athāta ityādi| kṣāraśabdaḥ pākavidhibhyāṃ saha sambadhyate||1-2||
śastrānuśastrebhyaḥ kṣāraḥ pradhānatamaḥ, chedyabhedyalekhyakaraṇāt tridoṣaghnatvādviśeṣakriyāvacāraṇācca 2||3||
śastrānuśastrebhya iti śastrāṇi maṇḍalāgrādīni, anuśastrāṇi tvaksārādīni, tebhyaḥ kṣāraḥ pradhānatamaḥ, dve punaranuśastre 3 agnijalaukākhye pariśiṣṭe; taduktaṃ- ‘vidhiḥ pravakṣyate paścādagnikṣārajalaukasām’(sū. a. 8)’- iti; eṣāṃ trayāṇāmapi prādhānyamasti, ata evaiṣāṃ pṛthagadhyāyaḥ; atra jalaukasaḥ pradhānam, agniḥ pradhānataraḥ, kṣāraḥ pradhānatamaḥ; ‘kṣārādagnirgarīyān’ (sū. a. 12) ityatra yathā na virodhastathā tatraiva vakṣyāmaḥ| kasmāt kṣārasya prādhānyamityata āha- chedyetyādi| chedyādīni karmāṇyagnijalaukasorna sambhavanti, tena tābhyāṃ sakāśāt kṣārasya prādhānyaṃ, tridoṣaghnatvaṃ kṣārasya nānauṣadhisamavāyādityādinā sādhayiṣyati, viśeṣakriyāvacāraṇaṃ yathā pittārśaḥsu viśeṣeṇāvacāraṇam 4||3||
tatra kṣaraṇāt kṣaṇanādvā kṣāraḥ ||4||
kṣārasya niruktiṃ kurvannāha- tatra kṣaraṇādityādi| kṣaraṇād duṣṭatvaṅmāṃsādicālanāt, śātanādityarthaḥ; anye tu kṣaraṇāddoṣāṇāṃ cālanāt| kṣaṇanāt tvaṅmāṃsādihiṃsanāt| ‘kṣaraṇāt’ ityatra ‘kṣapaṇāt’ iti kecit paṭhanti; kṣapaṇaṃ śodhanamabhipretam||4||
nānauṣadhisamavāyāttridoṣaghnaḥ 5, śuklatvāt 6 saumyaḥ; tasya saumyasyāpi sato dahanapacanadāraṇādiśaktiraviruddhā, āgneyauṣadhiguṇabhūyiṣṭhatvāt 7 kaṭuka uṣṇastīkṣṇaḥ pācano vilayanaḥ śodhano ropaṇaḥ śoṣaṇaḥ stambhano 8 lekhanaḥ kṛmyāmakaphakuṣṭhaviṣamedasāmupahantā puṃstvasya cātisevitaḥ ||5||
kṣāraguṇakarmāha- nānauṣadhisamavāyādityādi| samavāyaḥ saṃyogaḥ; yato'yaṃ kṣāro'nekauṣadhisamavāyāttridoṣaghnaḥ, ataḥ pittārśaḥsvapi yaugikatvamasya| śuklatvāt saumya ityasyāgre kecidapiśabdaṃ luptanirdiṣṭaṃ varṇayanti, vyākhyānayanti ca- na kevalamuṣṇaḥ saumyo'pīti, tenāsya vakṣyamāṇamuṣṇatvamapi na virudhyate| dahanapacanadāraṇaśaktiraviruddhā himānīvat| pācana iti dvividho'pi kṣāraḥ; atra vraṇaśothasya pratisāraṇīyaḥ pācanaḥ, annājīrṇasya pānīyaḥ| vilayanaḥ śophasya vātakaphabhūyiṣṭasya| śodhano duṣṭavraṇasya, ropaṇaḥ śuddhavraṇasya, atra yogaśaktiprabhāvāttilayavakalkavat kṣārasya śodhanaropaṇatvaṃ na virudhyate; śodhana evāyaṃ kṣāraḥ, śuddhastu vraṇaḥ svayameva rohatītyanye; na hi śuddhe vraṇe ropaṇārthaṃ kṣāro'vacāryate sirādikṣaṇanabhayāt, tasmāt pāramparyeṇa ropaṇa iti; kecidasya ropaṇatvaṃ na paṭhantyeva| śoṣaṇo vraṇakledasya| stambhanaḥ śoṇitātipravṛtteḥ| upahantṛśabdaḥ kṛmyādibhiḥ saha pratyekaṃ sambadhyate; kṛmayo bāhyābhyantarāḥ, teṣāṃ dvividhaḥ kṣāra upahantā; āmaḥ apakvarasaḥ, medasaḥ pānīya evopahantā; puṃstvasya śukrasya||5||
sa dvividhaḥ- pratisāraṇīyaḥ, pānīyaśca ||6||
idānīmuktaguṇakarmaṇaḥ kṣārasya dvaividhyaṃ darśayannāha- sa dvividha ityādi| pratisāraṇīyaḥ pratisāraṇārhaḥ; pānīyaḥ pānārhaḥ, kṣārodakamityarthaḥ; ye cānye'pi pākyasarjikāyavakṣārā yathārogaṃ vaktavyāsteṣāṃ cūrṇavaṭakāvalehādiṣu prayogaḥ kartavyaḥ||6||
tatra pratisāraṇīyaḥ kuṣṭhakiṭibhadadrumaṇḍalakilāsabhagandarārbudārśoduṣṭavraṇanāḍīcarmakīla- tilakālakanyacchavyaṅgamaśakabāhyavidradhikṛmiviṣādiṣūpadiśyate 9, saptasu ca mukharogeṣūpajihvādhijihvopakuśadantavaidarbheṣu tisṛṣu ca rohiṇīṣu, eteṣvevānuśastrapraṇidhānamuktam 10||7||
pratisāraṇīyasya viṣayaṃ darśayannāha- tatra pratisāraṇīya ityādi| kiṭibhaḥ kuṣṭhaviśeṣaḥ; tasya pṛthagavidhānaṃ niyamena pratisāraṇīyasādhyatvajñāpanārthaṃ; dadru maṇḍalaṃ dadrumaṇḍalaṃ; kilāsaṃ tvaggataṃ śvitrakuṣṭhaṃ; carmakīlaḥ arśonidānapaṭhitaḥ; nyacchavyaṅgau kṣudraroganidānoktau; bāhyaśabdaḥ vidradhikṛmiviṣaiḥ 11 pratyekaṃ sambadhyate| viṣādiṣvityādiśabdādvalmīkādīnāṃ grahaṇam| ‘bāhyakṛmiviśeṣādiṣu’ iti kecit paṭhanti| ke te sapta mukharogā yeṣu kṣāra upayujyate, ityāha- upajihvetyādi|- upajihvādīn rogān mukharoganidāne vakṣyati| tisṛṇāṃ rohiṇīnāṃ grahaṇaṃ sannipātaraktajayorasādhyatvajñāpanārtham| kutaḥ punarupajihvādibhyo'nyeṣu mukharogeṣu kṣāro nopayujyata ityāha- eteṣvevetyādi| atrānuśastraṃ kṣāra eva| ‘eteṣvanuśastranipātanam’ iti kvacit pāṭhaḥ||7||
pānīyastu garagulmodarāgnisaṅgājīrṇārocakānāha- śarkarāśmaryābhyantaravidradhikṛmiviṣārśaḥsūpayujyate 12||8||
pānīyaviṣayaṃ darśayannāha- pānīyastvityādi| garaḥ kṛtrimaṃ viṣaṃ, dūṣīviṣamityanye; agnisaṅgaḥ iti agniḥ sajyate līyate yasmādyena yasmin vā so'gnisaṅgaḥ, tena vātaślaiṣmikagrahaṇīvisūcikālasakavilambikādivikārā gṛhyante; śarkarā vātena bhinnā'śmarī śarkaretyucyate||8||
ahitastu raktapittajvaritapittaprakṛtibālavṛddhadurbalabhrama- madamūrcchātimiraparītebhyo'nyebhyaścaivaṃvidhebhyaḥ ||9||
kṣārasya yeṣvayaugikatvaṃ tānāha- ahitastvityādi| bhramaścakrārūḍhasyeva bhramaṇaṃ, mado viṣamadyaśoṇitottho vikāraḥ pūgaphaleneva mattatā, mūrcchā cetanācyutiḥ, parītaśabdo bhramādibhiḥ saha pratyekaṃ sambadhyate||9||
taṃ cetarakṣāravaddagdhvā parisrāvayet; tasya vistaro'nyatra ||10||
tatra pānīyakṣārapākaṃ vidhiṃ ca saṅkṣepeṇa darśayitumāha- taṃ cetarakṣāravadityādi| itarakṣāravat pratisāraṇīyavat; yathā pratisāraṇīyasya kāṣṭhadāhaḥ ṣaḍguṇodakapākastribhāgāvaśeṣānantaraṃ parisrāvaṇaṃ ca, tadvat pānīyasyāpi pākavidhiḥ srāvaṇaṃ ca dvitīyapākavarjaṃ; pānīyakṣārodakapramāṇamuttamā 13 mātrā palaṃ, madhyamā karṣatrayam, adhamā ardhapalam| anyatra gulmādiṣvadhyāyeṣu||10||
athetarastrividho 14 mṛdurmadhyastīkṣṇaśca | taṃ cikīrṣuḥ śaradi girisānujaṃ śucirupoṣya 15 praśaste'hani praśastadeśajātamanupahataṃ madhyamavayasaṃ mahāntamasitamuṣkakamadhivāsyāparedyuḥ 161718 pāṭayitvā khaṇḍaśaḥ prakalpyāvapāṭya nivāte deśe nicitiṃ 19 kṛtvā sudhāśarkarāśca prakṣipya tilanālairādīpayet | athopaśānte'gnau tadbhasma pṛthaggṛhṇīyādbhasmaśarkarāśca | athānenaiva vidhānena 20 kuṭajapalāśāśvakarṇapāribhadrakabibhītakāragvadhatilvakārkasnuhyapāmārgapāṭalānaktamālavṛṣakadalī- citrakapūtīkendravṛkṣāsphotāśvamārakasaptacchadāgnimanthaguñjāścatasraśca kośātakīḥ samūlaphalapatraśākhā dahet | tataḥ kṣāradroṇamudakadroṇaiḥ ṣaḍbhirāloḍya mūtrairvā yathoktairekaviṃśatikṛtvaḥ parisrāvya, mahati kaṭāhe śanairdarvyā'vaghaṭṭayan vipacet | sa yadā bhavatyaccho raktastīkṣṇaḥ picchilaśca tamādāya mahati vastre parisrāvyetaraṃ vibhajya punaragnāvadhiśrayet | tata eva kṣārodakāt kuḍavamadhyardhaṃ vā'panayet | tataḥ kaṭaśarkarābhasmaśarkarākṣīrapākaśaṅkhanābhīragnivarṇāḥ kṛtvā''yase pātre tasminneva kṣārodake niṣicya piṣṭvā tenaiva dvidroṇe'ṣṭapalasammitaṃ śaṅkhanābhyādīnāṃ pramāṇaṃ prativāpya 21, satatamapramattaścainamavaghaṭṭayan vipacet | sa yathā nātisāndro nātidravaśca bhavati tathā prayateta | athainamāgatapākamavatāryānuguptamāyase 22 kumbhe saṃvṛtamukhe nidadhyādeṣa madhyamaḥ ||11|| eṣa caivāpratīvāpaḥ 23 pakvaḥ saṃvyūhimo mṛduḥ ||12||
athetara ityādi| itaraḥ pratisāraṇīyaḥ; athetaro mṛdurityādyatra kecinna paṭhanti| pratisāraṇīyasya pākavidhiṃ nirdeṣṭumāha- taṃ cikīrṣurityādi| taṃ pratisāraṇīyaṃ, cikīrṣuḥ kartumicchuḥ; taṃ cikīrṣurityatra ‘athetaraṃ cikīrṣuḥ’ iti kecit paṭhanti; athaśabdo maṅgalārthaḥ, itaraṃ pratisāraṇīyam| girisānujaṃ parvatoparijātaṃ, “girisānujamiti jāṅgaladeśopalakṣaṇam” ityanye| ‘śucirupoṣya’ ityatra ‘śucirupavasan’ iti kecit paṭhanti| anupahataṃ kṛmidavāgnigarādyanupahatam| asitamuṣkakaṃ 24 kṛṣṇapuṣpamokṣakaṃ, na śvetādipuṣpam| adhivāsya mantravadbalikarmopaharedityarthaḥ| kecidasyāgre “mantreṇānenābhimantrya- agnivīrya! mahāvīrya! mā te vīryaṃ praṇaśyatu| ihaiva tiṣṭha kalyāṇa! mama kāryaṃ kariṣyasi|| mama kārye kṛte paścāddevalokaṃ gamiṣyasi| śvetaraktapuṣpasahasraṃ juhuyāt” iti paṭhanti; ayaṃ ca nibandheṣu na paṭhyate| anye tvatra “prāṅmukhopagatastatra baliṃ dattvā caturdiśam| vṛkṣābhyāśe tato brūyāt prāñjaliḥ prayataḥ śuciḥ|| nivasantīha bhūtāni yānyasmin kāniciddrume| apakrāmantvayaṃ chedyaḥ parārthe 25 śvo mayā drumaḥ| evamāmantritaṃ vṛkṣaṃ lājādhūpaiḥ surāsavaiḥ| prabhāte vaikṛtaṃ tatra na paśyecchedayettataḥ| śānte nīhāratimire yugamātrodite ravau| pūrvāgramuttarāgrasthaṃ taṃ taruṃ pāta(ṭa)yeddrutam” “ityadhivāsanamantraṃ paṭhanti, bhoje'pyevameva 26 paṭhyate” iti ca vadanti| aparedyuraparasmin dine| khaṇḍaśaḥ prakalpya bahūn khaṇḍān kṛtvā| avapāṭya tān khaṇḍān punaḥ pāṭayitvā; ‘aparedyuḥ pāṭayitvā ityasya sthāne ‘prabhāte vaikṛtamadbhutaṃ na paśyettadopakalpayet’ iti kvacit pāṭhaḥ| vaikṛtaṃ taruśākhābhaṅgādi, adbhutaṃ rudhiravarṣādi, iti ca tasya vyākhyānam| nicitiḥ kāṣṭhānāmauttarādharyeṇāvasthitiḥ; kecidatra ‘citiṃ kṛtvā’ iti paṭhanti, citiṃ dāhasthānamiti vyākhyānayanti| tilanālairādīpayet tilanāladīpanācchaktyatiśayo bhavati| nicitiṃ kṛtvetyasyāgre kecit ‘sudhāśarkarāḥ prakṣipya’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- sudhāśarkarāḥ sudhāpāṣāṇāḥ| bhasmaśarkarāśceti 27 dahyamānārdrakāṣṭharasāccharkarevānyonyasaṃhataṃ bhasmajātaṃ bhasmaśarkaretyucyate, tāṃ ca pṛthak gṛhṇīyāt; pṛthaggrahaṇaṃ bhinnaprayojanārthaṃ; tena bhasmanaḥ kṣārodakakaraṇaṃ, bhasmaśarkarā punaḥ kṣāradravyasamavāpinī| anye tu ‘pṛthak gṛhṇīyāt’ ityasyāgre ‘kaṭaśarkarā bhasmaśarkarāśca’ iti paṭhanti, ‘kaṭaśarkarā adagdhasudhāpāṣāṇāḥ, bhasmaśarkarāstu kṣāradravyaiḥ saha dagdhāścūrṇapāṣāṇāḥ’ iti ca vyākhyānayanti| eṣa dāhakalpaḥ| athānenaivetyādi| athānenaiva vidhānenetyanena nivātadeśanicitistilanāladīpanaṃ ca labhyate, girisānujamityasya jāṅgaladeśopalakṣaṇatvaṃ, tenehāpi kuṭajādīnyapi jāṅgalāni gṛhyante| muṣkakasya kuṭajādīnāṃ caikadeśakalpanatve'pi pṛthagdāhavidhānaṃ kuṭajādibhasmano muṣkakabhasmano bhāgādhikyakhyāpanārthaṃ, bhāgādhikyaṃ ca ‘tataḥ kṣāradroṇamudakadroṇaiḥ ṣaḍbhiḥ’- ityatra vakṣyāmaḥ| anye tu muṣkakeṇaikenāpi kṣāro bhavatīti pṛthagvidhānaṃ bodhayati| palāśaḥ kiṃśukaḥ; aśvakarṇaḥ pūrvadeśe gandhamuṇḍaḥ pippalasadṛśaḥ 28, pāribhadrako devadāruḥ, anye tu raktakusumaḥ kaṇṭakīvṛkṣaviśeṣaḥ svanāmnā prasiddhaḥ, tilvakaḥ svanāmaprasiddhaḥ; indravṛkṣaḥ kuṭaja eva, dvividho hi kuṭajo bṛhatphalaḥ śvetapuṣpaḥ snigdhapatraḥ pumān, aṇuphalavṛntā śyāvāruṇapuṣpā strī; āsphotā sārivā; kośātakī ghoṣakaḥ; sā caturvidhā- bṛhatphalā, alpaphalā, pītapuṣpā, śvetapuṣpā, iti| samūlaphalapatraśākhā iti kuṭajādibhiḥ saha pratyekaṃ sambadhyate| kecit kuṭajādikośātakyantaṃ samasya paṭhanti| tataḥ kṣāradroṇamityādi tato muṣkakakuṭajādidāhānantaram| kṣāradroṇamiti muṣkakabhasmano dvau bhāgau kuṭajādibhasmana eko bhāga iti miśrīkṛtaṃ kṣāradroṇamucyate| udakadroṇaiḥ ṣaḍbhiriti bhasmadravyāt ṣaḍguṇodakaparibhāṣeyam, anayaivānyatrāpi kṣārapākavidhau kṣārakalpanaṃ; pakṣāntaraṃ darśayati- mūtrairvā yathoktairiti dundubhisvanīyakalpoktairityarthaḥ 29; tathāhi- ‘gavāṃ mūtreṇa kṣārakalpena parisrāvya vipacet’ (ka. a. 6)- iti; atrāpi kṣārakalpeneti vacanādbhasmadravyānmūtrasya ṣaḍguṇatvamuktam| ekaviṃśatikṛtvaḥ parisrāvyeti ekaviṃśativārān vastreṇa gālayitvā| avaghaṭṭayan cālayan, tāvat pacet sa yadā bhavatyaccho raktastīkṣṇaḥ picchilaśceti| ete'cchādayo guṇāstribhāgāvaśeṣe kṣārodake bhavanti| taṃ kṣārakvātham| ādāya gṛhītvā| itaraṃ vibhajya kṣārabhasmakalkaṃ; ‘itaradvisṛjya’ iti kvacit pāṭhaḥ, tatretarat bhasma kiṭṭabhūtam| adhiśrayet āropayet| tata eva kṣārodakāt kuḍavamadhyardhaṃ vā'panayediti kuḍavamaṣṭau palānyapanayet; adhyardhamityatra kuḍavamiti sambadhyate, tenādhyardhaṃ kuḍavaṃ dvādaśapalāni vā'panayet| anye tvatra dvaiguṇyaṃ na manyante| etacca kṣārodakāpanayanaṃ kaṭaśarkarādīnāṃ niṣekārthaṃ peṣaṇārthaṃ ca; anye tu kaṭaśarkarādīnāṃ bhāgapramāṇajñāpanārthamiti vadanti, tena kaṭaśarkarādīni dravyāṇi pratyekaṃ kuḍavapramāṇānyadhyardhakuḍavapramāṇāni vā āvapedityarthaḥ| tataḥ kaṭaśarkaretyādi kaṭaśarkarā gāṅgeṣṭhī, bhasmaśarkarā atraivādhyāye pūrvaṃ vyākhyātā; anye tu kaṭaśarkarābhasmaśarkarayoranyathā vyākhyānaṃ kurvanti tadapyatraivādhyāye kathitam| kṣīrapāko jalaśuktiḥ| āyase pātre lauhe bhājane, ete agnivarṇāḥ kṛtvā, tasminneva kṣārodake pūrvopanīte kuḍave'dhyardhakuḍave vā, niṣicya prakṣipya| traiṣāṃ 30 kaṭaśarkarādīnāmanirdiṣṭapramāṇatvāt samā bhāgā ityeke; samabhāgaścātra pratyekamaṣṭau palāni; evaṃ ca dvātriṃśat 31 palāni bhavanti; etena dvidroṇe'ṣṭapalasammitamityapi pramāṇamanukūlitaṃ bhavati; dvidroṇe ṣoḍaśāṃśaścāvāpabhāgo jñāpito bhavati| anye tvaṣṭapalasammitamiti kaṭaśarkarādīnāṃ pratyekaṃ dve dve pale ityevamaṣṭapalatvaṃ manyante| tanna, śaṅkhanābhipradhānatvādeva kṣārasya; evaṃ ca viśvāmitrabhojoktabhāgakalpanā nirastā; taduktabhāgagrahaṇe'pi śaṅkhanābheraprādhānyaṃ syāt| dvidroṇagrahaṇena tribhāgāvaśeṣaṃ kṣārodakaṃ sarvatra paribhāṣayanti vṛddhāḥ, prāyeṇa hi vimiśritaṃ kṣāradroṇamāhuḥ; udakadroṇaiḥ ṣaḍbhiriti ṣaṭtriṃśadadhikapañcadaśaśatodakapalaiḥ saha vipacedityarthaḥ; tatastasya pacyamānasya taikṣṇyāccharaktapicchilādayo guṇāḥ ṣoḍaśāṃśāvaśiṣṭe ṣaṇṇavatipalapramāṇe bhavanti| anye tu vadanti- na cātra caturbhāgādyavaśeṣaṇādiparibhāṣā vyāpriyate, tasmācchanaiḥ śanaistāvadvipacedyāvadrāgādiguṇayuktaḥ kvātho bhavati kṣārasañjñita iti| ṣaṇṇavatipalapramāṇe tu kṣārodake kaṭaśarkarādīnāṃ samabhāgānāṃ caturthāṃśamāvāpamicchanti 32||11-12||
pratīvāpe yathālābhaṃ dantīdravantīcitrakalāṅgalīpūtikapravālatālapatrīviḍasuvarcikākanakakṣīrīhiṅguvacātiviṣāḥ samāḥ ślakṣṇacūrṇāḥ śuktipramāṇāḥ pratīvāpaḥ | sa eva sapratīvāpaḥ pakvaḥ pākyastīkṣṇaḥ ||13||
sapratīvāpaṃ pākyasañjñaṃ tīkṣṇaṃ pratipādayannāha- pratīvāpe yathālābhamityādi| pratīvāpe iti kṣipte āvāpe punaraparadravyaprakṣepaḥ pratīvāpaḥ| dravantī dantībhedaḥ, saṃvarīti bhādānake, lāṅgalī kalikā(hā)rikā; pūtīkapravālāḥ kaṇṭakikarañjapallavāḥ, anye tu ‘ciribilvapallavapatraṃ ca’ iti paṭhanti; tālapatrī mūṣalī, kanakakṣīrī 33 suvarṇakṣīrī , kaṅguṣṭhamityanye| śuktipramāṇāḥ pratyekamardhapalapramāṇāḥ| sa eva sapratīvāpaḥ pakvaḥ pākyastīkṣṇa iti sa eva saṃvyūhimasañjñaḥ kṣāro dantyādidravyaprativāpena sahitaḥ pakvaḥ pākyasañjño bhavati tīkṣṇaścetyarthaḥ| na cāsya tīkṣṇadoṣaḥ, kutaḥ? atitīkṣṇaḥ kṣārasya doṣaḥ| anye tu ‘sa eva sapratīvāpa’ ityādipāṭhasthāne ‘sa ca pūrvavat pakvastīkṣṇa’ iti paṭhanti||13||
teṣāṃ yathāvyādhibalamupayogaḥ ||14||
teṣāṃ kṣārāṇām||14||
kṣīṇabale 34 tu kṣārodakamāvapedbalakaraṇārtham ||15||
kālavaśāddhīnauṣadhivaśādvā mṛdau kṣāre balakaraṇāyāvāpamāha- kṣīṇabale tvityādi| kṣīṇabale hīnaśaktau kṣāre kṣārodakamāvapet, pūrvakalpena kṛtaṃ kṣārodakaṃ prakṣipet, prakṣipya punarvipacediti| balakaraṇārthaṃ tīkṣṇādiśaktyupacayārtham||15||
bhavataścātra- naivātitīkṣṇo 35 na mṛduḥ śuklaḥ ślakṣṇo'tha picchilaḥ | aviṣyandī śivaḥ śīghraḥ kṣāro hyaṣṭaguṇaḥ smṛtaḥ ||16||
kṣāraguṇadoṣān pratipādayannāha- bhavataścātra naivātītyādi| atiśabdastīkṣṇamṛduśuklaiḥ saha pratyekaṃ sambadhyate; anatiśuklatvāt prativāpālpatā sūcitā bhavati; anye tvanatiśabdaṃ śuklena sambadhnanti| ślakṣṇaḥ akarkaśaḥ; anye tu ślakṣṇasthāne ‘mṛtsna’ iti paṭhanti, mṛtsnastvagindriyasukhaḥ| aviṣyandī yo'vacārito na prasarpati| śiva iti saumya ucyate; śivasthāne kecit ‘sama’ iti paṭhanti, tatra nātisāndro nātidrava ityarthaḥ| śīghraḥ śīghrakārī| kecit kṣāraguṇeṣu madhye ‘sukhanirgrāhyo doṣaghnaḥ’ iti guṇadvayaṃ paṭhanti; ‘sukhanirgrāhyaḥ sukhanirvartyaḥ, doṣaghno doṣamātrānusārī; doṣaśabdo'tra vyādhau vartate’ iti ca vyākhyānayanti| naivātitīkṣṇa ityādinaivāṣṭasaṅkhyā labdhā, ‘punaraṣṭaguṇa’ iti yat kṛtaṃ tat kaṭurasādiguṇātirekatvaniṣedhārtham||16||
atimārdavaśvaityauṣṇyataikṣṇyapaicchilyasarpitāḥ | sāndratā'pakvatā hīnadravyatā doṣa ucyate ||17||
parihārārthaṃ doṣānadhikṛtyāha- atimārdavetyādi| atiśabdo mārdavaśvaityādibhiḥ saha pratyekaṃ sambadhyate| śvaityaṃ śuklatā| kecit kṣāradoṣān sārdhaślokenādhīyate| tadyathā- “atyauṣṇyamatipaicchilyamatitaikṣṇyaṃ visarpitā| atyarthaṃ mārdavaṃ śvaityamatyarthaṃ sāndrameva ca| hīnauṣadhamavipakvatvaṃ kṣāradoṣā nava smṛtāḥ”- iti| atyarthaṃśabdaḥ pratyekaṃ sambadhyate| saṅkhyeyanirdeśādeva saṅkhyā prāptā, punarnaveti saṅkhyākaraṇaṃ kṣārātisevayā puṃstvahantṛtvadoṣasaṅkhyāśaṅkānirāsārtham| kecit kṣāradoṣānna paṭhanti, uktaguṇaviparyayeṇaiva doṣāṇāṃ labdhatvāditi||17||
tatra kṣārasādhyavyādhivyādhitamupaveśya nivātātape deśe'sambādhe'gropaharaṇīyoktena vidhānenopasambhṛtasambhāraṃ, tato'sya tamavakāśaṃ nirīkṣyāvaghṛṣyāvalikhya pracchayitvā 36, śalākayā kṣāraṃ pratisārayet, dattvā vākśatamātramupekṣeta ||18||
idānīṃ kṣārapratisāraṇavidhimadhikṛtyāha- tatra kṣārasādhyetyādi| kṣārasādhyavyādhivyādhitamiti kṣārasya sādhyo yo vyādhistena vyādhitaṃ duḥkhitam| nivātātape deśe iti niśabdo vātātapābhyāṃ saha pratyekaṃ sambadhyate| asambādhe'saṅkīrṇadeśe, agropaharaṇīyoktena vidhāneneti ‘praśasteṣu tithikaraṇamuhūrtanakṣatreṣu’ (sū. a. 5) ityādikena vidhinā; asya ca kṣāraṃ pratisārayedityanayā kriyayā sambandhaḥ| upasambhṛtasambhāramiti yantraśastrakṣārāgniśalāketyādisamīpasthāpitopakaraṇam| tataḥ sambhṛtasambhārānantaram| asya vyādhitasya, tamavakāśaṃ taṃ pradeśaṃ, nirīkṣyeti vyādhyākāravijñānārtham, avaghṛṣyeti pittaduṣṭam, avalikhyeti vātaduṣṭaṃ suptakaṭhinatvacaṃ, pracchayitveti kaphaduṣṭaṃ kaṇḍūśvayathuprabalaṃ, paścācchalākayā kṣāraṃ pratisārayedityarthaḥ; ‘kṣāraṃ pratisārayet’ ityasya sthāne ‘kṣāraṃ pātayitvā’ iti kecit paṭhanti| kālāvadhiṃ pratipādayati- dattvā vākśatamātramityādi|- vāk laghvakṣaroccāraṇaṃ 37; vākśatamātramiti mātragrahaṇenaitadbodhayati- etāvatā kālena yo dahati sa yathoktaguṇaḥ kṣāraḥ| anye mātrasthāne evaśabdaṃ paṭhanti, “vākśatameva nādhikaṃ na nyūnaṃ ca’’ iti ca vyākhyānayanti| idānīṃ kṣārasya pratidoṣaṃ lepapramāṇamavacāraṇakālaṃ ca niyamayannāha- padmapatrasama ityādi| imaṃ ca pāṭhaṃ kecidācāryā na paṭhanti, sa cābhāvāt samagro na likhita iti||18||
tasminnipatite vyādhau kṛṣṇatā dagdhalakṣaṇam 38|19|
samyagdagdhalakṣaṇaṃ vaktumāha- tasminnipatita ityādi| vyādhiśabdo'tra duṣṭamāṃsādiṣu vartate, natu duḥkhasañjñike vyādhau; kutaḥ? tatra kṛṣṇatābhāvāt| etattu 39 sāmānyaṃ samyagdagdhalakṣaṇam|19|-
tatrāmlavargaḥ śamanaḥ sarpirmadhukasaṃyutaḥ ||19|| atha cet sthiramūlatvāt 40 kṣāradagdhaṃ na śīryate | idamālepanaṃ tatra samagramavacārayet ||20|| amlakāñjikabījāni tilān madhukameva ca | prapeṣya samabhāgāni tenainamanulepayet ||21||
samyagdagdhe paścātkarmāha- tatrāmlavarga ityādi| amlavargaḥ sauvīrakatuṣodakadhānyāmlādiḥ| sthiramūlatvāt dṛḍhamūlatvādityarthaḥ| na śīryate na śaṭati| idamiti agre vakṣyamāṇam| tatreti aśīryamāṇe kṣāradagdhe| samagraṃ sarvam| avacārayet prayojayet| tadevālepanamāha- amletyādi| amlakāñjikabījāniti amlakāñjikādhaḥsthitaṃ dravyam| teneti samabhāgapiṣṭenāmlakāñjikabījādinā| enaṃ kṣāradagdham||19-21||
tilakalkaḥ samadhuko ghṛtākto vraṇaropaṇaḥ |22|
kṣārakṛtavraṇaropaṇopāyamāha- tilakalka ityādi|22|-
rasenāmlena tīkṣṇena vīryoṣṇena ca yojitaḥ ||22|| āgneyenāgninā tulyaḥ kathaṃ kṣāraḥ praśāmyati | evaṃ cenmanyase vatsa! procyamānaṃ nibodha me ||23|| amlavarjān rasān kṣāre sarvāneva vibhāvayet | kaṭukastatra bhūyiṣṭho lavaṇo'nurasastathā | amlena saha saṃyuktaḥ sa 41 tīkṣṇalavaṇo rase ||24|| mādhuryaṃ bhajate'tyarthaṃ tīkṣṇabhāvaṃ vimuñcati | mādhuryācchamamāpnoti 42 vahniradbhirivāplutaḥ ||25||
agnitulyasya kṣārasyāgneyena kāñjikena kathaṃ śamanamityāśaṅkyāha- rasenetyādi| amlena tīkṣṇena vīryoṣṇenāgneyena rasena yojito'gnitulyaḥ kṣāraḥ kathaṃ praśāmyatītyarthapiṇḍaḥ| uttaramāha- evaṃ cenmanyase vatsetyādi| vibhāvayet jānīyādityarthaḥ| kaṭukastatra bhūyiṣṭha iti tatra pañcarase kṣāre kaṭuko'nurasaḥ, lavaṇastu bhūyiṣṭha iti yojyaṃ; kecit kaṭukameva bhūyiṣṭhaṃ manyante; tanna, yato janā amlabhakṣaṇe mādhuryārthaṃ lavaṇameva rasaṃ prayuñjate, lavaṇavarge kṣārasya paṭhitatvācca, kaṭuvarge cāpaṭhitatvāt; yadyevaṃ ‘sa khalvāgneyauṣadhibhūyiṣṭhatvāt kaṭuka’ iti tarhi katham? ucyate, lavaṇavargapāṭhādeva kṣārasya lavaṇatve siddhe kaṭuka iti vidhyarthameva| sa tīkṣṇalavaṇo rase iti sa kṣāra evaṅguṇaḥ| adbhiḥ pānīyaiḥ āpluto ‘boli(ḍi)ta’ iti loke||22-25||
tatra samyagdagdhe vikāropaśamo lāghavamanāsrāvaśca |26|
idānīṃ cikitsāntarakathanāya punaḥ samyagdagdhalakṣaṇamāha- tatra samyagdagdha ityādi| tatreti samyagdagdhādimadhye| lāghavamaṅgānām| kṛte kṣāranirvāpaṇa ete vikāropaśamādayo lakṣaṇānyuttarakālaṃ jñeyāni; “etadvikāropaśamādikaṃ kiñcittātkālikaṃ lakṣaṇaṃ, kiñciduttarakālikam” ityanye|26|-
hīnadagdhe todakaṇḍujāḍyāni vyādhivṛddhiśca |26|
hīnadagdhalakṣaṇamāha- hīnadagdhe ityādi| hīnadagdhe todādayo vātaślaiṣmikāḥ| jāḍyaṃ jaḍatā| anye tvatra ‘durdagdhe todadāhakaṇḍūjāḍyāni vyādhivṛddhiśca’ iti paṭhanti, “tasmin sthāne etāni vātapittaraktakaphaprakopakāryāṇi” iti ca vyākhyānayanti|26|-
atidagdhe dāhapākarāgasrāvāṅgamardaklamapipāsāmūrcchāḥ syurmaraṇaṃ vā ||26||
atidagdhalakṣaṇamāha- atidagdhe dāhetyādi| atidagdhe dāhapākādayaḥ paittikāḥ, rāgo raktatā, aṅgamardo vedanāviśeṣaḥ, klamo glāniḥ||26||
kṣāradagdhavraṇaṃ 43 tu yathādoṣaṃ yathāvyādhi copakramet ||27||
kṣāradagdhavraṇavyāpaccikitsāṃ vaktumāha- kṣāradagdhavraṇamityādi| anye tu ‘yathāvidhi yathādoṣam’ iti paṭhanti, “hetuvyādhipratyanīkena vidhinā” iti vyākhyānayanti||27||
atha naite kṣārakṛtyāḥ- tadyathā- durbalabālasthavirabhīrusarvāṅgaśūnodariraktapittigarbhiṇyṛtumatīpravṛddhajvaripramehirūkṣakṣatakṣīṇa- tṛṣṇāmūrcchopadrutaklībāpavṛttodvṛttaphalayonayaḥ ||28||
ataḥ kṣārasya dvividhasyāpi yeṣu pratiṣedhastānāha- atha naite kṣārakṛtyā ityādi| eṣu ca yathādoṣaṃ keṣucideva pratisāraṇīyakṣāraniṣedhaḥ, keṣucit pānīyaniṣedhaḥ, keṣucidubhayaniṣedhaḥ| sarvāṅgaśūnodarīti sarvāṅgena śūno ya udarī tasyaiva kṣāraniṣedhaḥ 44 kṛtaḥ; kṣata uraḥkṣataḥ, tena kṣīṇaḥ; tṛṣṇāmūrcchopadruta iti upadrutaśabdastṛṣṇāmūrcchābhyāṃ saha pratyekaṃ sambadhyate; klībaḥ kṣīṇaśukraḥ, aśukrasya punaḥ kṣārādhikāra eva nāsti 45; udvṛttāpavṛttaphalayonaya iti udvṛttāpavṛttaśabdau phalayonibhyāṃ saha pratyekaṃ sambadhyete; phalamaṇḍaṃ, yonirgarbhāśayaḥ; udvṛttaphalaḥ sthānādūrdhvagatāṇḍaḥ, apavṛttaphalaḥ sthānāt srastāṇḍaḥ; udvṛttayoniḥ sthānādūrdhvagatayoniḥ, apavṛttayoniḥ sthānāt srastayoniḥ; anye tu phalayoniśabdena samuditena garbhāśayamācakṣate, tatrāyamarthaḥ- udvṛttaphalayoniḥ sthānādūrdhvagatagarbhāśayā, apavṛttaphalayoniḥ sthānāt srastagarbhāśayetyarthaḥ; apare tu phalaśabdaṃ rajasi vartayanti, kutaḥ? garbhasya phalasādhanatvāt; tena yasyāḥ yoneḥ sakāśāt phalaṃ raja udvṛttamūrdhvagataṃ apavṛttamadhogatam, sā udvṛttāpavṛttaphalayoniḥ 46||28||
tathā marmasirāsnāyusandhitaruṇāsthisevanīdhamanīgalanābhinakhāntaḥśephaḥsrotaḥsvalpamāṃseṣu ca deśeṣvakṣṇośca na dadyādanyatra vartmarogāt ||29||
vyādhipuruṣaviśeṣeṇa niṣedhamuktvā pradeśaviśeṣeṇa vaktumāha- tathetyādi| taruṇāsthīni ghrāṇakarṇagrīvākṣipuṭeṣu taruṇasañjñānyasthīni; sevanyaḥ sapta, pañca śirasi, ekā jihvāyām, ekā śephasi; dhamanyaścaturviṃśatirnābhiprabhavāḥ; nābhiriti marmagrahaṇādeva nābhiḥ prāptā, punarnābhigrahaṇaṃ nābhyāṃ doṣātiśayasūcanārthaṃ; śepho meḍhraḥ| anuktamupagṛhṇannāha- alpamāṃseṣu ca pradeśeṣu jānupādopari lalāṭādiṣu ca| akṣṇośca na dadyādanyatra vartmarogāditi anyatrānyasmin roge, vartmaroge punarakṣṇorapi kṣāraṃ dadyādityarthaḥ||29||
tatra kṣārasādhyeṣvapi vyādhiṣu śūnagātramasthiśūlinamannadveṣiṇaṃ hṛdayasandhipīḍopadrutaṃ ca kṣāro na sādhayati (durbalabālasthavirādīn pratisāraṇīya 47 iti) ||30||
avasthāvaśānniṣedhārthaṃ darśayannāha- tatra kṣārasādhyeṣvityādi 48||30||
bhavati cātra- viṣāgniśastrāśanimṛtyukalpaḥ kṣāro bhavatyalpamatiprayuktaḥ | sa dhīmatā samyaganuprayukto rogānnihanyādacireṇa ghorān ||31||
idānīṃ samyakprayuktasya kṣārasya mahāguṇatvamasamyakprayuktasya tu mahādoṣatvaṃ nidarśayannāha- bhavati cātretyādi| viṣāgniśastrāśanimṛtyukalpa iti mṛtyuśabdo viṣādibhiḥ saha pratyekaṃ sambadhyate, tenāyamarthaḥ- viṣādibhiḥ kṛtvā yo mṛtyustena mṛtyunā kalpaḥ sadṛśo bhavati; tatra viṣavadvedanābhiḥ sarvāṅgānusārī bhūtvā mārayati, agnivadvisphoṭakādikāraṇo bhūtvā, śastravat sirādicchedī bhūtvā, aśanivat sadyo mārayatīti dṛṣṭāntacatuṣṭayamupanyastam||31||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne kṣārapākavidhirnāmaikādaśo'dhyāyaḥ ||11||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ sūtrasthāne kṣārapākavidhirnāmaikadaśo'dhyāyaḥ||11||
pāṭhāntarāḥ
- 1 pacanaṃ pākaḥ, vidhiravacāraṇaṃ, kṣārasya pākavidhī yatra taṃ kṣārapākavidhim ↩
- 2 ‘chedyādikartṛtvaṃ kṣārasya bhagandaracchedanāḍīdāraṇakuṣṭhalekhanādinā” iti cakraḥ ↩
- 3 ‘te punardve anuśastre’ iti pā. ↩
- 4 viśeṣakriyāyāṃ pānākhyāyāmapyavacāryate kṣāraḥ, śastrānuśastrāṇi tu pāne nopayujyante, ataḥ siddhamasya viśeṣakriyāvacāraṇaṃ| taduktaṃ vāgbhaṭena- “sarvaśastrānuśastrāṇāṃ kṣāraḥ śreṣṭho bahūni yat| chedyabhedyādikarmāṇi kurute viṣameṣvapi| duḥkhāvacāryaśastreṣu tena siddhimayātsu ca| atikṛcchreṣu rogeṣu yacca pāne'pi yujyate (vā. sū. a. 30)” iti ↩
- 5 naca vācyaṃ yadvātaharādikṣāradravyāṇāṃ dagdhatvānna tadguṇānvayo bhasmanīti, dṛṣṭo hi bhasmanyapi prakṛtiguṇānvayaḥ, uktaṃ hi ‘sakṣaudramindīvarabhasmavāri nihanti raktaṃ’ (u. taṃ. a. 45) ityādi” iti cakraḥ ↩
- 6 ‘dahanapacanādikartṛtayā āgneyatvam kṣārasya sphuṭaṃ, pittajayāya svaguṇaṃ saumyatvamasphuṭaṃ sphorayannāha- śuklatvāt saumya iti| saumyatve'pyasya nahi śītatvam, uṣṇatvasyaiva darśanāt| bhūtānāṃ cādṛṣṭaviśeṣayantrito melakaviśeṣaḥ samānāśrayamapi guṇaṃ nārabhate| yathā āmalake amlatvamārabhate noṣṇatvam’ iti cakraḥ ↩
- 7 ‘sa khalvā...’ iti pā. ↩
- 8 ‘stambhanaḥ sirācchedādatipravṛttasya śoṇitasya, kṣāro hi chinnaṃ sirāmukhaṃ pācayitvā śoṇitagatiṃ niruṇaddhi’ iti hārāṇacandraḥ ↩
- 9 atra vidradhiśabdo na paṭhyate hastalikhitapustakeṣu ↩
- 10 ‘kṣāro hi śoṇitena saha sambhūya tāni tāni karmāṇi karotītyāha- eteṣvityādi| eteṣu kuṣṭhādiṣu, cakārāt kaṭhināśrayeṣu tādṛśeṣu kaṭhinotsannavraṇamāṃsādiṣu caivānuśastrapraṇidhānaṃ yathāyogaṃ śastrānuśastrapraṇidhānānantaraṃ kṣārapraṇidhānamuktaṃ pūrvācāryairiti śeṣaḥ”| iti hārāṇacandraḥ ↩
- 11 ‘kṛmiviṣābhyāṃ’ iti pā. ↩
- 12 atrārocakavidradhiśabdau na paṭhyete keṣucitpustakeṣu ↩
- 13 ‘mātrā tu palatrikarṣārdhapalarūpā uttamamadhyamādhamabaleṣu’ iti cakraḥ ↩
- 14 athetaro mṛdurmadhyastīkṣṇaśca’ iti pā. ↩
- 15 ‘śucirupavasanniti kṣāradrumasthitabhūtavighnopaśamārthaṃ, evameva ca grahaṇe bhaiṣajyaṃ guṇayuktaṃ bhavatīti darśayituṃ’ iti cakraḥ ↩
- 16 ‘asitamokṣakaṃ’ iti pā. ↩
- 17 ‘adhivāsyeti samantrabalikarmādinā'dhivāsanaṃ kṛtvā’ iti cakraḥ ↩
- 18 tato'paredyuḥ” iti pā. ↩
- 19 hārāṇacandrastu nicitaṃ kṛtvā’ iti paṭhati, vyākhyānayati ca -nicitaṃ kṛtvā rāśīkṛtya’ ↩
- 20 kalpena iti pā. ↩
- 21 atra guṇotkarṣārthamanuktānyapi dakṣaśakṛdādīnyāvāpyānyāhuḥ- “ślakṣṇaṃ śakṛddakṣaśikhigṛdhrakaṅkakapotajam| catuṣpātpakṣipittālamanohvālavaṇāni ca’ (vā. sū. a. 30) iti prakṣepādhikāre tantrāntarānuśāsanāt’ iti hārāṇacandraḥ ↩
- 22 “āyase pātre iti lauhapātrasyaivātidṛḍhatvena kṣārābhedyatvāt| kiṃvā lauhapātre eva śaktyatiśayaḥ kṣārasya bhavatītyetadvacanādunnīyate’ iti cakraḥ ↩
- 23 kṣāro dvividhaḥ sapratīvāpo'pratīvāpaśca| āvāpānantaraṃ yatpunaḥ śaktyatiśayārthaṃ dīyate sa pratīvāpaḥ| tatrāpratīvāpo mṛduḥ saṃvyūhimasañjñaḥ, sapratīvāpaśca pākyasañjñastīkṣṇaḥ” iti cakraḥ ↩
- 24 ‘asitamokṣakaṃ’ iti pā. ↩
- 25 ‘pūjanārthe mayā’ iti pā. ↩
- 26 ‘bhoje'pyayameva’ iti pā. ↩
- 27 ‘kāṣṭharaso bhasmani galito dagdhaḥ śarkarāsadṛśatvādbhasmaśarkarocyate| tathāca nighaṇṭuḥ, - ‘muṣkakāddahyamānāttu rasaḥ pracyavate hi yaḥ| bhasmanā saha saṃyuktaḥ kāṭhinyamupagacchati| tāṃ bhasmaśarkarāmāhuḥ’ ityādi” iti cakraḥ ↩
- 28 aśvakarṇaḥ sarjabhedaḥ” iti cakraḥ| ‘śālabhedaḥ’ iti hārāṇacandraḥ ↩
- 29 annapānoktairgavādimūtrairityarthaḥ’ iti cakraḥ ↩
- 30 ‘athaiṣāṃ’ iti pā. ↩
- 31 ‘catvāriṃśatpalāni’ iti pā. ↩
- 32 ‘caturthāṃśe āvāpamicchanti’ iti pā. ↩
- 33 ‘kanakakṣīrī ‘kaṅkuṣṭha’ iti vyavahriyate’ iti cakraḥ ↩
- 34 kṣīṇabalatvamatra dravakṣayādeva lakṣaṇīyaṃ| taduktaṃ vāgbhaṭe- ‘balārthaṃ kṣīṇapānīye kṣārāmbu punarāvapet’ iti” iti hārāṇacandraḥ ↩
- 35 ‘kṣārasyātitīkṣṇatvaṃ vākśatāt prāgeraṇḍanāladāhāt, mṛdutvaṃ cārvāgapyadāhāllakṣaṇīyaṃ| yaduktaṃ ‘yadyeraṇḍajanālameṣa dahati kṣāro varo vākśatāt’ iti | vākśatādyadi dahati tarhi varaḥ śreṣṭho'nyathā tvavaro'titīkṣṇatvena mṛdutvena ceti tātparyam” iti hārāṇacandraḥ ↩
- 36 ‘avaghṛṣyetyādipakṣatraye pittaduṣṭamuttānamavaghṛṣya, vātaduṣṭamanatyavagāḍhaṃ vā'valikhya, kaphaduṣṭamavagāḍhaṃ ca pracchayitveti vyavasthā” iti cakraḥ ↩
- 37 ‘vākśatamātramiti śatākṣaroccāraṇaparyāptaṃ kālaṃ kṣārāvacāraṇam’ iti pā. ↩
- 38 ‘nipatite iti kṣārāpanīte vyādhau kṛṣṇatā dagdhalakṣaṇaṃ jñeyam, etacca dāhe jñeyaṃ lakṣaṇaṃ| vikāropaśamādyudarkajñeyamagre vakṣyati” iti cakraḥ ↩
- 39 ‘etattvasāmānyaṃ’ iti pā. ↩
- 40 “sthiramūlatvena dagdhalakṣaṇaṃ bhavati naca niḥśeṣavyādhiśātanaṃ, tatrāyaṃ lepaḥ- amlakāñjiketyādi” iti cakraḥ ↩
- 41 ‘sa tīkṣṇalavaṇo rasaḥ’ iti pā. ↩
- 42 ‘etacca bahirantaścāmlena kṣāramādhuryānayanāt kṣāravikārahananamucyate| yaduktaṃ carake madātyayacikitsite amlena madyenāntarakṣāravikāraśamanaṃ, tathā hi “kṣāro hi yāti mādhuryaṃ śīghramamlopasaṃhitaḥ” (ca. ci. a. 24) iti| bāhye tu kṣāre śītasparśatvādapi amlaṃ kṣāradāhaṃ hanti| yaduktaṃ viśvāmitre- “yataścoṣṇatamaḥ kṣāraḥ śaityaṃ cāmle rase'dhikam| tasmāt sekapradehābhyāmamlaḥ kṣāraṃ nivartayet” iti” cakraḥ ↩
- 43 kṣāradagdhavraṇamiti hīnātidāhajaṃ vraṇaṃ” iti cakraḥ ↩
- 44 “plīhodare kṣāravidhānāt” iti cakraḥ ↩
- 45 “klībo'trālpaśukraḥ, tasya kṣāraḥ sarvathā puṃstvaṃ hanyāt| aśukrasya puṃstvābhāvādeva na tadbādhā’ iti cakraḥ ↩
- 46 “kecittu phalaśabdenehāntraṃ grāhayantyupacārādgaṅgāyāṃ ghoṣa itivat” iti hārāṇacandraḥ ↩
- 47 ayaṃ pāṭho mudritapustakeṣu na paṭhyate ↩
- 48 asyāgre “cakārāddurbalabālasthavirādīn pratisāraṇīya iti’ ityadhikaṃ paṭhyate mudritapustakeṣu ↩