athāto'gnikarmavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
athāta ityādi| agninā kṛtvā 1 yat karma, agneḥ sambandhi vā yat karma, tadagnikarma; tasya vidhirvidhānaṃ; tadyasminnadhyāye vidyate taṃ vyākhyāsyāmaḥ| ‘agnikarmīyam’ ityanye paṭhanti, “agnikarmādhikṛtya kṛto'gnikarmīyaḥ” iti vyākhyānayanti ca||1-2||
kṣārādagnirgarīyān kriyāsu vyākhyātaḥ, taddagdhānāṃ rogāṇāmapunarbhāvādbheṣajaśastrakṣārairasādhyānāṃ 2 tatsādhyatvācca ||3||
agnikarmamāhātmyamāha- kṣārādityādi|- kṣārādguroḥ sakāśādagnirgarīyān gurutaraḥ| kutra 3 punaḥ kṣārādagnirgarīyānityāha- kriyāsu karmasu, na tu guṇeṣu; guṇeṣu punastridoṣaghnacchedyabhedyalekhyakaraṇādiṣu kṣāra eva pradhānaḥ; etena sve sve kṛtye dvayorapi prādhānyamityuktaṃ; yathā- dṛḍhaprahāritvenārjunāt karṇaḥ, karṇāddūrapātitvenārjunaḥ pradhānamiti| vyākhyāta iti kathita ityarthaḥ| pratijñātasya garīyastvasya sādhakaṃ hetumāha- taddagdhānāmiti|- agnidagdhānām; apunarbhāvāditi apunarbhāvastu sādhyānāṃ samyagdagdhānām, etadviparyaye tvagnidagdhasyāpi punarudbhavaḥ; anye tvanyathā samādadhati- arbudādayo'gninā samūlamunmūlitā mithyāhārādibhiḥ punardoṣaprakopāttatsthāna evānye jāyamānāstadvadupalabhyante| hetvantaraṃ samuccinvannāha- bheṣajetyādi| tatsādhyatvāt agnisādhyatvādityarthaḥ| anye tu ‘svedaśastrakṣāraiḥ’ iti paṭhanti, tatrāyamarthaḥ- bhagandarārśasādayaḥ pūrvaṃ svidyante, paścātteṣu śastramavacāryate; athavā svedagrahaṇaṃ bheṣajopalakṣaṇaṃ, bheṣajāśaktau śastrāvacāraṇaṃ, śastrāśaktāvaśeṣavyādhiśamanāya kṣāraḥ, kṣārāśakye'vagāḍhamūle vyādhāvagniriti||3||
athemāni dahanopakaraṇāni bhavanti- tadyathā- pippalyajāśakṛdgodantaśaraśalākājāmbavauṣṭhetaralauhāḥ kṣaudraguḍasnehāśca | tatra, pippalyajāśakṛdgodantaśaraśalākāstvaggatānāṃ, jāmbavauṣṭhetaralauhā māṃsagatānāṃ, kṣaudraguḍasnehāḥ sirāsnāyusandhyasthigatānām 4||4||
agnyavacāraṇopakaraṇāni nidarśayannāha- athemānītyādi| ajāśakṛt chāgapurīṣaṃ; jāmbavauṣṭaṃ jambūphalasadṛśamukhāgrā kṛṣṇapāṣāṇaracitā vartiḥ; itaralohāstāmrarajatādayaḥ, teṣāṃ vikārā lauhāḥ; kṣaudraguḍasnehāśceti cakārāt sarjarasamadhūcchiṣṭādayaḥ| agnyupakaraṇarāśitrayasya pratyekaṃ viṣayaṃ darśayannāha- tatretyādi| tvaggatānāmiti vātakaphakṛtānāṃ suptyādivikārāṇām| māṃsagatānāṃ vātakaphajavikārāṇām| kṣaudraguḍasnehā ityatrāpi vātakaphasambhūtānāmiti boddhavyam| nanu, kāśyapena muninā sirādiṣvagnikarma pratiṣiddhaṃ; tathā ca tadvacanaṃ- “na sirāsnāyusandhyasthimarmasvapi kathañcana| daṃśasyotkartanaṃ kāryaṃ dāho vā bhiṣajā'gninā|”- iti; iha tu sirādiṣvapyagnikarmoktam, itthaṃ ca śāstrāntaravirodhaḥ; tanna, atrāpi sirāsnāyusandhyasthicchedādraktātipravṛttau vyāpatpratīkārāyāgnikarmoktaṃ, na punaḥ sirādigatarogocchedanāya, yato māṃsadāhādeva sirādigatarogocchedo jāyata eva; tathā ca bhadraśaunakaḥ- “tvaṅmāṃsasaṃśrito vāyustvagdāhenaiva śāmyati| māṃse dagdhe hi śāmyanti sirāsnāyvasthisandhijāḥ”- iti||4||
tatrāgnikarma sarvartuṣu kuryādanyatra śaradgrīṣmābhyāṃ; tatrāpyātyayike'gnikarmasādhye vyādhau tatpratyanīkaṃ vidhiṃ kṛtvā ||5||
tasya kālaṃ sāpavādaṃ nirdiśannāha- tatrāgnītyādi| tatrāgnikarma sarvartuṣu kuryādityutsargaḥ, anyatra śaradgrīṣmābhyāmityapavādaḥ| śaradgrīṣmayorapyavasthāyāṃ pravṛttimāha- tatrāpītyādi| tatrāpīti śaradgrīṣmayorapi, ātyayike āśuprāṇavināśake, tatpratyanīkavidhiṃ kṛtveti tasyāgnisamānasya śaradgrīṣmābhidhānasyartoḥ, pratyanīkavidhiṃ viparītavidhānaṃ śītācchādanabhojanapradehādikaṃ kṛtvā; ‘agnikarma kuryāt’ ityanuvartate| atra pāṭhe kecidvidhiśabdaṃ na paṭhanti||5||
sarvavyādhiṣvṛtuṣu ca picchilamannaṃ bhuktavataḥ; mūḍhagarbhāśmarībhagandarodarārśomukharogeṣvabhuktavataḥ 5 karma kurvīta ||6||
sarvāgnikarmāṅgavidhimāha- sarvavyādhiṣvityādi| atrāpi ‘agnikarma kuryāt’ iti pratyekaṃ sambadhyate| picchilamannaṃ picchilavīryamannaṃ; śītamṛdupicchilānāṃ vīryāṇāṃ pittaghnatvāt| tatra pradeśeṣu bhojanasya pratiṣedhamāha- mūḍhagarbhāśmarītyādi| eṣu bhojane kṛte ūrdhvādhovegābhyāṃ karmavighātaḥ syāt kvacidudarānavakāśatvāt| kecidatra ‘mūḍhagarbhāśmarī’ ityādipāṭhaṃ na paṭhanti||6||
tatra dvividhamagnikarmāhureke- tvagdagdhaṃ, māṃsadagdhaṃ ca; iha tu sirāsnāyusandhyasthiṣvapi na pratiṣiddho'gniḥ 6||7||
agnikarmaṇyekīyamataṃ darśayannāha- tatra dvividhamityādi| svatantrasiddhāntaṃ darśayannāha- iha tu siretyādi| sirādiṣvapyagnikarma kartavyamityarthaḥ pūrvaṃ vyākhyātaḥ; “sirādiṣvapyagnikarmavidhirātyayike vyādhāveva, nānyatra” ityanye vyākhyānayanti||7||
tatra, śabdaprādurbhāvo durgandhatā tvaksaṅkocaśca tvagdagdhe, kapotavarṇatā'lpaśvayathuvedanā śuṣkasaṅkucitavraṇatā ca māṃsadagdhe; kṛṣṇonnatavraṇatā srāvasannirodhaśca sirāsnāyudagdhe, rūkṣāruṇatā karkaśasthiravraṇatā ca sandhyasthidagdhe ||8||
tvagādiṣu karmaṇi kṛte prativiṣayaṃ bhedalakṣaṇaṃ darśayannāha- tatra śabdetyādi| sthiravraṇatā kaṭhinavraṇatā||8||
tatra śirorogādhimanthayorbhrūlalāṭaśaṅkhapradeśeṣu dahet, vartmarogeṣvārdrālaktakapraticchannāṃ dṛṣṭiṃ kṛtvā vartmaromakūpān ||9||
rogabhedāccharīrāvayavaviśeṣeṣvagnyavacāraṇaṃ darśayannāha- tatra śirorogetyādi| adhimanthaḥ akṣirogo'bhiṣyandapūrvakaḥ| bhruvau akṣikūṭopari romarājī, śaṅkhau bhrūkarṇayormadhyam| vartmadeśe yathā'gnyavacāraṇaṃ tathā darśayannāha- vartmarogeṣvityādi| ‘dahet’ ityanuvartate| vartma netracchādanam| ārdrālaktaka ārdrakarpaṭaḥ||9||
tvaṅmāṃsasirāsnāyusandhyasthisthite'tyugraruji vāyāvucchritakaṭhinasuptamāṃse 7 vraṇe granthyarśo'rbudabhagandarāpacīślīpadacarmakīlatilakālakāntravṛddhisandhisirācchedanādiṣu nāḍīśoṇitātipravṛttiṣu cāgnikarma kuryāt ||10||
śeṣaviṣayamavasthābhedena darśayannāha- tvaṅmāṃsetyādi| atyugraruje vāyau iti ugraśūle vāyau| ucchritakaṭhinasuptamāṃse iti ucchritamutsedhavat, suptamacetanam| nāḍīti vraṇaviśeṣaḥ||10||
tatra valaya-bindu-vilekhā-pratisāraṇānīti dahanaviśeṣāḥ ||11||
praṇidhānākāraviśeṣamāha- tatra valayetyādi| vyādhimūle valayamiva valayaṃ, śalākāgranirmito, binduriva binduḥ, tiryagṛjuvakrā vividhā lekhā vilekhā, taptaśalākāprabhṛtibhiravagharṣaṇaṃ pratisāraṇaṃ; viśeṣā iti āśrayavyādhivaśenākṛtibhedāḥ| tatra valayetyādigadyasyādau kecit ‘rogākṛtimavekṣya’ iti paṭhanti; sa ca nibandhakārairna paṭhitaḥ, kutaḥ? tasyārthasyāgrimaślokenaivoktatvāt||11||
bhavati cātra- rogasya saṃsthānamavekṣya samyaṅnarasya marmāṇi balābalaṃ ca | vyādhiṃ tathartuṃ ca samīkṣya samyak tato'vyavasyedbhiṣagagnikarma ||12||
valayādidahanaviśeṣārambhahetuṃ parihāryāṇi ca darśayitumāha- bhavati cātretyādi| rogasya granthyādeḥ| saṃsthānam āyatādyākāram| etena valayādyārambhahetuḥ kathitaḥ| parihāryāṇi ca kathayannāha- narasya marmāṇītyādi| balābalamiti ‘āturasya’ iti śeṣaḥ, balavatyāture karmādhikāraḥ, abalavati parihāraḥ| vyādhiṃ vātakaphātmakaṃ, tatrāgnikarmādhikāraḥ, parihārastu raktapittādau| ṛtumiti hemantādipravṛttiviṣayam, apravṛttistu śaradgrīṣmayoḥ| avekṣya samyagiti atraikasminneva śloke ekārthaśabdadvayakaraṇaṃ pravṛttinivṛttiviṣayayorubhayorapyavekṣaṇe yatnaḥ kārya iti pratipādanārtham| adhyavasyet kuryādityarthaḥ| prathamasya ‘avekṣya samyak’ ityetasya sthāne ‘atho viditvā’ iti kecit paṭhanti, viditvā jñātvā||12||
tatra samyagdagdhe madhusarpirbhyāmabhyaṅgaḥ ||13||
idānīṃ samyagdagdhaṃ cikitsannāha- tatra samyagdagdhe ityādi| agnikarmadūṣitaraktapittayoḥ prasādāya vedanopaśamāya ca||13||
athemānagninā pariharet- pittaprakṛtimantaḥśoṇitaṃ bhinnakoṣṭhamanuddhṛtaśalyaṃ durbalaṃ bālaṃ vṛddhaṃ bhīrumanekavraṇapīḍitamasvedyāṃśceti ||14||
agnernivṛttiviṣayaṃ darśayannāha- athemānityādi| antaḥśoṇitaṃ bhinnakoṣṭhamiti itthambhūtasya puruṣasya śoṇitanirodhena dāhapākādisambhavāt| ‘anekavraṇapīḍitam’ ityasya sthāne kecit ‘anekavyādhiparipīḍitam’ iti paṭhanti| asvedyāḥ ‘pāṇḍurmehī raktapittī tṛṣārtaḥ’ (ci. a. 32) ityādayaḥ||14||
ata ūrdhvamitarathādagdhalakṣaṇaṃ 8 vakṣyāmaḥ | tatra, snigdhaṃ rūkṣaṃ vā''(cā)śritya dravyamagnirdahati; agnisantapto 9 hi snehaḥ sūkṣmasirānusāritvāttvagādīnanupraviśyāśu 10 dahati; tasmāt snehadagdhe'dhikā rujo bhavanti ||15||
valayādiprakārāt prakārāntareṇāgnidagdhalakṣaṇaṃ vaktumāha- ata ūrdhvamityādi| itarathā dagdhamiti prakārāntareṇa vaidyādṛte pramādāddagdham| tatretyādi dravyaṃ snigdhaṃ sarpirādi, rūkṣaṃ dravyaṃ kāṣṭhapāṣāṇaloṣṭādi||15||
tatra pluṣṭaṃ durdagdhaṃ samyagdagdhamatidagdhaṃ ceti caturvidhamagnidagdham | tatra yadvivarṇaṃ pluṣyate'timātraṃ 11 tat pluṣṭaṃ; yatrottiṣṭhanti sphoṭāstīvrāścoṣadāharāgapākavedanāścirāccopaśāmyanti taddurdagdhaṃ; samyagdagdhamanavagāḍhaṃ 12 tālavarṇaṃ 13 susaṃsthitaṃ pūrvalakṣaṇayuktaṃ ca; atidagdhe māṃsāvalambanaṃ gātraviśleṣaḥ sirāsnāyusandhyasthivyāpādanamatimātraṃ jvaradāhapipāsāmūrcchāścopadravā bhavanti, vraṇaścāsya cireṇa rohati, rūḍhaśca vivarṇo bhavati | tadetaccaturvidhamagnidagdhalakṣaṇamātmakarmaprasādhakaṃ 14 bhavati ||16||
tatrāgnidagdhaṃ vaidyadoṣāt pramādādvā caturvidhaṃ darśayannāha- tatra pluṣṭamityādi| pluṣṭadurdagdhayorhīnadagdhatve'pi pṛthakkaraṇaṃ lakṣaṇacikitsābhedāt| ‘tatra pluṣṭam’ ityādigaṇanayaiva catuḥsaṅkhyā labdhā, punaḥ ‘caturvidham’ itikaraṇaṃ pluṣṭadurdagdhābhyāṃ bhedābhyāṃ hīnadagdhasya triprakāradāhaśaṅkānirāsārtham| eṣāṃ lakṣaṇamāha- tatra yadvivarṇamityādi| tatra teṣu madhye| vivarṇaṃ prākṛtavarṇādanyavarṇam| pluṣyate'timātram atyarthaṃ dahyate na ca sphoṭotpattiḥ syāt| anye tvatra ‘pluṣṭamatimātraṃ vivarṇaṃ yat pluṣyate’ iti paṭhanti vyākhyānayanti ca- atimātraṃ vivarṇaṃ yat pluṣyata iti agnitāpenotsvinnamiva bhavati; vivarṇamatra pāṇḍuvarṇam| yatretyādi| coṣa ākṛṣyata iva vedanāviśeṣaḥ, dāho bhasmasādbhavatīva, rāgo raktatā, vedanā oṣādayaḥ| samyagdagdhamityādi| anavagāḍham atidagdhalakṣaṇarahitam| tālavarṇaṃ pakvatālaphalavarṇamityarthaḥ; ‘pakvatālavarṇaṃ’ ityeke paṭhanti, apare tu ‘tālapakvaphalavarṇaṃ’ iti| susaṃsthitam atyunnatāvanatādidoṣavarjitam| pūrvalakṣaṇayuktaṃ ceti tvaṅmāṃsasirāsnāyusandhyasthidāhaliṅgayuktam| atidagdhe ityādi| gātraviśleṣo viṣaṭanaṃ, vyāpādanaṃ hiṃsanam| atimātraśabdo jvarādibhiḥ saha pratyekaṃ sambadhyate| mūrcchāśceti cakārācchoṇitasrāvādayaśca| tadetadityādi| pluṣṭādibhedena caturvidhamapyagnikarma vaidyasya yadātmakarma cikitsārūpaṃ tasya prasādhakaṃ bhavatītyarthaḥ| nanu, samyagdagdhalakṣaṇameva vaidyasyātmakarmaprasādhakaṃ bhavati, na punaḥ pluṣṭadurdagdhātidagdhalakṣaṇaṃ, satyaṃ, samyagdagdhalakṣaṇaṃ vaidyakarmaprasādhakamupādeyatvena, pluṣṭadurdagdhātidagdhalakṣaṇaṃ parihāryatveneti na doṣaḥ| anye cānyathā paṭhanti- ‘tadetaccaturvidhamagnidagdhalakṣaṇaṃ pūrvoktakarmaprasādhakaṃ bhavati’- iti, vyākhyānayanti ca- “pūrvoktaṃ tvaṅmāṃsāśritaṃ yadagnikarma tallakṣaṇaprasādhakaṃ dyotakaṃ bhavati; athavā pūrvokteṣvagnisādhyeṣu śirorogādhimanthādiṣu yadagnikarma tatprasādhakaṃ heyopādeyarūpatayetyarthaḥ” iti| apare tu ‘tadetaccaturvidhamagnidagdhalakṣaṇaṃ pūrvoktakarmaprasādhanaṃ ca bhavati’ iti cakāraṃ paṭhanti vyākhyānayanti ca; teṣāṃ mate yadetaccaturvidhamagnikarma tatkathaṃ cikitsanīyamityāha- pūrvoktakarmaprasādhanaṃ; pūrvapratipāditā yā kriyā tatpratīkāraṃ taccikitsitamityarthaḥ| pūrvapratipāditakriyā tu ‘samyagdagdhe madhusarpirbhyāmabhyaṅga’ ityādikā| cakārādvakṣyamāṇāparāgnipluṣṭapratapanādikarmaprasādhakamiti jñeyam||16||
bhavanti cātra- agninā kopitaṃ raktaṃ bhṛśaṃ jantoḥ prakupyati 15| tatastenaiva vegena pittamasyābhyudīryate ||17|| tulyavīrye ubhe hyete rasato dravyatastathā | tenāsya vedanāstīvrāḥ prakṛtyā ca vidahyate ||18|| sphoṭāḥ śīghraṃ prajāyante jvarastṛṣṇā ca bādhate |19|
idānīṃ sarvāgnidagdheṣu cikitsārthaṃ viśiṣṭadūṣyadoṣayorduṣṭiṃ darśayannāha- bhavanti cātretyādi| tatastadanantaraṃ; tenaivāgninā raktena cetyarthaḥ| kutaḥ punaḥ prādhānyenāgnidagdhe pittamevodīryata ityāha- tulyavīrye ityādi| hi yasmāt kāraṇāt, ete dve apyagnipitte, tulyavīrye uṣṇavīrye, rasato rasāt dve api kaṭuke, dravyato dravyādapi tulye; tathāhi- sadṛśa evādhāro vahneḥ pittasyāpi, dravyaṃ cātra rasādyādhāra ucyate; tataḥ kāraṇāttenāgninā'sya pittasya kopitasya vedanā dāhādikā ‘bhavanti’ iti vākyaśeṣaḥ| prakṛtyā ca vidahyata iti prakṛtyā svabhāvena, vidahyate vidāhamupayāti| tābhyāmeva raktapittābhyāṃ sphoṭā jvarādayaśca śīghraṃ prajāyanta iti| anye tu ‘ubhe’ ityatra ‘raktapitte’ iti vyākhyānayanti| uṣṇavīryatvaṃ ca madhurarasasyāpi raktapittasya yāntrikekṣurasavadvidāhitvāt| dravyata iti ete dve api raktapitte dravyādapi tulye, dravyaśabdenātra hetvādhārau kathyete; tadyathā- raktapittayordvayorapi tejo hetuḥ, ādhāraśca dvayorapi teja eveti||17-18||-
dagdhasyopaśamārthāya cikitsā sampravakṣyate ||19|| pluṣṭasyāgnipratapanaṃ kāryamuṣṇaṃ tathauṣadham | śarīre svinnabhūyiṣṭhe 16 svinnaṃ bhavati śoṇitam ||20|| prakṛtyā hyudakaṃ śītaṃ skandayatyatiśoṇitam | tasmāt sukhayati hyuṣṇaṃ nanu śītaṃ kathañcana ||21||
dagdhasyetyādi| agnipratapanaṃ svedanam| uṣṇaṃ tathauṣadhamiti ālepanānnapānādikam| kutaḥ kāraṇādatra śarīramupacaryate nāgnikopitaṃ raktapittamityāha- śarīre ityādi| svinnabhūyiṣṭhe atyarthaṃ svinne| svalpamapi raktaṃ yadyasvinnaṃ bhavati tadā raktapittopaśamanena śītopacāreṇa duḥkhamutpādayatīti darśayannāha- prakṛtyetyādi| skandayatyatiśoṇitamiti raktamatyarthaṃ styānatāṃ nayatītyarthaḥ; styānena raktena ca ruddhamārgo vāyurūṣmā'pyanirgacchan pluṣṭe śūlaśopharāgādikāṃ vedanāṃ karoti, ataḥ śītakriyā na sukhaṃ karoti; uṣṇakriyā punā raktavilayanakarī bhavati, ata ūṣmaniḥsaraṇavātānulomahetuḥ sā'tisukhayati||19-21||
śītāmuṣṇāṃ ca durdagdhe kriyāṃ kuryādbhiṣak 17 punaḥ | ghṛtālepanasekāṃstu śītānevāsya kārayet ||22||
durdagdhakriyāṃ nirdiśannāha- śītāmityādi| durdagdhe'vagāḍhamūladagdhabhāgasya svinnaraktasya nirvāpaṇārthaṃ śītāṃ kriyāṃ kuryāt, anavagāḍhamūladagdhabhāgasyāsvinnaraktasya vilayanārthamuṣṇāṃ kriyāṃ kuryāt; anye tu śītāṃ dāhātiśaye, nātidāhe 18 uṣṇāmiti| punaḥ kiṃ kuryādityāha- ghṛtālepanādīnapi śītāneva kārayediti| evaṃ sukhībhavati vraṇarohaṇaṃ ca||22||
samyagdagdhe tugākṣīrīplakṣacandanagairikaiḥ | sāmṛtaiḥ sarpiṣā snigdhairālepaṃ 19 kārayedbhiṣak ||23|| grāmyānūpaudakaiścainaṃ piṣṭairmāṃsaiḥ pralepayet | pittavidradhivaccainaṃ santatoṣmāṇamācaret 20||24||
samyagdagdhe cikitsāmāha- samyagdagdha ityādi| tugākṣīrī vaṃśarocanā, anye tu vaṃśarocanānukāri pārthivaṃ dravyaṃ, plakṣaḥ parkaṭī, candanaṃ raktacandanaṃ, sāmṛtairiti guḍūcīsahitaiḥ; etaistugākṣīryādidravyairghṛtasnigdhīkṛtaiḥ pittapratyanīkamaviśoṣiṇaṃ lepaṃ samyagdagdhe kārayedityarthaḥ| vātaśāntyarthaṃ pralepamāha- grāmyetyādi| grāmyā aśvādayaḥ, ānūpā varāhamahiṣādayaḥ, audakāḥ kūrmādayaḥ| pittavidradhivadityādi enaṃ samyagdagdhaṃ, santatoṣmāṇaṃ balavattaroṣmāṇam||23-24||
atidagdhe viśīrṇāni māṃsānyuddhṛtya śītalām | kriyāṃ kuryādbhiṣak paścācchālitaṇḍulakaṇḍanaiḥ ||25|| tindukītvakkapālairvā ghṛtamiśraiḥ pralepayet | vraṇaṃ guḍūcīpatrairvā chādayedathavaudakaiḥ ||26|| kriyāṃ ca nikhilāṃ kuryādbhiṣak pittavisarpavat |27|
atidagdhe cikitsāmāha- atidagdhe ityādi| viśīrṇāni avalambitāni| śālitaṇḍulakaṇḍanairiti śālitaṇḍulakaṇḍanodbhavairguṇḍanaiḥ kaṇairityarthaḥ; kaṇaiśca cūrṇaprayogakāle ‘avacūrṇayet’ ityadhyāhāraḥ| tindukītvakkapālairveti tindukīvalkalakarparaiḥ; ‘tindukītvacā tindukīvalkalena, kapālairmṛtkharparaiḥ’ ityanye| ‘tindukītvakkaṣāyairvā’ iti kecit paṭhanti; tindukyā yā tvak tayā pralepayet, kaṣāyāḥ kaṣāyavṛkṣāśca ye tairapītyarthaḥ| anye tu kaṣāyaśabdena cūrṇamāhuḥ; tatra tindukīvalkalacūrṇairityarthaḥ| audakaiḥ padmotpalādipatraiḥ; pittaraktopadruto vraṇo guḍūcyādipatracchādanenoṣmāṇaṃ tyaktvā sukhaṃ saṃrohati||25-26||-
madhūcchiṣṭaṃ samadhukaṃ rodhraṃ sarjarasaṃ tathā ||27|| mañjiṣṭhāṃ candanaṃ mūrvāṃ piṣṭvā sarpirvipācayet | sarveṣāmagnidagdhānāmetadropaṇamuttamam ||28||
sarveṣvagnidagdheṣu ropaṇārthaṃ cikitsāṃ darśayannāha- madhūcchiṣṭamityādi| idaṃ ca sāmānyaṃ ropaṇaṃ ghṛtaṃ kecit paṭhanti, na tu nibandhakārā iti; sūpayogitvānmayā'pi 21 likhitam||27-28||
snehadagdhe kriyāṃ rūkṣāṃ viśeṣeṇāvacārayet |29|
snehadagdhe cikitsāmāha- snehadagdhe ityādi| rūkṣadagdhe punaranuktāmapi snigdhāṃ kriyāmavacārayet|29|-
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi dhūmopahatalakṣaṇam ||29|| śvasiti 22 kṣauti cātyarthamapyādhamati kāsate | cakṣuṣoḥ paridāhaśca rāgaścaivopajāyate ||30|| sadhūmakaṃ niśvasiti ghreyamanyanna vetti ca | tathaiva ca rasān sarvān śrutiścāsyopahanyate ||31|| tṛṣṇādāhajvarayutaḥ sīdatyatha ca mūrcchati | dhūmopahata ityeṣaḥ 23 śṛṇu tasya cikitsitam ||32|| sarpirikṣurasaṃ drākṣāṃ payo vā śarkarāmbu vā | madhurāmlau rasau vā'pi vamanāya pradāpayet ||33|| vamataḥ koṣṭhaśuddhiḥ syāddhūmagandhaśca naśyati | vidhinā'nena śāmyanti sadanakṣavathujvarāḥ ||34|| dāhamūrcchātṛḍādhmānaśvāsakāsāśca dāruṇāḥ | madhurairlavaṇāmlaiśca kaṭukaiḥ kavalagrahaiḥ ||35|| samyaggṛhṇātīndriyārthān 24 manaścāsya prasīdati | śirovirecanaṃ cāsmai dadyādyogena śāstravit ||36|| dṛṣṭirviśudhyate cāsya śirogrīvaṃ ca dehinaḥ | avidāhi laghu snigdhamāhāraṃ cāsya kalpayet ||37||
idānīṃ kaṇṭhanāsādiṣu karmaṇi kṛte dhūmopaghātalakṣaṇaṃ cikitsāṃ ca darśayannāha- ata ūrdhvamityādi| śvasiti śvāsaṃ karoti| kṣauti cātyarthamiti atiśayena chikkati 25| ādhamati ādhmānayukto bhavati| rāgaḥ pītalohitatā 26 akṣṇoḥ| ghreyamanyatra vetti ceti nāsāgatadoṣeṇa dhūmādanyad ghreyaṃ na vetti, ‘ghreyaṃ tāvanna vetti anyat spṛśyaṃ dṛśyaṃ ca na vetti’ ityanye| rasān sarvānityatra ‘na vetti’ iti sambadhyate| śrutiścāsyopahanyata iti na śṛṇotītyarthaḥ; śrotragatadoṣeṇa| tṛṣṇādāhajvarayuta iti sparśadoṣeṇa| sīdati kriyāsvasamartho bhavatītyarthaḥ| śṛṇu tasyetyādi| sarpirikṣurasamityeko yogaḥ, drākṣāṃ payo veti dvitīyaḥ, śarkarāmbu veti tṛtīyaḥ, madhurāmlau rasau vā'pīti caturthaḥ| sadanam aṅgaglāniḥ| yogena mātrayā||29-37||
uṣṇavātātapairdagdhe śītaḥ kāryo vidhiḥ sadā | śītavarṣānilairdagdhe snigdhamuṣṇaṃ ca śasyate ||38|| tathā'titejasā dagdhe siddharnāsti 27 kathañcana | indravajrāgnidagdhe'pi jīvati pratikārayet | snehābhyaṅgaparīṣekaiḥ pradehaiśca tathā bhiṣak ||39||
idānīṃ dagdhacikitsāprasaṅgena dagdhasadṛśasya cikitsāṃ darśayannāha- uṣṇetyādi| uṣṇavāto graiṣmikaḥ śārado vā; uṣṇavātenātapena ca dagdha iva dagdhaḥ; uṣṇavātātapābhyāmiti dvivacane prāpte bahuvacanamanuktoṣṇaprāpaṇārtham| sadāsthāne kecid ‘vraṇe’ iti paṭhanti vyākhyānayanti ca- vraṇe iti tvagādivraṇavastuni| śītavarṣānilairdagdhe iti śītaṃ himaṃ, himadagdhastuṣāradagdha iti lokoktyā himadagdhe'pi dāhasādṛśyamasti; varṣānila iti vṛṣṭisaṃyukto vātaḥ, atrāpi bahuvacanamanuktaśītaprāpaṇārtham| ‘dagdhe’ ityasya sthāne kecit ‘hate’ iti paṭhanti| tathā'titejasā dagdhe iti atitejasā vajrāgninā 28| ‘tathā'titejasā dagdhe na sidhyati kathañcana’ iti yat kṛtaṃ tat kiñciddagdhe siddhirapi bhavatīti jñāpanārtham| tatra ca pūrvoktena vidhinā śītoṣṇādinā pratikartavyamiti| asyāgre kecit “indravajrāgnidagdhe'pi jīvati pratikārayet| snehābhyaṅgaparīṣekaiḥ pradehaiśca tathā bhiṣak”- iti paṭhanti; taṃ ca nibandhakārā na paṭhanti||38-39||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne'gnikarmavidhirnāma dvādaśo'dhyāyaḥ ||12||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ sūtrasthāne dvādaśo'dhyāyaḥ||12||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘kṛtaṃ’ iti pā. ↩
- 2 ‘...raśakyānāṃ iti pā. ↩
- 3 “kutaḥ” iti pā. ↩
- 4 tatra maśatilakālakacarmakīlasarukstabdhapramlānāṅgābhiṣyandādhimanthaśirobhrūlalāṭarujārditeṣu sūryakāntapippalyajāśakṛdgodantaśaraśalākābhistvagdāho yathāsvamabhiṣyandādiṣu tu bhrūśaṅkhalalāṭadeśeṣu| granthyarbudārśobhagandaragaṇḍamālāślīpadāntravṛddhiduṣṭavraṇagatināḍyavagāḍhapūyālasakeṣu jāmbavauṣṭhasūcīśalākāghṛtaguḍamadhumadhūcchiṣṭatailavasāhematāmrāyorūpyakāṃsyairmāṃsadāhaḥ, sirāsnāyusandhyasthicchedaśoṇitātipravṛttidantanāḍīśliṣṭavartmopapakṣmalagaṇaliṅganāśā- samyagvyadheṣu jāmbavauṣṭhasūcīśalākāmadhumadhūcchiṣṭaguḍasnehaiḥ sirādidāhaḥ| ... atha dāhārtamāturaṃ kṛtasvastyayanamupahṛtasarvopakaraṇaṃ prākśiraḥ saṃviṣṭamāptāvalambitaṃ kṛtvā vaidyo nirdhūmabṛhatsthiradīptakhadirabadarādyaṅgārairayoghaṭanaprakāreṇa bhastrānilādhmātairvyajanena cordhvānirgacchajjvālatayā''pāditāpādyamānabhāsurāgnivarṇairjāmbavauṣṭhādibhirvyādhipradeśādvalayārdhacandra- svastikāṣṭāpadabindurekhāpratisāraṇavikalpena muhurmuhurhitopahitābhirvāgbhiradbhiścāturamāśvāsayan dahedāsamyagdāhaliṅgotpatteḥ| ucchūnasuṣirapralūnadantanāḍīsajantuduṣṭavraṇeṣu tu snehamadhūcchiṣṭaguḍaiḥ pūrayitvā dahet| samyagdagdhe ca madhusarpiṣī dadyācchītasnigdhāṃśca pradehān’ ityaṣṭāṅgasaṅgrahe (sū. a. 40) ↩
- 5 ‘etacca picchilānnabhojanamagneranuśastratvena śastrakarmaṇi vihitabhojanān vyādhīn prati jñeyaṃ, tenārśaḥprabhṛtiṣvabhuktavatāmeva dāhaḥ’ iti cakraḥ| hārāṇacandrastu ‘aśmarībhagandarārśomukharogeṣvabhuktavataḥ’ iti paṭhati, vyākhyānayati ca- ‘mūḍhagarbhāśmarītyevamādistvanākaraḥ pāṭhaḥ, avivakṣitāgnikarmakatvānmūḍhagarbhasyetyavadheyam’ iti ↩
- 6 vihita iti bhāṣāṃ tyaktvā ‘na pratiṣiddha’ iti bhāṣayā kevalātyayikaroga eva paraṃ sirādau kṣaudrādidravyaniyamena cāgnirdātavya iti darśayati’ cakraḥ ↩
- 7 ‘duṣṭavraṇocchritakaṭhinamāṃsagranthyarbudāpacīgalagaṇḍagṛdhrasīmaśakagulmodarabhagandarārśaḥ- sandhiślīpadacarmakīlatilakālakasirācchedanāḍīśoṇitātipravṛttiṣu’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 8 ‘itaratheti valayādi parityajya snehādidāhenānyathādāhaḥ’ iti cakraḥ| ‘itarathā vaidyaprayatnanirapekṣatayā bhinnaprakāreṇa dagdhamitarathādagdhamākasmikadagdhamityarthaḥ, tasya lakṣaṇamitarathādagdhalakṣaṇam| atrāgnirdahatīti svatantratvenopadeśo vaidyanirapekṣatvenākasmikatvamāviṣkartum’ iti hārāṇacandraḥ| “itarathādagdhaṃ” iti pā. ↩
- 9 ‘rūkṣadāhasya valayādinā vyāptatvādvalayādyavyāptaṃ snigdhadāhamāha- agnisantapto hītyādi” iti cakraḥ ↩
- 10 ‘sūkṣmamārgānusāritvāt” iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 11 ‘pluṣyata ityagnitāpena svidyata iva iti cakraḥ ↩
- 12 ‘vyāpadātmake'pyasmin samyagdagdhatvaṃ nānupapannaṃ, ghuṇākṣaranyāyena kadācittvagādīnāṃ yathāvaddāhāt’ iti hārāṇacandraḥ ↩
- 13 ‘pakvatālaphalavarṇaṃ’ iti pā. ↩
- 14 ‘pūrvakarmaprasādhakaṃ’ iti pā. ↩
- 15 pradhāvati iti pā. ↩
- 16 ‘svinnabhūyiṣṭhe iti stokāsvinne, udakamiti dāhapratyanīkatayā'jñātamānamudakaṃ, skandayatīti styānīkaroti, skannena ca śoṇitenānirgacchatā tejasā''vṛtamārgeṇa ca vāyunā pacyamānaṃ dāhādi karoti| uṣṇakriyayā tu raktaṃ vilīyate, tejo'paiti, vāyuranulomo bhavati, ityuṣṇairalpaśaḥ kriyā sukhayatīti vākyārthaḥ| iyameva ca viruddhārthakāriṇī kriyā śāstre ucyate’ iti cakraḥ ↩
- 17 ‘kuryāttataḥ punaḥ’ iti pā. ↩
- 18 ‘nātiśaye’ iti, ‘śānte dāhe’ iti ca pā. ↩
- 19 ‘yuktaiḥ’ iti pā. ↩
- 20 ‘praśāntoṣmāṇaṃ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 21 sopayogitvāt iti pā. ↩
- 22 ‘ete ca śvāsādayo yathāyogyatayā koṣṭhaghrāṇacakṣurādīnāṃ dhūmopaghātāttarkaṇīyāḥ’ cakraḥ| ‘śvasityādhmāti cātyarthaṃ kāsate kṣavate bhṛśam’ iti pā. ↩
- 23 ‘ityevaṃ’ iti pā. ↩
- 24 ‘viṣayān’ iti pā. ↩
- 25 ‘kṣauti hikkatītyarthaḥ’ iti hārāṇacandraḥ ↩
- 26 ‘lohitatā’ iti pā. ↩
- 27 “siddhirnaikāntikī matā” iti cakrasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 28 vidyudagninā iti pā. ↩