11. kṣārapākavidhyadhyāyaḥ

Larger type: Suśrutasaṃhitā · indented: Ḍalhaṇa's Nibandhasaṅgraha
athātaḥ kṣārapākavidhimadhyāyaṃ 1 vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
athāta ityādi| kṣāraśabdaḥ pākavidhibhyāṃ saha sambadhyate||1-2||
śastrānuśastrebhyaḥ kṣāraḥ pradhānatamaḥ, chedyabhedyalekhyakaraṇāt tridoṣaghnatvādviśeṣakriyāvacāraṇācca 2||3||
śastrānuśastrebhya iti śastrāṇi maṇḍalāgrādīni, anuśastrāṇi tvaksārādīni, tebhyaḥ kṣāraḥ pradhānatamaḥ, dve punaranuśastre 3 agnijalaukākhye pariśiṣṭe; taduktaṃ- ‘vidhiḥ pravakṣyate paścādagnikṣārajalaukasām’(sū. a. 8)’- iti; eṣāṃ trayāṇāmapi prādhānyamasti, ata evaiṣāṃ pṛthagadhyāyaḥ; atra jalaukasaḥ pradhānam, agniḥ pradhānataraḥ, kṣāraḥ pradhānatamaḥ; ‘kṣārādagnirgarīyān’ (sū. a. 12) ityatra yathā na virodhastathā tatraiva vakṣyāmaḥ| kasmāt kṣārasya prādhānyamityata āha- chedyetyādi| chedyādīni karmāṇyagnijalaukasorna sambhavanti, tena tābhyāṃ sakāśāt kṣārasya prādhānyaṃ, tridoṣaghnatvaṃ kṣārasya nānauṣadhisamavāyādityādinā sādhayiṣyati, viśeṣakriyāvacāraṇaṃ yathā pittārśaḥsu viśeṣeṇāvacāraṇam 4||3||
tatra kṣaraṇāt kṣaṇanādvā kṣāraḥ ||4||
kṣārasya niruktiṃ kurvannāha- tatra kṣaraṇādityādi| kṣaraṇād duṣṭatvaṅmāṃsādicālanāt, śātanādityarthaḥ; anye tu kṣaraṇāddoṣāṇāṃ cālanāt| kṣaṇanāt tvaṅmāṃsādihiṃsanāt| ‘kṣaraṇāt’ ityatra ‘kṣapaṇāt’ iti kecit paṭhanti; kṣapaṇaṃ śodhanamabhipretam||4||
nānauṣadhisamavāyāttridoṣaghnaḥ 5, śuklatvāt 6 saumyaḥ; tasya saumyasyāpi sato dahanapacanadāraṇādiśaktiraviruddhā, āgneyauṣadhiguṇabhūyiṣṭhatvāt 7 kaṭuka uṣṇastīkṣṇaḥ pācano vilayanaḥ śodhano ropaṇaḥ śoṣaṇaḥ stambhano 8 lekhanaḥ kṛmyāmakaphakuṣṭhaviṣamedasāmupahantā puṃstvasya cātisevitaḥ ||5||
kṣāraguṇakarmāha- nānauṣadhisamavāyādityādi| samavāyaḥ saṃyogaḥ; yato'yaṃ kṣāro'nekauṣadhisamavāyāttridoṣaghnaḥ, ataḥ pittārśaḥsvapi yaugikatvamasya| śuklatvāt saumya ityasyāgre kecidapiśabdaṃ luptanirdiṣṭaṃ varṇayanti, vyākhyānayanti ca- na kevalamuṣṇaḥ saumyo'pīti, tenāsya vakṣyamāṇamuṣṇatvamapi na virudhyate| dahanapacanadāraṇaśaktiraviruddhā himānīvat| pācana iti dvividho'pi kṣāraḥ; atra vraṇaśothasya pratisāraṇīyaḥ pācanaḥ, annājīrṇasya pānīyaḥ| vilayanaḥ śophasya vātakaphabhūyiṣṭasya| śodhano duṣṭavraṇasya, ropaṇaḥ śuddhavraṇasya, atra yogaśaktiprabhāvāttilayavakalkavat kṣārasya śodhanaropaṇatvaṃ na virudhyate; śodhana evāyaṃ kṣāraḥ, śuddhastu vraṇaḥ svayameva rohatītyanye; na hi śuddhe vraṇe ropaṇārthaṃ kṣāro'vacāryate sirādikṣaṇanabhayāt, tasmāt pāramparyeṇa ropaṇa iti; kecidasya ropaṇatvaṃ na paṭhantyeva| śoṣaṇo vraṇakledasya| stambhanaḥ śoṇitātipravṛtteḥ| upahantṛśabdaḥ kṛmyādibhiḥ saha pratyekaṃ sambadhyate; kṛmayo bāhyābhyantarāḥ, teṣāṃ dvividhaḥ kṣāra upahantā; āmaḥ apakvarasaḥ, medasaḥ pānīya evopahantā; puṃstvasya śukrasya||5||
sa dvividhaḥ- pratisāraṇīyaḥ, pānīyaśca ||6||
idānīmuktaguṇakarmaṇaḥ kṣārasya dvaividhyaṃ darśayannāha- sa dvividha ityādi| pratisāraṇīyaḥ pratisāraṇārhaḥ; pānīyaḥ pānārhaḥ, kṣārodakamityarthaḥ; ye cānye'pi pākyasarjikāyavakṣārā yathārogaṃ vaktavyāsteṣāṃ cūrṇavaṭakāvalehādiṣu prayogaḥ kartavyaḥ||6||
tatra pratisāraṇīyaḥ kuṣṭhakiṭibhadadrumaṇḍalakilāsabhagandarārbudārśoduṣṭavraṇanāḍīcarmakīla- tilakālakanyacchavyaṅgamaśakabāhyavidradhikṛmiviṣādiṣūpadiśyate 9, saptasu ca mukharogeṣūpajihvādhijihvopakuśadantavaidarbheṣu tisṛṣu ca rohiṇīṣu, eteṣvevānuśastrapraṇidhānamuktam 10||7||
pratisāraṇīyasya viṣayaṃ darśayannāha- tatra pratisāraṇīya ityādi| kiṭibhaḥ kuṣṭhaviśeṣaḥ; tasya pṛthagavidhānaṃ niyamena pratisāraṇīyasādhyatvajñāpanārthaṃ; dadru maṇḍalaṃ dadrumaṇḍalaṃ; kilāsaṃ tvaggataṃ śvitrakuṣṭhaṃ; carmakīlaḥ arśonidānapaṭhitaḥ; nyacchavyaṅgau kṣudraroganidānoktau; bāhyaśabdaḥ vidradhikṛmiviṣaiḥ 11 pratyekaṃ sambadhyate| viṣādiṣvityādiśabdādvalmīkādīnāṃ grahaṇam| ‘bāhyakṛmiviśeṣādiṣu’ iti kecit paṭhanti| ke te sapta mukharogā yeṣu kṣāra upayujyate, ityāha- upajihvetyādi|- upajihvādīn rogān mukharoganidāne vakṣyati| tisṛṇāṃ rohiṇīnāṃ grahaṇaṃ sannipātaraktajayorasādhyatvajñāpanārtham| kutaḥ punarupajihvādibhyo'nyeṣu mukharogeṣu kṣāro nopayujyata ityāha- eteṣvevetyādi| atrānuśastraṃ kṣāra eva| ‘eteṣvanuśastranipātanam’ iti kvacit pāṭhaḥ||7||
pānīyastu garagulmodarāgnisaṅgājīrṇārocakānāha- śarkarāśmaryābhyantaravidradhikṛmiviṣārśaḥsūpayujyate 12||8||
pānīyaviṣayaṃ darśayannāha- pānīyastvityādi| garaḥ kṛtrimaṃ viṣaṃ, dūṣīviṣamityanye; agnisaṅgaḥ iti agniḥ sajyate līyate yasmādyena yasmin vā so'gnisaṅgaḥ, tena vātaślaiṣmikagrahaṇīvisūcikālasakavilambikādivikārā gṛhyante; śarkarā vātena bhinnā'śmarī śarkaretyucyate||8||
ahitastu raktapittajvaritapittaprakṛtibālavṛddhadurbalabhrama- madamūrcchātimiraparītebhyo'nyebhyaścaivaṃvidhebhyaḥ ||9||
kṣārasya yeṣvayaugikatvaṃ tānāha- ahitastvityādi| bhramaścakrārūḍhasyeva bhramaṇaṃ, mado viṣamadyaśoṇitottho vikāraḥ pūgaphaleneva mattatā, mūrcchā cetanācyutiḥ, parītaśabdo bhramādibhiḥ saha pratyekaṃ sambadhyate||9||
taṃ cetarakṣāravaddagdhvā parisrāvayet; tasya vistaro'nyatra ||10||
tatra pānīyakṣārapākaṃ vidhiṃ ca saṅkṣepeṇa darśayitumāha- taṃ cetarakṣāravadityādi| itarakṣāravat pratisāraṇīyavat; yathā pratisāraṇīyasya kāṣṭhadāhaḥ ṣaḍguṇodakapākastribhāgāvaśeṣānantaraṃ parisrāvaṇaṃ ca, tadvat pānīyasyāpi pākavidhiḥ srāvaṇaṃ ca dvitīyapākavarjaṃ; pānīyakṣārodakapramāṇamuttamā 13 mātrā palaṃ, madhyamā karṣatrayam, adhamā ardhapalam| anyatra gulmādiṣvadhyāyeṣu||10||
athetarastrividho 14 mṛdurmadhyastīkṣṇaśca | taṃ cikīrṣuḥ śaradi girisānujaṃ śucirupoṣya 15 praśaste'hani praśastadeśajātamanupahataṃ madhyamavayasaṃ mahāntamasitamuṣkakamadhivāsyāparedyuḥ 161718 pāṭayitvā khaṇḍaśaḥ prakalpyāvapāṭya nivāte deśe nicitiṃ 19 kṛtvā sudhāśarkarāśca prakṣipya tilanālairādīpayet | athopaśānte'gnau tadbhasma pṛthaggṛhṇīyādbhasmaśarkarāśca | athānenaiva vidhānena 20 kuṭajapalāśāśvakarṇapāribhadrakabibhītakāragvadhatilvakārkasnuhyapāmārgapāṭalānaktamālavṛṣakadalī- citrakapūtīkendravṛkṣāsphotāśvamārakasaptacchadāgnimanthaguñjāścatasraśca kośātakīḥ samūlaphalapatraśākhā dahet | tataḥ kṣāradroṇamudakadroṇaiḥ ṣaḍbhirāloḍya mūtrairvā yathoktairekaviṃśatikṛtvaḥ parisrāvya, mahati kaṭāhe śanairdarvyā'vaghaṭṭayan vipacet | sa yadā bhavatyaccho raktastīkṣṇaḥ picchilaśca tamādāya mahati vastre parisrāvyetaraṃ vibhajya punaragnāvadhiśrayet | tata eva kṣārodakāt kuḍavamadhyardhaṃ vā'panayet | tataḥ kaṭaśarkarābhasmaśarkarākṣīrapākaśaṅkhanābhīragnivarṇāḥ kṛtvā''yase pātre tasminneva kṣārodake niṣicya piṣṭvā tenaiva dvidroṇe'ṣṭapalasammitaṃ śaṅkhanābhyādīnāṃ pramāṇaṃ prativāpya 21, satatamapramattaścainamavaghaṭṭayan vipacet | sa yathā nātisāndro nātidravaśca bhavati tathā prayateta | athainamāgatapākamavatāryānuguptamāyase 22 kumbhe saṃvṛtamukhe nidadhyādeṣa madhyamaḥ ||11|| eṣa caivāpratīvāpaḥ 23 pakvaḥ saṃvyūhimo mṛduḥ ||12||
athetara ityādi| itaraḥ pratisāraṇīyaḥ; athetaro mṛdurityādyatra kecinna paṭhanti| pratisāraṇīyasya pākavidhiṃ nirdeṣṭumāha- taṃ cikīrṣurityādi| taṃ pratisāraṇīyaṃ, cikīrṣuḥ kartumicchuḥ; taṃ cikīrṣurityatra ‘athetaraṃ cikīrṣuḥ’ iti kecit paṭhanti; athaśabdo maṅgalārthaḥ, itaraṃ pratisāraṇīyam| girisānujaṃ parvatoparijātaṃ, “girisānujamiti jāṅgaladeśopalakṣaṇam” ityanye| ‘śucirupoṣya’ ityatra ‘śucirupavasan’ iti kecit paṭhanti| anupahataṃ kṛmidavāgnigarādyanupahatam| asitamuṣkakaṃ 24 kṛṣṇapuṣpamokṣakaṃ, na śvetādipuṣpam| adhivāsya mantravadbalikarmopaharedityarthaḥ| kecidasyāgre “mantreṇānenābhimantrya- agnivīrya! mahāvīrya! mā te vīryaṃ praṇaśyatu| ihaiva tiṣṭha kalyāṇa! mama kāryaṃ kariṣyasi|| mama kārye kṛte paścāddevalokaṃ gamiṣyasi| śvetaraktapuṣpasahasraṃ juhuyāt” iti paṭhanti; ayaṃ ca nibandheṣu na paṭhyate| anye tvatra “prāṅmukhopagatastatra baliṃ dattvā caturdiśam| vṛkṣābhyāśe tato brūyāt prāñjaliḥ prayataḥ śuciḥ|| nivasantīha bhūtāni yānyasmin kāniciddrume| apakrāmantvayaṃ chedyaḥ parārthe 25 śvo mayā drumaḥ| evamāmantritaṃ vṛkṣaṃ lājādhūpaiḥ surāsavaiḥ| prabhāte vaikṛtaṃ tatra na paśyecchedayettataḥ| śānte nīhāratimire yugamātrodite ravau| pūrvāgramuttarāgrasthaṃ taṃ taruṃ pāta(ṭa)yeddrutam” “ityadhivāsanamantraṃ paṭhanti, bhoje'pyevameva 26 paṭhyate” iti ca vadanti| aparedyuraparasmin dine| khaṇḍaśaḥ prakalpya bahūn khaṇḍān kṛtvā| avapāṭya tān khaṇḍān punaḥ pāṭayitvā; ‘aparedyuḥ pāṭayitvā ityasya sthāne ‘prabhāte vaikṛtamadbhutaṃ na paśyettadopakalpayet’ iti kvacit pāṭhaḥ| vaikṛtaṃ taruśākhābhaṅgādi, adbhutaṃ rudhiravarṣādi, iti ca tasya vyākhyānam| nicitiḥ kāṣṭhānāmauttarādharyeṇāvasthitiḥ; kecidatra ‘citiṃ kṛtvā’ iti paṭhanti, citiṃ dāhasthānamiti vyākhyānayanti| tilanālairādīpayet tilanāladīpanācchaktyatiśayo bhavati| nicitiṃ kṛtvetyasyāgre kecit ‘sudhāśarkarāḥ prakṣipya’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- sudhāśarkarāḥ sudhāpāṣāṇāḥ| bhasmaśarkarāśceti 27 dahyamānārdrakāṣṭharasāccharkarevānyonyasaṃhataṃ bhasmajātaṃ bhasmaśarkaretyucyate, tāṃ ca pṛthak gṛhṇīyāt; pṛthaggrahaṇaṃ bhinnaprayojanārthaṃ; tena bhasmanaḥ kṣārodakakaraṇaṃ, bhasmaśarkarā punaḥ kṣāradravyasamavāpinī| anye tu ‘pṛthak gṛhṇīyāt’ ityasyāgre ‘kaṭaśarkarā bhasmaśarkarāśca’ iti paṭhanti, ‘kaṭaśarkarā adagdhasudhāpāṣāṇāḥ, bhasmaśarkarāstu kṣāradravyaiḥ saha dagdhāścūrṇapāṣāṇāḥ’ iti ca vyākhyānayanti| eṣa dāhakalpaḥ| athānenaivetyādi| athānenaiva vidhānenetyanena nivātadeśanicitistilanāladīpanaṃ ca labhyate, girisānujamityasya jāṅgaladeśopalakṣaṇatvaṃ, tenehāpi kuṭajādīnyapi jāṅgalāni gṛhyante| muṣkakasya kuṭajādīnāṃ caikadeśakalpanatve'pi pṛthagdāhavidhānaṃ kuṭajādibhasmano muṣkakabhasmano bhāgādhikyakhyāpanārthaṃ, bhāgādhikyaṃ ca ‘tataḥ kṣāradroṇamudakadroṇaiḥ ṣaḍbhiḥ’- ityatra vakṣyāmaḥ| anye tu muṣkakeṇaikenāpi kṣāro bhavatīti pṛthagvidhānaṃ bodhayati| palāśaḥ kiṃśukaḥ; aśvakarṇaḥ pūrvadeśe gandhamuṇḍaḥ pippalasadṛśaḥ 28, pāribhadrako devadāruḥ, anye tu raktakusumaḥ kaṇṭakīvṛkṣaviśeṣaḥ svanāmnā prasiddhaḥ, tilvakaḥ svanāmaprasiddhaḥ; indravṛkṣaḥ kuṭaja eva, dvividho hi kuṭajo bṛhatphalaḥ śvetapuṣpaḥ snigdhapatraḥ pumān, aṇuphalavṛntā śyāvāruṇapuṣpā strī; āsphotā sārivā; kośātakī ghoṣakaḥ; sā caturvidhā- bṛhatphalā, alpaphalā, pītapuṣpā, śvetapuṣpā, iti| samūlaphalapatraśākhā iti kuṭajādibhiḥ saha pratyekaṃ sambadhyate| kecit kuṭajādikośātakyantaṃ samasya paṭhanti| tataḥ kṣāradroṇamityādi tato muṣkakakuṭajādidāhānantaram| kṣāradroṇamiti muṣkakabhasmano dvau bhāgau kuṭajādibhasmana eko bhāga iti miśrīkṛtaṃ kṣāradroṇamucyate| udakadroṇaiḥ ṣaḍbhiriti bhasmadravyāt ṣaḍguṇodakaparibhāṣeyam, anayaivānyatrāpi kṣārapākavidhau kṣārakalpanaṃ; pakṣāntaraṃ darśayati- mūtrairvā yathoktairiti dundubhisvanīyakalpoktairityarthaḥ 29; tathāhi- ‘gavāṃ mūtreṇa kṣārakalpena parisrāvya vipacet’ (ka. a. 6)- iti; atrāpi kṣārakalpeneti vacanādbhasmadravyānmūtrasya ṣaḍguṇatvamuktam| ekaviṃśatikṛtvaḥ parisrāvyeti ekaviṃśativārān vastreṇa gālayitvā| avaghaṭṭayan cālayan, tāvat pacet sa yadā bhavatyaccho raktastīkṣṇaḥ picchilaśceti| ete'cchādayo guṇāstribhāgāvaśeṣe kṣārodake bhavanti| taṃ kṣārakvātham| ādāya gṛhītvā| itaraṃ vibhajya kṣārabhasmakalkaṃ; ‘itaradvisṛjya’ iti kvacit pāṭhaḥ, tatretarat bhasma kiṭṭabhūtam| adhiśrayet āropayet| tata eva kṣārodakāt kuḍavamadhyardhaṃ vā'panayediti kuḍavamaṣṭau palānyapanayet; adhyardhamityatra kuḍavamiti sambadhyate, tenādhyardhaṃ kuḍavaṃ dvādaśapalāni vā'panayet| anye tvatra dvaiguṇyaṃ na manyante| etacca kṣārodakāpanayanaṃ kaṭaśarkarādīnāṃ niṣekārthaṃ peṣaṇārthaṃ ca; anye tu kaṭaśarkarādīnāṃ bhāgapramāṇajñāpanārthamiti vadanti, tena kaṭaśarkarādīni dravyāṇi pratyekaṃ kuḍavapramāṇānyadhyardhakuḍavapramāṇāni vā āvapedityarthaḥ| tataḥ kaṭaśarkaretyādi kaṭaśarkarā gāṅgeṣṭhī, bhasmaśarkarā atraivādhyāye pūrvaṃ vyākhyātā; anye tu kaṭaśarkarābhasmaśarkarayoranyathā vyākhyānaṃ kurvanti tadapyatraivādhyāye kathitam| kṣīrapāko jalaśuktiḥ| āyase pātre lauhe bhājane, ete agnivarṇāḥ kṛtvā, tasminneva kṣārodake pūrvopanīte kuḍave'dhyardhakuḍave vā, niṣicya prakṣipya| traiṣāṃ 30 kaṭaśarkarādīnāmanirdiṣṭapramāṇatvāt samā bhāgā ityeke; samabhāgaścātra pratyekamaṣṭau palāni; evaṃ ca dvātriṃśat 31 palāni bhavanti; etena dvidroṇe'ṣṭapalasammitamityapi pramāṇamanukūlitaṃ bhavati; dvidroṇe ṣoḍaśāṃśaścāvāpabhāgo jñāpito bhavati| anye tvaṣṭapalasammitamiti kaṭaśarkarādīnāṃ pratyekaṃ dve dve pale ityevamaṣṭapalatvaṃ manyante| tanna, śaṅkhanābhipradhānatvādeva kṣārasya; evaṃ ca viśvāmitrabhojoktabhāgakalpanā nirastā; taduktabhāgagrahaṇe'pi śaṅkhanābheraprādhānyaṃ syāt| dvidroṇagrahaṇena tribhāgāvaśeṣaṃ kṣārodakaṃ sarvatra paribhāṣayanti vṛddhāḥ, prāyeṇa hi vimiśritaṃ kṣāradroṇamāhuḥ; udakadroṇaiḥ ṣaḍbhiriti ṣaṭtriṃśadadhikapañcadaśaśatodakapalaiḥ saha vipacedityarthaḥ; tatastasya pacyamānasya taikṣṇyāccharaktapicchilādayo guṇāḥ ṣoḍaśāṃśāvaśiṣṭe ṣaṇṇavatipalapramāṇe bhavanti| anye tu vadanti- na cātra caturbhāgādyavaśeṣaṇādiparibhāṣā vyāpriyate, tasmācchanaiḥ śanaistāvadvipacedyāvadrāgādiguṇayuktaḥ kvātho bhavati kṣārasañjñita iti| ṣaṇṇavatipalapramāṇe tu kṣārodake kaṭaśarkarādīnāṃ samabhāgānāṃ caturthāṃśamāvāpamicchanti 32||11-12||
pratīvāpe yathālābhaṃ dantīdravantīcitrakalāṅgalīpūtikapravālatālapatrīviḍasuvarcikākanakakṣīrīhiṅguvacātiviṣāḥ samāḥ ślakṣṇacūrṇāḥ śuktipramāṇāḥ pratīvāpaḥ | sa eva sapratīvāpaḥ pakvaḥ pākyastīkṣṇaḥ ||13||
sapratīvāpaṃ pākyasañjñaṃ tīkṣṇaṃ pratipādayannāha- pratīvāpe yathālābhamityādi| pratīvāpe iti kṣipte āvāpe punaraparadravyaprakṣepaḥ pratīvāpaḥ| dravantī dantībhedaḥ, saṃvarīti bhādānake, lāṅgalī kalikā(hā)rikā; pūtīkapravālāḥ kaṇṭakikarañjapallavāḥ, anye tu ‘ciribilvapallavapatraṃ ca’ iti paṭhanti; tālapatrī mūṣalī, kanakakṣīrī 33 suvarṇakṣīrī , kaṅguṣṭhamityanye| śuktipramāṇāḥ pratyekamardhapalapramāṇāḥ| sa eva sapratīvāpaḥ pakvaḥ pākyastīkṣṇa iti sa eva saṃvyūhimasañjñaḥ kṣāro dantyādidravyaprativāpena sahitaḥ pakvaḥ pākyasañjño bhavati tīkṣṇaścetyarthaḥ| na cāsya tīkṣṇadoṣaḥ, kutaḥ? atitīkṣṇaḥ kṣārasya doṣaḥ| anye tu ‘sa eva sapratīvāpa’ ityādipāṭhasthāne ‘sa ca pūrvavat pakvastīkṣṇa’ iti paṭhanti||13||
teṣāṃ yathāvyādhibalamupayogaḥ ||14||
teṣāṃ kṣārāṇām||14||
kṣīṇabale 34 tu kṣārodakamāvapedbalakaraṇārtham ||15||
kālavaśāddhīnauṣadhivaśādvā mṛdau kṣāre balakaraṇāyāvāpamāha- kṣīṇabale tvityādi| kṣīṇabale hīnaśaktau kṣāre kṣārodakamāvapet, pūrvakalpena kṛtaṃ kṣārodakaṃ prakṣipet, prakṣipya punarvipacediti| balakaraṇārthaṃ tīkṣṇādiśaktyupacayārtham||15||
bhavataścātra- naivātitīkṣṇo 35 na mṛduḥ śuklaḥ ślakṣṇo'tha picchilaḥ | aviṣyandī śivaḥ śīghraḥ kṣāro hyaṣṭaguṇaḥ smṛtaḥ ||16||
kṣāraguṇadoṣān pratipādayannāha- bhavataścātra naivātītyādi| atiśabdastīkṣṇamṛduśuklaiḥ saha pratyekaṃ sambadhyate; anatiśuklatvāt prativāpālpatā sūcitā bhavati; anye tvanatiśabdaṃ śuklena sambadhnanti| ślakṣṇaḥ akarkaśaḥ; anye tu ślakṣṇasthāne ‘mṛtsna’ iti paṭhanti, mṛtsnastvagindriyasukhaḥ| aviṣyandī yo'vacārito na prasarpati| śiva iti saumya ucyate; śivasthāne kecit ‘sama’ iti paṭhanti, tatra nātisāndro nātidrava ityarthaḥ| śīghraḥ śīghrakārī| kecit kṣāraguṇeṣu madhye ‘sukhanirgrāhyo doṣaghnaḥ’ iti guṇadvayaṃ paṭhanti; ‘sukhanirgrāhyaḥ sukhanirvartyaḥ, doṣaghno doṣamātrānusārī; doṣaśabdo'tra vyādhau vartate’ iti ca vyākhyānayanti| naivātitīkṣṇa ityādinaivāṣṭasaṅkhyā labdhā, ‘punaraṣṭaguṇa’ iti yat kṛtaṃ tat kaṭurasādiguṇātirekatvaniṣedhārtham||16||
atimārdavaśvaityauṣṇyataikṣṇyapaicchilyasarpitāḥ | sāndratā'pakvatā hīnadravyatā doṣa ucyate ||17||
parihārārthaṃ doṣānadhikṛtyāha- atimārdavetyādi| atiśabdo mārdavaśvaityādibhiḥ saha pratyekaṃ sambadhyate| śvaityaṃ śuklatā| kecit kṣāradoṣān sārdhaślokenādhīyate| tadyathā- “atyauṣṇyamatipaicchilyamatitaikṣṇyaṃ visarpitā| atyarthaṃ mārdavaṃ śvaityamatyarthaṃ sāndrameva ca| hīnauṣadhamavipakvatvaṃ kṣāradoṣā nava smṛtāḥ”- iti| atyarthaṃśabdaḥ pratyekaṃ sambadhyate| saṅkhyeyanirdeśādeva saṅkhyā prāptā, punarnaveti saṅkhyākaraṇaṃ kṣārātisevayā puṃstvahantṛtvadoṣasaṅkhyāśaṅkānirāsārtham| kecit kṣāradoṣānna paṭhanti, uktaguṇaviparyayeṇaiva doṣāṇāṃ labdhatvāditi||17||
tatra kṣārasādhyavyādhivyādhitamupaveśya nivātātape deśe'sambādhe'gropaharaṇīyoktena vidhānenopasambhṛtasambhāraṃ, tato'sya tamavakāśaṃ nirīkṣyāvaghṛṣyāvalikhya pracchayitvā 36, śalākayā kṣāraṃ pratisārayet, dattvā vākśatamātramupekṣeta ||18||
idānīṃ kṣārapratisāraṇavidhimadhikṛtyāha- tatra kṣārasādhyetyādi| kṣārasādhyavyādhivyādhitamiti kṣārasya sādhyo yo vyādhistena vyādhitaṃ duḥkhitam| nivātātape deśe iti niśabdo vātātapābhyāṃ saha pratyekaṃ sambadhyate| asambādhe'saṅkīrṇadeśe, agropaharaṇīyoktena vidhāneneti ‘praśasteṣu tithikaraṇamuhūrtanakṣatreṣu’ (sū. a. 5) ityādikena vidhinā; asya ca kṣāraṃ pratisārayedityanayā kriyayā sambandhaḥ| upasambhṛtasambhāramiti yantraśastrakṣārāgniśalāketyādisamīpasthāpitopakaraṇam| tataḥ sambhṛtasambhārānantaram| asya vyādhitasya, tamavakāśaṃ taṃ pradeśaṃ, nirīkṣyeti vyādhyākāravijñānārtham, avaghṛṣyeti pittaduṣṭam, avalikhyeti vātaduṣṭaṃ suptakaṭhinatvacaṃ, pracchayitveti kaphaduṣṭaṃ kaṇḍūśvayathuprabalaṃ, paścācchalākayā kṣāraṃ pratisārayedityarthaḥ; ‘kṣāraṃ pratisārayet’ ityasya sthāne ‘kṣāraṃ pātayitvā’ iti kecit paṭhanti| kālāvadhiṃ pratipādayati- dattvā vākśatamātramityādi|- vāk laghvakṣaroccāraṇaṃ 37; vākśatamātramiti mātragrahaṇenaitadbodhayati- etāvatā kālena yo dahati sa yathoktaguṇaḥ kṣāraḥ| anye mātrasthāne evaśabdaṃ paṭhanti, “vākśatameva nādhikaṃ na nyūnaṃ ca’’ iti ca vyākhyānayanti| idānīṃ kṣārasya pratidoṣaṃ lepapramāṇamavacāraṇakālaṃ ca niyamayannāha- padmapatrasama ityādi| imaṃ ca pāṭhaṃ kecidācāryā na paṭhanti, sa cābhāvāt samagro na likhita iti||18||
tasminnipatite vyādhau kṛṣṇatā dagdhalakṣaṇam 38|19|
samyagdagdhalakṣaṇaṃ vaktumāha- tasminnipatita ityādi| vyādhiśabdo'tra duṣṭamāṃsādiṣu vartate, natu duḥkhasañjñike vyādhau; kutaḥ? tatra kṛṣṇatābhāvāt| etattu 39 sāmānyaṃ samyagdagdhalakṣaṇam|19|-
tatrāmlavargaḥ śamanaḥ sarpirmadhukasaṃyutaḥ ||19|| atha cet sthiramūlatvāt 40 kṣāradagdhaṃ na śīryate | idamālepanaṃ tatra samagramavacārayet ||20|| amlakāñjikabījāni tilān madhukameva ca | prapeṣya samabhāgāni tenainamanulepayet ||21||
samyagdagdhe paścātkarmāha- tatrāmlavarga ityādi| amlavargaḥ sauvīrakatuṣodakadhānyāmlādiḥ| sthiramūlatvāt dṛḍhamūlatvādityarthaḥ| na śīryate na śaṭati| idamiti agre vakṣyamāṇam| tatreti aśīryamāṇe kṣāradagdhe| samagraṃ sarvam| avacārayet prayojayet| tadevālepanamāha- amletyādi| amlakāñjikabījāniti amlakāñjikādhaḥsthitaṃ dravyam| teneti samabhāgapiṣṭenāmlakāñjikabījādinā| enaṃ kṣāradagdham||19-21||
tilakalkaḥ samadhuko ghṛtākto vraṇaropaṇaḥ |22|
kṣārakṛtavraṇaropaṇopāyamāha- tilakalka ityādi|22|-
rasenāmlena tīkṣṇena vīryoṣṇena ca yojitaḥ ||22|| āgneyenāgninā tulyaḥ kathaṃ kṣāraḥ praśāmyati | evaṃ cenmanyase vatsa! procyamānaṃ nibodha me ||23|| amlavarjān rasān kṣāre sarvāneva vibhāvayet | kaṭukastatra bhūyiṣṭho lavaṇo'nurasastathā | amlena saha saṃyuktaḥ sa 41 tīkṣṇalavaṇo rase ||24|| mādhuryaṃ bhajate'tyarthaṃ tīkṣṇabhāvaṃ vimuñcati | mādhuryācchamamāpnoti 42 vahniradbhirivāplutaḥ ||25||
agnitulyasya kṣārasyāgneyena kāñjikena kathaṃ śamanamityāśaṅkyāha- rasenetyādi| amlena tīkṣṇena vīryoṣṇenāgneyena rasena yojito'gnitulyaḥ kṣāraḥ kathaṃ praśāmyatītyarthapiṇḍaḥ| uttaramāha- evaṃ cenmanyase vatsetyādi| vibhāvayet jānīyādityarthaḥ| kaṭukastatra bhūyiṣṭha iti tatra pañcarase kṣāre kaṭuko'nurasaḥ, lavaṇastu bhūyiṣṭha iti yojyaṃ; kecit kaṭukameva bhūyiṣṭhaṃ manyante; tanna, yato janā amlabhakṣaṇe mādhuryārthaṃ lavaṇameva rasaṃ prayuñjate, lavaṇavarge kṣārasya paṭhitatvācca, kaṭuvarge cāpaṭhitatvāt; yadyevaṃ ‘sa khalvāgneyauṣadhibhūyiṣṭhatvāt kaṭuka’ iti tarhi katham? ucyate, lavaṇavargapāṭhādeva kṣārasya lavaṇatve siddhe kaṭuka iti vidhyarthameva| sa tīkṣṇalavaṇo rase iti sa kṣāra evaṅguṇaḥ| adbhiḥ pānīyaiḥ āpluto ‘boli(ḍi)ta’ iti loke||22-25||
tatra samyagdagdhe vikāropaśamo lāghavamanāsrāvaśca |26|
idānīṃ cikitsāntarakathanāya punaḥ samyagdagdhalakṣaṇamāha- tatra samyagdagdha ityādi| tatreti samyagdagdhādimadhye| lāghavamaṅgānām| kṛte kṣāranirvāpaṇa ete vikāropaśamādayo lakṣaṇānyuttarakālaṃ jñeyāni; “etadvikāropaśamādikaṃ kiñcittātkālikaṃ lakṣaṇaṃ, kiñciduttarakālikam” ityanye|26|-
hīnadagdhe todakaṇḍujāḍyāni vyādhivṛddhiśca |26|
hīnadagdhalakṣaṇamāha- hīnadagdhe ityādi| hīnadagdhe todādayo vātaślaiṣmikāḥ| jāḍyaṃ jaḍatā| anye tvatra ‘durdagdhe todadāhakaṇḍūjāḍyāni vyādhivṛddhiśca’ iti paṭhanti, “tasmin sthāne etāni vātapittaraktakaphaprakopakāryāṇi” iti ca vyākhyānayanti|26|-
atidagdhe dāhapākarāgasrāvāṅgamardaklamapipāsāmūrcchāḥ syurmaraṇaṃ vā ||26||
atidagdhalakṣaṇamāha- atidagdhe dāhetyādi| atidagdhe dāhapākādayaḥ paittikāḥ, rāgo raktatā, aṅgamardo vedanāviśeṣaḥ, klamo glāniḥ||26||
kṣāradagdhavraṇaṃ 43 tu yathādoṣaṃ yathāvyādhi copakramet ||27||
kṣāradagdhavraṇavyāpaccikitsāṃ vaktumāha- kṣāradagdhavraṇamityādi| anye tu ‘yathāvidhi yathādoṣam’ iti paṭhanti, “hetuvyādhipratyanīkena vidhinā” iti vyākhyānayanti||27||
atha naite kṣārakṛtyāḥ- tadyathā- durbalabālasthavirabhīrusarvāṅgaśūnodariraktapittigarbhiṇyṛtumatīpravṛddhajvaripramehirūkṣakṣatakṣīṇa- tṛṣṇāmūrcchopadrutaklībāpavṛttodvṛttaphalayonayaḥ ||28||
ataḥ kṣārasya dvividhasyāpi yeṣu pratiṣedhastānāha- atha naite kṣārakṛtyā ityādi| eṣu ca yathādoṣaṃ keṣucideva pratisāraṇīyakṣāraniṣedhaḥ, keṣucit pānīyaniṣedhaḥ, keṣucidubhayaniṣedhaḥ| sarvāṅgaśūnodarīti sarvāṅgena śūno ya udarī tasyaiva kṣāraniṣedhaḥ 44 kṛtaḥ; kṣata uraḥkṣataḥ, tena kṣīṇaḥ; tṛṣṇāmūrcchopadruta iti upadrutaśabdastṛṣṇāmūrcchābhyāṃ saha pratyekaṃ sambadhyate; klībaḥ kṣīṇaśukraḥ, aśukrasya punaḥ kṣārādhikāra eva nāsti 45; udvṛttāpavṛttaphalayonaya iti udvṛttāpavṛttaśabdau phalayonibhyāṃ saha pratyekaṃ sambadhyete; phalamaṇḍaṃ, yonirgarbhāśayaḥ; udvṛttaphalaḥ sthānādūrdhvagatāṇḍaḥ, apavṛttaphalaḥ sthānāt srastāṇḍaḥ; udvṛttayoniḥ sthānādūrdhvagatayoniḥ, apavṛttayoniḥ sthānāt srastayoniḥ; anye tu phalayoniśabdena samuditena garbhāśayamācakṣate, tatrāyamarthaḥ- udvṛttaphalayoniḥ sthānādūrdhvagatagarbhāśayā, apavṛttaphalayoniḥ sthānāt srastagarbhāśayetyarthaḥ; apare tu phalaśabdaṃ rajasi vartayanti, kutaḥ? garbhasya phalasādhanatvāt; tena yasyāḥ yoneḥ sakāśāt phalaṃ raja udvṛttamūrdhvagataṃ apavṛttamadhogatam, sā udvṛttāpavṛttaphalayoniḥ 46||28||
tathā marmasirāsnāyusandhitaruṇāsthisevanīdhamanīgalanābhinakhāntaḥśephaḥsrotaḥsvalpamāṃseṣu ca deśeṣvakṣṇośca na dadyādanyatra vartmarogāt ||29||
vyādhipuruṣaviśeṣeṇa niṣedhamuktvā pradeśaviśeṣeṇa vaktumāha- tathetyādi| taruṇāsthīni ghrāṇakarṇagrīvākṣipuṭeṣu taruṇasañjñānyasthīni; sevanyaḥ sapta, pañca śirasi, ekā jihvāyām, ekā śephasi; dhamanyaścaturviṃśatirnābhiprabhavāḥ; nābhiriti marmagrahaṇādeva nābhiḥ prāptā, punarnābhigrahaṇaṃ nābhyāṃ doṣātiśayasūcanārthaṃ; śepho meḍhraḥ| anuktamupagṛhṇannāha- alpamāṃseṣu ca pradeśeṣu jānupādopari lalāṭādiṣu ca| akṣṇośca na dadyādanyatra vartmarogāditi anyatrānyasmin roge, vartmaroge punarakṣṇorapi kṣāraṃ dadyādityarthaḥ||29||
tatra kṣārasādhyeṣvapi vyādhiṣu śūnagātramasthiśūlinamannadveṣiṇaṃ hṛdayasandhipīḍopadrutaṃ ca kṣāro na sādhayati (durbalabālasthavirādīn pratisāraṇīya 47 iti) ||30||
avasthāvaśānniṣedhārthaṃ darśayannāha- tatra kṣārasādhyeṣvityādi 48||30||
bhavati cātra- viṣāgniśastrāśanimṛtyukalpaḥ kṣāro bhavatyalpamatiprayuktaḥ | sa dhīmatā samyaganuprayukto rogānnihanyādacireṇa ghorān ||31||
idānīṃ samyakprayuktasya kṣārasya mahāguṇatvamasamyakprayuktasya tu mahādoṣatvaṃ nidarśayannāha- bhavati cātretyādi| viṣāgniśastrāśanimṛtyukalpa iti mṛtyuśabdo viṣādibhiḥ saha pratyekaṃ sambadhyate, tenāyamarthaḥ- viṣādibhiḥ kṛtvā yo mṛtyustena mṛtyunā kalpaḥ sadṛśo bhavati; tatra viṣavadvedanābhiḥ sarvāṅgānusārī bhūtvā mārayati, agnivadvisphoṭakādikāraṇo bhūtvā, śastravat sirādicchedī bhūtvā, aśanivat sadyo mārayatīti dṛṣṭāntacatuṣṭayamupanyastam||31||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne kṣārapākavidhirnāmaikādaśo'dhyāyaḥ ||11||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ sūtrasthāne kṣārapākavidhirnāmaikadaśo'dhyāyaḥ||11||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 pacanaṃ pākaḥ, vidhiravacāraṇaṃ, kṣārasya pākavidhī yatra taṃ kṣārapākavidhim
  2. 2 ‘chedyādikartṛtvaṃ kṣārasya bhagandaracchedanāḍīdāraṇakuṣṭhalekhanādinā” iti cakraḥ
  3. 3 ‘te punardve anuśastre’ iti pā.
  4. 4 viśeṣakriyāyāṃ pānākhyāyāmapyavacāryate kṣāraḥ, śastrānuśastrāṇi tu pāne nopayujyante, ataḥ siddhamasya viśeṣakriyāvacāraṇaṃ| taduktaṃ vāgbhaṭena- “sarvaśastrānuśastrāṇāṃ kṣāraḥ śreṣṭho bahūni yat| chedyabhedyādikarmāṇi kurute viṣameṣvapi| duḥkhāvacāryaśastreṣu tena siddhimayātsu ca| atikṛcchreṣu rogeṣu yacca pāne'pi yujyate (vā. sū. a. 30)” iti
  5. 5 naca vācyaṃ yadvātaharādikṣāradravyāṇāṃ dagdhatvānna tadguṇānvayo bhasmanīti, dṛṣṭo hi bhasmanyapi prakṛtiguṇānvayaḥ, uktaṃ hi ‘sakṣaudramindīvarabhasmavāri nihanti raktaṃ’ (u. taṃ. a. 45) ityādi” iti cakraḥ
  6. 6 ‘dahanapacanādikartṛtayā āgneyatvam kṣārasya sphuṭaṃ, pittajayāya svaguṇaṃ saumyatvamasphuṭaṃ sphorayannāha- śuklatvāt saumya iti| saumyatve'pyasya nahi śītatvam, uṣṇatvasyaiva darśanāt| bhūtānāṃ cādṛṣṭaviśeṣayantrito melakaviśeṣaḥ samānāśrayamapi guṇaṃ nārabhate| yathā āmalake amlatvamārabhate noṣṇatvam’ iti cakraḥ
  7. 7 ‘sa khalvā...’ iti pā.
  8. 8 ‘stambhanaḥ sirācchedādatipravṛttasya śoṇitasya, kṣāro hi chinnaṃ sirāmukhaṃ pācayitvā śoṇitagatiṃ niruṇaddhi’ iti hārāṇacandraḥ
  9. 9 atra vidradhiśabdo na paṭhyate hastalikhitapustakeṣu
  10. 10 ‘kṣāro hi śoṇitena saha sambhūya tāni tāni karmāṇi karotītyāha- eteṣvityādi| eteṣu kuṣṭhādiṣu, cakārāt kaṭhināśrayeṣu tādṛśeṣu kaṭhinotsannavraṇamāṃsādiṣu caivānuśastrapraṇidhānaṃ yathāyogaṃ śastrānuśastrapraṇidhānānantaraṃ kṣārapraṇidhānamuktaṃ pūrvācāryairiti śeṣaḥ”| iti hārāṇacandraḥ
  11. 11 ‘kṛmiviṣābhyāṃ’ iti pā.
  12. 12 atrārocakavidradhiśabdau na paṭhyete keṣucitpustakeṣu
  13. 13 ‘mātrā tu palatrikarṣārdhapalarūpā uttamamadhyamādhamabaleṣu’ iti cakraḥ
  14. 14 athetaro mṛdurmadhyastīkṣṇaśca’ iti pā.
  15. 15 ‘śucirupavasanniti kṣāradrumasthitabhūtavighnopaśamārthaṃ, evameva ca grahaṇe bhaiṣajyaṃ guṇayuktaṃ bhavatīti darśayituṃ’ iti cakraḥ
  16. 16 ‘asitamokṣakaṃ’ iti pā.
  17. 17 ‘adhivāsyeti samantrabalikarmādinā'dhivāsanaṃ kṛtvā’ iti cakraḥ
  18. 18 tato'paredyuḥ” iti pā.
  19. 19 hārāṇacandrastu nicitaṃ kṛtvā’ iti paṭhati, vyākhyānayati ca -nicitaṃ kṛtvā rāśīkṛtya’
  20. 20 kalpena iti pā.
  21. 21 atra guṇotkarṣārthamanuktānyapi dakṣaśakṛdādīnyāvāpyānyāhuḥ- “ślakṣṇaṃ śakṛddakṣaśikhigṛdhrakaṅkakapotajam| catuṣpātpakṣipittālamanohvālavaṇāni ca’ (vā. sū. a. 30) iti prakṣepādhikāre tantrāntarānuśāsanāt’ iti hārāṇacandraḥ
  22. 22 “āyase pātre iti lauhapātrasyaivātidṛḍhatvena kṣārābhedyatvāt| kiṃvā lauhapātre eva śaktyatiśayaḥ kṣārasya bhavatītyetadvacanādunnīyate’ iti cakraḥ
  23. 23 kṣāro dvividhaḥ sapratīvāpo'pratīvāpaśca| āvāpānantaraṃ yatpunaḥ śaktyatiśayārthaṃ dīyate sa pratīvāpaḥ| tatrāpratīvāpo mṛduḥ saṃvyūhimasañjñaḥ, sapratīvāpaśca pākyasañjñastīkṣṇaḥ” iti cakraḥ
  24. 24 ‘asitamokṣakaṃ’ iti pā.
  25. 25 ‘pūjanārthe mayā’ iti pā.
  26. 26 ‘bhoje'pyayameva’ iti pā.
  27. 27 ‘kāṣṭharaso bhasmani galito dagdhaḥ śarkarāsadṛśatvādbhasmaśarkarocyate| tathāca nighaṇṭuḥ, - ‘muṣkakāddahyamānāttu rasaḥ pracyavate hi yaḥ| bhasmanā saha saṃyuktaḥ kāṭhinyamupagacchati| tāṃ bhasmaśarkarāmāhuḥ’ ityādi” iti cakraḥ
  28. 28 aśvakarṇaḥ sarjabhedaḥ” iti cakraḥ| ‘śālabhedaḥ’ iti hārāṇacandraḥ
  29. 29 annapānoktairgavādimūtrairityarthaḥ’ iti cakraḥ
  30. 30 ‘athaiṣāṃ’ iti pā.
  31. 31 ‘catvāriṃśatpalāni’ iti pā.
  32. 32 ‘caturthāṃśe āvāpamicchanti’ iti pā.
  33. 33 ‘kanakakṣīrī ‘kaṅkuṣṭha’ iti vyavahriyate’ iti cakraḥ
  34. 34 kṣīṇabalatvamatra dravakṣayādeva lakṣaṇīyaṃ| taduktaṃ vāgbhaṭe- ‘balārthaṃ kṣīṇapānīye kṣārāmbu punarāvapet’ iti” iti hārāṇacandraḥ
  35. 35 ‘kṣārasyātitīkṣṇatvaṃ vākśatāt prāgeraṇḍanāladāhāt, mṛdutvaṃ cārvāgapyadāhāllakṣaṇīyaṃ| yaduktaṃ ‘yadyeraṇḍajanālameṣa dahati kṣāro varo vākśatāt’ iti | vākśatādyadi dahati tarhi varaḥ śreṣṭho'nyathā tvavaro'titīkṣṇatvena mṛdutvena ceti tātparyam” iti hārāṇacandraḥ
  36. 36 ‘avaghṛṣyetyādipakṣatraye pittaduṣṭamuttānamavaghṛṣya, vātaduṣṭamanatyavagāḍhaṃ vā'valikhya, kaphaduṣṭamavagāḍhaṃ ca pracchayitveti vyavasthā” iti cakraḥ
  37. 37 ‘vākśatamātramiti śatākṣaroccāraṇaparyāptaṃ kālaṃ kṣārāvacāraṇam’ iti pā.
  38. 38 ‘nipatite iti kṣārāpanīte vyādhau kṛṣṇatā dagdhalakṣaṇaṃ jñeyam, etacca dāhe jñeyaṃ lakṣaṇaṃ| vikāropaśamādyudarkajñeyamagre vakṣyati” iti cakraḥ
  39. 39 ‘etattvasāmānyaṃ’ iti pā.
  40. 40 “sthiramūlatvena dagdhalakṣaṇaṃ bhavati naca niḥśeṣavyādhiśātanaṃ, tatrāyaṃ lepaḥ- amlakāñjiketyādi” iti cakraḥ
  41. 41 ‘sa tīkṣṇalavaṇo rasaḥ’ iti pā.
  42. 42 ‘etacca bahirantaścāmlena kṣāramādhuryānayanāt kṣāravikārahananamucyate| yaduktaṃ carake madātyayacikitsite amlena madyenāntarakṣāravikāraśamanaṃ, tathā hi “kṣāro hi yāti mādhuryaṃ śīghramamlopasaṃhitaḥ” (ca. ci. a. 24) iti| bāhye tu kṣāre śītasparśatvādapi amlaṃ kṣāradāhaṃ hanti| yaduktaṃ viśvāmitre- “yataścoṣṇatamaḥ kṣāraḥ śaityaṃ cāmle rase'dhikam| tasmāt sekapradehābhyāmamlaḥ kṣāraṃ nivartayet” iti” cakraḥ
  43. 43 kṣāradagdhavraṇamiti hīnātidāhajaṃ vraṇaṃ” iti cakraḥ
  44. 44 “plīhodare kṣāravidhānāt” iti cakraḥ
  45. 45 “klībo'trālpaśukraḥ, tasya kṣāraḥ sarvathā puṃstvaṃ hanyāt| aśukrasya puṃstvābhāvādeva na tadbādhā’ iti cakraḥ
  46. 46 “kecittu phalaśabdenehāntraṃ grāhayantyupacārādgaṅgāyāṃ ghoṣa itivat” iti hārāṇacandraḥ
  47. 47 ayaṃ pāṭho mudritapustakeṣu na paṭhyate
  48. 48 asyāgre “cakārāddurbalabālasthavirādīn pratisāraṇīya iti’ ityadhikaṃ paṭhyate mudritapustakeṣu