥ||31||
pārthivāḥ suvarṇarajatamaṇimuktāmanaḥśilāmṛtkapālādayaḥ 27||32||
rasādhikārikamauṣadhivargaṃ sthāvarajaṅgamaṃ pratipādya, pariśiṣṭaṃ pratipādayitumāha- pārthivā ityādi| pṛthivyā vikārāḥ pārthivāḥ, rajataṃ raupyaṃ, maṇiḥ sphaṭikādiḥ, muktā mauktikaṃ, mṛt mṛttikā, kapālaṃ karparam| suvarṇasyeha pārthivatvamevāṅgīkriyate gurutvakāṭhinyasthairyādihetubhiḥ| sūtre ādigrahaṇāllohamalasikatāsudhāharitālalavaṇagairikarasāñjanaprabhṛtīnāṃ 28 grahaṇam| yadyapi sthitiśīlatvāttathā lokadvitvasamākhyāne'pṛthaguktatvācca sthāvaraśabdenaiva pārthivā ucyante, tathā'pyatra prakaraṇādyeṣvāhāropayogitvaṃ phalamūlādyavayaveṣu rasapradhānatayā tatraiva caturvidhe vanaspatyādigaṇe sthāvaraśabdo vartate na tu pārthiveṣvapi, teṣāmāhāreṣu prāyeṇānupayogāt; anyadapi samādhānāntaramasti, tacca vistarabhayānna likhitam||32||
kālakṛtāḥpravātanivātātapacchāyājyotsnātamaḥśītoṣṇavarṣāhorātrapakṣamāsartvayanādayaḥ saṃvatsaraviśeṣāḥ 29||33||
kālakṛtā ityādi| ādigrahaṇānnimeṣakāṣṭhākalāmuhūrtādayaḥ| anye tvetadgadyamanyathā paṭhanti vyākhyānayanti ca; tacca vartamānapratiṣvaprasiddhamityasmābhirupekṣitam||33||
ta ete svabhāvata eva doṣāṇāṃ sañcayaprakopapraśamapratīkārahetavaḥ prayojanavantaśca ||34||
eṣāṃ prayojanaṃ darśayitumāha- ta eta ityādi| svabhāvata eveti svalakṣaṇata eva| dūṣayanti kāyavākcittānīti doṣā vātādayaḥ; tadārabdhāśca jvarādayaḥ| sañcayaḥ sthānavṛddhiḥ; prakopaṇaṃ prakopaḥ, prakopaśabdena prakopaprasarasthānasaṃśrayavyaktibhedāḥ pañcocyante; prakopaḥ sthānādunmārgagamanaṃ; prasaraḥ pañcadaśaprakāro vraṇapraśne vakṣyate; jvarātīsārādīnāṃ sāmānyalakṣaṇaṃ vyaktiḥ, yathā- santāpalakṣaṇo jvaraḥ, saraṇalakṣaṇo'tisāra ityādi; viśeṣaṇaṃ bhedaḥ, yathā- aṣṭau jvarā ityādi; praśamanaṃ praśamaḥ svayamupaśamaḥ; hetuvyādhiviparītaṃ karma pratīkāraḥ; anye tu praśamapratīkārayorekārthatāṃ manyamānāḥ pratīkāraṃ na paṭhanti; tanna, yasmājjvarādīnāmapyasti svabhāvopaśamaḥ; tadyathā- kaphajvarapratīkāro vasante pūrvāhṇe ca, svabhāvena praśamastu grīṣme madhyāhne cetyādi; tasmāt praśamanapratīkārayorarthabhedo'styeva| prayojanavantaśceti cikitsopakāriṇa ityarthaḥ| tadyathā ‘lājotpalośīrakucandanāni dattvā pravāte niśi vāsayecca’ (u. ta. a. 48); tathā ‘nivāte deśe nicitaṃ kṛtvā’ (sū. a. 11), tathā ‘madanaphalānāmātapapariśuṣkāṇāṃ’- (sū. a. 43) ityādi prayojanaṃ jñātavyam||34||
bhavanti cātra ślokāḥ- śārīrāṇāṃ vikārāṇāmeṣa vargaścaturvidhaḥ | prakope 30 praśame caiva heturuktaścikitsakaiḥ ||35||
idānīṃ gadye vistareṇa pratipāditamarthaṃ ślokaiḥ prakaṭīkurvannāha- bhavanti cātra ślokā ityādi| yadyapi suśrute bhavanti cātreti vinā'pi ślokā bhavanti, tathā'pyatra mandamatīnāṃ gadyapadyabhedakathanāya bhavanti cātra ślokā iti kṛtam; anye tu vedādidharmasaṃvādārthamiti vadanti| atha ke te ślokā ityāha- śārīrāṇāmityādi| na cātra dviruktiḥ, pūrvoktasya gūḍhārthasyābhivyaktikaratvāt 31| śārīrāṇāmiti śarīrasambhavānām| vikārāṇāmiti vikṛtayo vikārāḥ, tena vikārā atra kupitā doṣā vyādhayo'pi gṛhyante| eṣaḥ pūrvoktaḥ| vargaścaturvidhaḥ catuṣprakāraḥ, āhārācārapārthivakālakṛtabhedāt; ‘sthāvarajaṅgamapārthivakālakṛtabhedāccaturvidhaḥ’ iti jejjaṭaḥ; pañjikākārastvidaṃ na manyate| atrāpi prakopaśabdaḥ prakopaprasarasthānasaṃśrayavyaktibhedeṣu vartate| praśamaśabdo'tra rogopaghātamātrasyopalakṣaṇaṃ; tena sādhyānāṃ siddhaḥ, yāpyānāṃ yāpanaṃ, svasthavṛttaṃ ca gṛhyate||35||
āgantavastu ye rogāste dvidhā nipatanti hi | manasyanye śarīre'nye teṣāṃ tu dvividhā kriyā ||36|| śarīrapatitānāṃ tu śārīravadupakramaḥ | mānasānāṃ tu śabdādiriṣṭo vargaḥ sukhāvahaḥ ||37||
idānīmāgantūnāmāśrayabhedena cikitsāṃ vaktumāha- āgantavastvityādi| manasyanye iti eke, śarīre'nye ityapare| śarīrapatitānāmāgantūnāṃ khaḍgādyabhighātajānāṃ śārīrāṇāmiva, mānasānāṃ manaḥsambhūtānāṃ śabdādivargaḥ śabdasparśarūparasagandhāḥ; iṣṭa ityabhipretaścikitsātvena| sukhāvaha iti sukhakārī| anye tu caśabdamanuktasamuccayārthamācakṣate, tena dhairyasmṛtiprabhṛtayo'pi mānasān 32 cikitsituṃ nirdiṣṭāḥ||36-37||
evametat puruṣo vyādhirauṣadhaṃ kriyākāla iti catuṣṭayaṃ samāsena vyākhyātam | tatra puruṣagrahaṇāt tatsambhavadravyasamūho bhūtādiruktastadaṅgapratyaṅgavikalpāśca tvaṅmāṃsāsthisirāsnāyuprabhṛtayaḥ, vyādhigrahaṇādvātapittakaphaśoṇitasannipātavaiṣamyanimittāḥ sarva eva vyādhayo vyākhyātāḥ, auṣadhagrahaṇāddravyarasaguṇavīryavipākānāmādeśaḥ, kriyāgrahaṇāt snehādīni cchedyādīni ca karmāṇi vyākhyātāni, kālagrahaṇāt sarvakriyākālānāmādeśaḥ ||38||
idānīṃ vyākhyātamarthamupasaṃharannāha- evamityādi| evamiti anena prakāreṇa| etaditi pūrvanirdiṣṭaṃ, catuṣṭayamiti caturavayavaṃ; yadyapyatra puruṣādayaḥ pañca, tathā'pi catuṣṭayaṃ jñeyaṃ; tathāhi- ‘‘nānyaḥ kālaḥ kriyāto'sti kriyā nānyā'thavauṣadhāt| prādhānyāt puruṣasyātra(tha) tato vyādhicatuṣṭayam|| kriyāviśiṣṭaḥ kālo vā kālo vā taccatuṣṭayam’’- iti; ato na saṅkhyātirekaḥ| tatra yena yadupagṛhītaṃ tatra tadupadarśayitumāha- tatretyādi| tatreti tasmin catuṣṭayamadhye| tatsambhavadravyasamūha iti tasya puruṣasya sambhava utpattistadartho dravyasamūhaḥ sa tathā| kaḥ punarasāvityāha- bhūtādiriti|- bhūtāni ādīni prathamāni pradhānāni vā yasya sa bhūtādiriti vākyārthaḥ; tena śukrārtavapañcamahābhūtānīha gṛhyante| anye tvanyathā vyākhyānayanti- tasya puruṣasya sambhavadravyāṇi śukraśoṇitādīni, teṣāṃ samūhaḥ saṃyogaviśeṣaḥ, kathambhūtaḥ saḥ? bhūtādiḥ; bhūtaṃ mahābhūtaṃ pṛthivyādikam, ādirmūlakāraṇaṃ yasya sa tathā; athavā tatsambhavadravyasamūhaḥ śukraśoṇitādisaṃyogaḥ sa bhūtānāṃ prāṇināmādiḥ mūlakāraṇaṃ, tatra vyaktībhāvāt| bhūtādirityatraike bhūtānāmādirbhūtādiḥ, avyaktādārabhya yāvat ‘sa eṣa karmapuruṣaścikitsādhikṛtaḥ’ (śā 1) iti vadanti; tanna, pañjikayā nirastatvāt| tadaṅgapratyaṅgavikalpāśceti aṅgāni mastakādīni, pratyaṅgāni cibukādīni| tvaṅmāṃsasirāsnāyuprabhṛtaya iti tvacaḥ sapta, māṃsaṃ peśīśatāni pañca, sirāśatāni sapta, snāyuśatāni nava; prabhṛtigrahaṇāt srotodhamanyādayaḥ| sarva eveti sarvagrahaṇādāgantumānasasvābhāvikānāṃ grahaṇam| dravyaṃ sthāvarādi, rasā madhurādayaḥ, guṇā gurvādayaḥ, vīryāṇi śītoṣṇādīni, dvau vipākau gurulaghū; auṣadhagrahaṇaṃ kriyāviśeṣaṇam, ato na saṅkhyātirekaḥ| ayamarthaḥ puruṣādicatuṣṭayaprastāve vyākhyātaḥ| kriyāgrahaṇāditi kriyākālaśabdopāttādityarthaḥ 33| snehādīnītyādiśabdāt svedanavamanavirecanāsthāpanānuvāsanadhūmanasyakavalagrahagaṇḍūṣapācanasaṃśamanādīnāṃ grahaṇaṃ; chedyādīnītyādiśabdādbhedyalekhyaiṣyāhāryavisrāvyasīvyādīnāṃ grahaṇam| kālagrahaṇāditi snehanasvedanavamanavirecanādīnāṃ karmaṇāṃ tathā śastrādikarmaṇāṃ ca vakṣyamāṇasamayanirdeśaḥ| tatra snehasya ‘prataptacāmīkarapītalohite savitari’ (ci. a. 31) iti vacanāt kālanirdeśaḥ, sarvasvedānāṃ jīrṇānnakālaḥ, vamanasya pūrvāhṇakālaḥ, virecanasya prātaḥ, prātariti dinasyāditrayo muhūrtāḥ, āsthāpanaṃ tu madhyāhne tṛtīye prahare, anuvāsanaṃ sāyāhne kvacitpradoṣe'pi, tathā bhuktavantamāturamupaveśyetyādyanusartavyam||38||
bhavati cātra- bījaṃ cikitsitasyaitatsamāsena prakīrtitam | saviṃśamadhyāyaśatamasya vyākhyā bhaviṣyati ||39||
anena catuṣṭayena sakalameva śāstraṃ vyāptamiti nidarśayitumāha- bhavati cātretyādi| bījamiva bījaṃ, yathaikaṃ bījaṃ bhūmau nikṣiptaṃ mūlakāṇḍaśākhāpatrairdūrataravisāritamupajāyate, tathedamapi cikitsitabījaṃ sūtranidānaśārīracikitsākalpasthānādyairvistṛtamārogyaphalaṃ bhavatīti| samāsena saṅkṣepeṇa| saviṃśamadhyāyaśatamiti viṃśatyadhikamadhyāyaśatamityarthaḥ| saviṃśamiti sahaśabdena kiṃ prayojanam? ucyate, sahaśabdenātrottaratantreṇa 34 saha viṃśatyadhikamiti uttaratantrasahitatvaṃ prakāśyate| nanu, atra pakṣe bījakathanenaivādyādhyāyasya gatatvāt kathaṃ viṃśatyadhikamadhyāyaśataṃ pūryate? naivaṃ, sarvatantropalakṣaṇatvāttasyeti nātronatvam| anye tu saśabdamūnārthamācakṣate, yathā- salavaṇaṃ satiktaṃ sakṣāramiti| kathamatronatā? ucyate, vedotpattimadhyāyaṃ vihāya viṃśatyadhikamadhyāyaśataṃ na pūryate, ekenonatvāt; tasmādūnaviṃśatyadhikamadhyāyaśatamasya vyākhyā bhaviṣyatīti| yadyevaṃ tarhi uttaratantrasya kathaṃ prāptiḥ? ucyate, arthavaśāt| nanu, kaḥ punarartho yadvaśāt prāptiḥ? ucyate 35 - śeṣā arthā uttare tantre pratipādanīyā iti| uttaratantraprāptāvanyo yo'rtho'sti sa ca na likhito granthagauravabhayāt||39||
tacca saviṃśamadhyāyaśataṃ pañcasu sthāneṣu | tatra sūtranidānaśārīracikitsitakalpeṣvarthavaśāt saṃvibhajyottare tantre śeṣānarthān vakṣyāmaḥ ||40||
tacca saviṃśamityādi| tacca sottaratantraṃ 36 viṃśatyadhikamadhyāyaśataṃ pañcasu sthāneṣu| nanu kathametat? uttaratantrasya pañcabhyaḥ sthānebhyaḥ pṛthaguktatvāt; naivaṃ, kutaḥ? pañcasveveti niyamābhāvāt| ata evāgre vakṣyati- uttare tantre śeṣānarthān vakṣyāma iti| śeṣānarthāniti śeṣaśabdena rasabhedādayaḥ svasthavṛttādayaśca jñeyāḥ||40||
bhavati cātra- svayambhuvā proktamidaṃ sanātanaṃ paṭheddhi yaḥ kāśipatiprakāśitam | sa puṇyakarmā bhuvi pūjito nṛpairasukṣaye śakrasalokatāṃ vrajet ||41||
idānīṃ vedotpattyadhyāye nidarśitasya cikitsābījopadeśanyāyena śāstrasya pāṭhānuśaṃsāmāha- svayambhuvetyādi| svayambhuvā brahmaṇā, proktam upadiṣṭam, idamiti śāstraṃ, sanātanaṃ nityaṃ, yaḥ paṭhet adhīyīta; anye tu paṭhadhāturatra caturṣvartheṣu, tathāhi- pāṭhe, arthajñāne, karmadarśane, abhyāse ca| hi sphuṭam| kāśipatiprakāśitam ādidevena dhanvantariṇā prakāśitam| bhuvi pṛthivyām| pūjito nṛpairiti nṛpaiḥ narendraiḥ, etena aihikaṃ phalaṃ darśayati| asukṣaye prāṇakṣaye| śakrasalokatām indrasamānalokatāṃ vrajati, etena pāralaukikaṃ śreyo darśayati| anye tu ‘śakrasulokatāṃ vrajet’ iti paṭhanti; suśabdaḥ pūjāvacanaḥ, tena śakralokapūjyatāṃ vrajet prāpnuyādityarthaḥ| etena bhuvi narendraiḥ svarge ca devaiḥ pūjito bhavedityarthaḥ||41||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne vedotpattirnāma prathamo'dhyāyaḥ ||1||
iti śrīḍalha(hṇa)ṇaviracitāyānnibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ sūtrasthāne vedotpattirnāma prathamo'dhyāyaḥ||1||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 ‘sahasrāṃśuṃ’ iti pā.
  2. 2 ‘…candravivekabṛhaspatiśrīsahapāladevanṛpativallabhaḥ’ iti pā.
  3. 3 ‘vedotpattināmādhyāyaṃ’ iti, ‘vedotpattiṃ nāmādhyāyaṃ’ iti ca pā.
  4. 4 ‘…nantarārdhaḥ’ iti pā.
  5. 5 ‘divaśabdenātra tatsthadevāḥ’ iti
  6. 6 ‘dhanuḥ śastraṃ tātparyācchalyaśāstraṃ vā, tasyāntamiyartīti pṛṣodarāditvāt sādhu’ iti hārāṇacandraḥ
  7. 7 hārāṇacandrastu ‘śārīramānasāgantusvābhāvikaiḥ’ iti paṭhati
  8. 8 ‘nāma yadupāṅgaṃ’ iti, ‘āyurvedamaṣṭāṅgamupāṅgamatharvavedasya’ iti ca pā.
  9. 9 ‘prastāvāt’ iti pā0
  10. 10 ‘athāsya pratyaṅgalakṣaṇaṃ samāsenopadekṣyāmaḥ’ iti, ‘pretyekāṅgalakṣaṇasamāsaḥ’ iti, ‘pratyekamaṅgalakṣaṇasamāsaḥ’ iti ca pā0
  11. 11 ‘pūyāsrāvagarbhaśalyoddharaṇārtha’ iti, ‘pūyāsrāvāntargarbhaśalyoddharaṇārtha’ iti ca pā.
  12. 12 ‘… lūtāvṛścika...’ iti pā
  13. 13 ‘viśuṣkaṃ granthībhūtatayā viśeṣeṇa śuṣkamiva, kṣīṇaṃ vyādhyādibhiḥ svamānāddhīnaṃ’ iti hārāṇacandraḥ
  14. 14 ‘svāsthyarakṣaṇaṃ ca’ iti pā.
  15. 15 ‘āgamapratyakṣānumānopamānaiḥ’ iti pā.
  16. 16 ‘… puruṣaśabdena ceha sāmānyena prāṇivācinā'pi prakaraṇānmanuṣyarūpa eva puruṣa ucyate| yato ‘mānavānabhisamīkṣya’ ityādinā tathā ‘tasyopakaraṇamanyat’ ityādinā narajātirevātra puruṣo'dhikṛtaḥ| sāmānyaśabdo'pi prakaraṇādviśeṣe vartata eva| ... tasmādevambhūta evātra puruṣa ucyate, na punaścetanādhātumātrarūpaḥ prāṇimātrarūpo vetyāha- tasmin kriyate| ... kutaḥ punastasminneva kriyā na punarhastyaśvādāvapi prāṇimātre ityāśaṅkāyāṃ hetugarbhaṃ viśeṣaṇamāha- so'dhiṣṭhānamiti| sa eva narajātiḥ puruṣo yasmādihāyurvedavidheyacikitsārūpāyāḥ kriyāyāstathā kriyāphalasyāsyārogyāderadhiṣṭhānamāśrayo na tu gajādiḥ, tasmāttasminneva kriyā| atha kathaṃ gajādayo vṛkṣādayaśca nāsyādhiṣṭhānamityāśaṅkā, tataḥ praśnaḥ- kasmāditi| tadatra pradhānatvena nara evādhikārīti darśayannāha- lokasya dvaividhyādityādi| lokadvaividhyena naravyatiriktasya sthāvarajaṅgamasya yasmānnaropakaraṇatvaṃ, narastūpakāryaḥ, tasmānnara eva pradhānatvādadhiṣṭhānamiti prakaraṇārthaḥ| pradhānanaravivecanārthamuktadvaividhyaṃ vibhajate- sthāvaro jaṅgamaśceti| ... dvividhatāvivaraṇaprastāvāccikitsopayuktaṃ prakārāntareṇa dvaividhyamāha- dvividhātmaka evāgneyaḥ saumyaśca| dvividha ātmā agnīṣomarūpaḥ svabhāvo yasya sa tathā| pṛthivyādiguṇotkarṣatayā pañcātmakatvamapi bhavatītyāha- pañcātmako veti| ... jaṅgamaprabhedaṃ varṇayituṃ jaṅgamaprakārānāha- tatretyādi| evaṃ prapañcite loke tasya pradhānatvamāha- tatra puruṣaḥ pradhānaṃ tasyopakaraṇamanyaditi| anyat paśvādi vṛkṣādi ceha śāstre naropakaraṇatayā pratipādanīyaṃ, ... api ca nara eva dharmārthakāmamokṣasādhakatayā upadeśānuṣṭhānakṣamatayā ca viśeṣeṇopakāraviṣayamadhikaroti| ... so'dhiṣṭhānamiti pratijñātamardhamitaralokopakaraṇīyatayā vyavasthāpitaṃ nigamanena punardarśayati- “tasmāt puruṣo'dhiṣṭhānamiti” iti bhānumatyāṃ cakraḥ| “atrāyamāśayaḥ- manuṣyādhikārakamidaṃ śāstraṃ, manuṣyaloke ca caturvidha eva bhūtagrāmaḥ, tatra ca manuṣyasañjñakaḥ puruṣaḥ pradhānaṃ, tadupapannaṃ tasyādhiṣṭhānatvaṃ, dvividhe tu loke ‘buddhimatsu narāḥ śreṣṭhāḥ’ (ma. 1/16) iti manūkteḥ manuṣyāṇāmeva prādhānyamiti tasyādhiṣṭhānatvenoktirnāsaṅgatā” iti hārāṇacandraḥ
  17. 17 ‘tadvidheyatvāt’ iti gaṇanāthasenasammataḥ pāṭhaḥ
  18. 18 ‘svedajāṇḍajodbhijjajarāyujasañjñaḥ’ iti pā.
  19. 19 ‘bhūyāṃsau amunā viśeṣeṇa|’ iti pā.
  20. 20 ‘caturyoninipatitānāṃ’ iti pā.
  21. 21 ‘atra prāgāgantukaraṇaṃ, prāgevābhighātavyādherutpannatvāt’ iti pā.
  22. 22 ‘pūrvaiḥ’ iti pā.
  23. 23 ‘annapānavaiṣamyaṃ tu’ iti pā.
  24. 24 ‘mṛtyuśabdena ceha mṛtyupratyāsannā marmabhedādayo gṛhyante’ iti cakraḥ
  25. 25 apuṣpā iti puṣpāṇāmatisūkṣmatayā puṣpādhārakarṇikayā ācchāditatvācca adṛśyapuṣpā ityarthaḥ
  26. 26 ‘vartulalatāsantativiśiṣṭaḥ’ iti pā.
  27. 27 atra pārthiveṣu muktāyāḥ pāṭho'nārṣaḥ pratibhāti, muktāyāḥ śuktyākhyajalacaraprāṇijanyatvāt
  28. 28 rasāñjanaśabdeneha tadākhyaṃ dhātudravyamabhipretaṃ, na tu dārvīkvāthodbhavam
  29. 29 ‘kālaviśeṣāḥ’ iti pā.
  30. 30 ‘caye kope śame caiva’ iti pā.
  31. 31 ‘gadyokto yaḥ punaḥ ślokairarthaḥ samanugīyate| tadvyaktivyavasāyārthaṃ dviruktaṃ tanna garhyate||’ ca. ni. 1
  32. 32 ‘mānasānāṃ cikitsitatvena’ iti pā.
  33. 33 ‘auṣadhaviśeṣādityarthaḥ’ iti pā.
  34. 34 ‘sahaśabdenātrottaratantrasahitatvaṃ prakāśyate’ iti pā.
  35. 35 ‘prāptirityāha’ iti pā.
  36. 36 ‘sottaratantraṃ’ iti keṣucitpustakeṣu na paṭhyate