athāta ityādi| viśikhā'tra karmamārgaḥ, viśikhāyā(yāṃ) anupraveśanaṃ tadadhikṛtya kṛto'dhyāyo viśikhānupraveśanīyaḥ; taṃ vyākhyāsyāmaḥ||1-2||
adhigatatantreṇopāsitatantrārthena dṛṣṭakarmaṇā kṛtayogyena śāstraṃ nigadatā 2 rājānujñātena 3 nīcanakharomṇā śucinā śuklavastraparihitena chatravatā daṇḍahastena sopānatkenānuddhataveśena sumanasā kalyāṇābhivyāhāreṇākuhakena bandhubhūtena bhūtānāṃ susahāyavatā vaidyena viśikhā'nupraveṣṭavyā ||3||
yādṛśasya vaidyasya karmamārgapraveśādhikārastādṛśaṃ vaktumāha- adhigatatantreṇetyādi| adhigatatantreṇa paṭhitaśāstreṇa| upāsitatantrārthena gurupārśvādabhyastaśāstrārthena, dṛṣṭakarmaṇā dṛṣṭacchedyādisnehādikarmaṇā, kṛtayogyena kṛtakarmābhyāsena, śāstraṃ nigadatā pāṭhārthābhyāṃ niyamenādeśena śāstraṃ vadatā, etena svāvartitaśāstratā uktā bhavati; anye tu ‘śāstrārthaṃ nigadatā’ iti paṭhanti, ‘śāstrāṇi nigadatā’ ityapare| rājānujñātena rājñā abhimatena, rājā hi prajāpālanatatparaḥ, tatpramādādvaidyapratirūpakā rāṣṭraṃ caranti kaṇṭakabhūtā lokasya, tasmādrājñā parīkṣyānujñātena viśikhā'nupraveṣṭavyeti| karmajñatāṃ śāstrajñatāṃ ca vaidyasyābhidhāya bāhyaveśamadhikṛtyāha- nīcanakharomṇetyādi| klṛptatvānnīcamalpaṃ nakhaṃ roma ca yasya tena; nīcanakhatvācchucitā karmasaukaryaṃ ca, nīcaromatvādārjavaṃ, rasavatyāmabādha ityapare| śucineti bāhyasnānādiśaucayuktena, kutaḥ? bāhyaveśādhikārāt; bāhyaśaucāyogālloke vigarhaṇīyaḥ, antaḥśaucaṃ tu sumanasetyanenaiva boddhavyam| śuklavastraparidhānaṃ maṅgalārthaṃ śaucārjavārthaṃ vā| chatravatā ātaparajovarṣāpannagādiniṣedhārthaṃ chatrayuktena| daṇḍahastena daṇḍo'valambanadaṇḍaḥ, tasya dhāraṇaṃ skhalitādiniṣedhārtham| sopānatkena prāṇihitāsahitena, prāṇihitādhāraṇaṃ kaṇṭakādiniṣedhārtham| anuddhataveśena sādhujanaveśena, etenāyuktakāyaveśaniṣedhaḥ; anye tu nānāvastrāṅgarāgamālyānulepanavicitrabhūṣaṇādibhiruddhato veśaḥ, ato viparyayeṇānuddhata iti manyante 4| kāyaṃ niyamya mano niyamayannāha- sumanasā śobhanamanasā, akrauryādiguṇayuktamanasetyarthaḥ; daurmanasyaṃ tu yātrāyāṃ na praśasyata iti sumanasā bhavitavyam| vācaṃ niyamayannāha- kalyāṇābhivyāhāreṇeti|- kalyāṇaṃ maṅgalam, abhivyāhāro bhāṣitaṃ, yasya sa tathā; tacca sarvajanahṛdayagrahaṇārtham| kāyavāṅmanaḥsu triṣvapi niyamayannāha- akuhakeneti; kuhakaḥ śāstrahīnaḥ paramaviśvāsakārako māyāvī, na kuhako'kuhakaḥ; anye tvakuhakena avismāpakena, dambhādyayogādavismāpakakāyādiveśenetyarthaḥ| susahāyavatā sādhusahāyena, anyathā'ntaḥpuracāriṇo vaidyasya sahāyadoṣeṇa doṣaḥ syāt; sahāyaścātmarakṣārthamāturaparicaryārthaṃ ca| nanu, prāṇināṃ jīvatāmeva sadyaskarudhiropadeśāt kathaṃ ‘bandhubhūtena bhūtānām’ ityuktaṃ? satyaṃ, vidhiprāpitatvādadoṣaḥ, ālambhayoge paśuhananavat||3||
tato dūtanimittaśakunamaṅgalānulomyenāturagṛhamabhigamya, upaviśya, āturamabhipaśyet spṛśet pṛcchecca | tribhiretairvijñānopāyai rogāḥ prāyaśo veditavyā ityeke; tattu na samyak, ṣaḍvidho hi rogāṇāṃ vijñānopāyaḥ, tadyathā- pañcabhiḥ śrotrādibhiḥ praśnena ceti ||4||
tato dūtanimittetyādi| gamanāya praśnāya vā āgataḥ puruṣo dūtaḥ, nimittamanukūlaṃ surabhivātādi, śakunaṃ pakṣiviśeṣapraśastavākyādi, maṅgalaṃ svastikapūrṇakumbhādi, eṣāmanulomyena praśastatayetyarthaḥ| tribhiretairityādi tribhiretairvijñānopāyairanantaroktairdarśanasparśanapraśnaiḥ| hiśabdo yasmādarthe| śrotrādibhiriti ādiśabdāttvaṅnetrarasanaghrāṇāni gṛhyante||4||
tatra śrotrendriyavijñeyā 5 viśeṣā rogeṣu vraṇāsrāvavijñānīyādiṣu vakṣyante- ‘tatra saphenaṃ raktamīrayannanilaḥ saśabdo nirgacchati’(sū. a.26) ityevamādayaḥ, sparśanendriyavijñeyāḥ śītoṣṇaślakṣṇakarkaśamṛdukaṭhinatvādayaḥ (sparśaviśeṣā 6 ) jvaraśophādiṣu, cakṣurindriyavijñeyāḥ śarīropacayāpacayāyurlakṣaṇabalavarṇavikārādayaḥ, rasanendriyavijñeyāḥ pramehādiṣu rasaviśeṣāḥ, ghrāṇendriyavijñeyā 7 ariṣṭaliṅgādiṣu vraṇānāmavraṇānāṃ ca gandhaviśeṣāḥ, praśnena ca vijānīyāddeśaṃ kālaṃ jātiṃ sātmyamātaṅkasamutpattiṃ vedanāsamucchrāyaṃ balamantaragniṃ 8 vātamūtrapurīṣāṇāṃ pravṛttimapravṛttiṃ kālaprakarṣādīṃśca viśeṣān | ātmasadṛśeṣu 9 vijñānābhyupāyeṣu tatsthānīyairjānīyāt ||5||
tatra śrotretyādi| śabdendriyavijñeyā viśeṣāḥ santi rogeṣu, te vraṇāsrāvavijñānīyādiṣu vakṣyante iti sambandhaḥ| śarīropacayetyādi upacayaḥ sthaulyam, apacayaḥ kārśyaṃ, balamatrotsāhaḥ| nanu pramehādiṣu rasā madhurādayo makṣikāpipīlikādyupasarpaṇena bhiṣagbhiranumeyāḥ, tat kathaṃ rasanendriyavijñeyā iti? ucyate, nātra bhiṣajāṃ rasanendriyaṃ kintu pipīlikādīnāmityadoṣaḥ| ariṣṭaliṅgādiṣu ye vraṇānāmavraṇānāṃ ca gandhaviśeṣāste ghrāṇendriyavijñeyā 10 iti sambandhaḥ| deśastrividho jāṅgalānūpasādhāraṇabhedāt| jātiśabdo brāhmaṇādiṣu vartate| kālo dvividho nityaga āvasthikaśca; nityagaḥ ṛtulakṣaṇaḥ; āvasthiko dvividhaḥ- svasthasya bālyādibhedena, vyādhitasya jvarārambhādikālāvasthayā ca| sātmyamiti yadyasya sevitaṃ sat sukhāya sampadyate tattasya sātmyaṃ; tacca dvividhaṃ ceṣṭākhyamāhārākhyaṃ ca; ceṣṭākhyaṃ kāyavāṅmanobhedāttrividham, āhārākhyaṃ rasabhedāt ṣaḍvidham| ātaṅkasamutpattimiti samutpattiḥ kāraṇamucyate, tacca balavadvigrahādi| vedanāsamucchrāyamiti vedanā vātādivedanāstodādayaḥ, tāsāṃ samucchrāya udgatiḥ| balaṃ vyāyāmagamyā śaktiḥ| antaragnimiti kīdṛśo'ntaragniḥ? samo viṣamo mando vā| vātamūtrapurīṣāṇāmityatrādiśabdo lupto jñeyaḥ, tenārtavādhogataraktapittādīnāṃ grahaṇam| kālaprakarṣādīṃśca viśeṣāniti kiyān kalo'smin vyādhāvutpanna ityādīn bhedān, cakārādguhyadeśapravṛttapūyādīnāṃ grahaṇam| anye tu ‘deśakālajātisātmyaṃ’ iti samāsāntaṃ paṭhanti, sātmyaśabdo deśādibhiḥ saha pratyekaṃ sambadhyate; deśastrividho jāṅgalādibhedena, tadvaiparītyena deśasātmyamityādi vyākhyānayanti| apare tu ‘deśakālajātaṃ’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- jātaśabdo deśakālābhyāṃ saha pratyekaṃ sambadhyate; deśo bhūmirāturaśca; kasmin deśe jāṅgale'nūpe sādhāraṇe vā'yaṃ doṣaḥ sañcitaḥ? kasmin prakupitaḥ? kasminnayaṃ vyādhirutpanna? iti; tathā, āture'pi galādau kasminnavayave śleṣmasthāne pittasthāne vā?| ātmasadṛśeṣu doṣasadṛśeṣu, vijñānābhyupāyeṣu ṣaḍvidheṣu śrotratvakcakṣūrasanaghrāṇapraśneṣu| tatra vātasadṛśeṣu vijñānābhyupāyeṣu pañcendriyapraśneṣu vraṇe saśabdaphenaraktānilādinirgamanaṃ śravaṇendriyagrāhyaṃ, pāruṣyaraukṣyādikaṃ tvagindriyagrāhyaṃ, bhasmakapotāsthisavarṇatvaṃ cakṣurindriyagrāhyaṃ, kaṭugandhalājagandhāditvaṃ ghrāṇendriyagrāhyaṃ, kaṣāyarasatvaṃ rasanendriyagrāhyaṃ, todanabhedanacchedanādivedanāviśeṣāḥ praśnagrāhyāḥ; pittasadṛśeṣu vijñānābhyupāyeṣu śvayathuvraṇādīnāmauṣṇyaṃ tvagindriyagrāhyaṃ, nīlapītavarṇatvaṃ cakṣurindriyagrāhyaṃ, kaṭvamlarasatvaṃ rasanendriyagrāhyaṃ, tīkṣṇātasīgandhatvaṃ ghrāṇendriyagrāhyam, oṣacoṣaparidāhādikā 11 vedanāviśeṣāḥ praśnagrāhyāḥ; śleṣmasadṛśeṣu vijñānābhyupāyeṣu snigdhapaicchilyādikaṃ tvagindriyagrāhyaṃ, śvetatvaṃ cakṣurindriyagrāhyaṃ, mādhuryādi rasanendriyagrāhyaṃ, visragandhāditvaṃ ghrāṇendriyagrāhyaṃ, kaṇḍūgurutvādivedanāviśeṣāḥ praśnagrāhyā iti| vaidyo jānīyāditi kān? vyādhīn; adhikāravaśādakṣarairanuktānapi; keṣu satsu? ṣaḍvidheṣvapi vijñānābhyupāyeṣvātmasadṛśeṣu vātapittaśleṣmasadṛśeṣu; kairjānīyāt? tatsthānīyaiḥ teṣāṃ śabdādīnāṃ sthānāni śrotrādīni, teṣvadhikṛtaiḥ śabdasparśarūparasagandhaiḥ tatsthānīyaiḥ; etenaitaduktaṃ- vātādiliṅgairāyurvedeṣvanirdiṣṭanāmadheyānapi vyādhīn kuśāgramatirvaidyo jānīyāditi| pañjikākārastu darśanādiparīkṣāṃ trividhāmeva paṭhati| ‘mithyādṛṣṭā vikārā hi’ ityādiślokānte “tasmāt parīkṣyāḥ satataṃ bhiṣajā siddhimicchatā| yuktyaiva vyādhayaḥ sarvaiḥ(rve) pramāṇairdarśanādibhiḥ”- iti ślokamadhīte, vyākhyānayati ca- darśanādibhirityevaṃ kartavye yat ‘pramāṇaiḥ’ ityadhikaṃ karoti, tadadhikapramāṇaprāptyarthaṃ, tena gandharasaśabdānāmapyavarodhaḥ; ye tvatrākṣaraiḥ ṣaḍvidhāmapi parīkṣāṃ paṭhanti, teṣāṃ samyak śāstrāvabodho nāstīti bhāṣate| ‘ātmasadṛśeṣu vijñānābhyupāyeṣu tatsthānīyairjānīyāt’ ityapi na pañjikākāraḥ paṭhati||5||
evamabhisamīkṣya sādhyān sādhayet, yāpyān yāpayet, asādhyānnaivopakrameta, parisaṃvatsarotthitāṃśca vikārān prāyaśo varjayet ||6||
evamityādi| sādhyaṃ dvividhaṃ- susādhyaṃ, duḥsādhyaṃ ca; asādhyaṃ dvividhaṃ- yāpyaṃ, pratyākhyeyaṃ ca| parisaṃvatsaretyādi parisaṃvatsarotthitāḥ saṃvatsarātītāḥ sarvartu ca mahābalā ye tān parivarjayediti; yadi hyekadoṣajāste bhaveyurevaṃ teṣāṃ taddoṣapraśamanartuṣu praśamo bhavedalpatā vā, sa ca na bhavati, tena teṣāṃ tridoṣajatvādhigamaḥ, atastān parivarjayet; athavā saṃvatsareṇottarottaradhātvanukramādasādhyatvaṃ prāyaśaḥ| prāyaśo bāhulyena, nāvaśyatayā; tena kecidraktagulmādayaḥ saṃvatsarānantaramupakramayogyā bhavanti, arditastu tribhirvarṣaiḥ sādhya iti||6||
bhavati cātra- mithyādṛṣṭā 12 vikārā hi durākhyātāstathaiva ca | tathā duṣparimṛṣṭāśca mohayeyuścikitsakam ||7||
mithyādṛṣṭā iti rogiṇo vikārā ye mithyādṛṣṭā asamyagdṛṣṭāḥ, tathā durākhyātā rogiṇā na yāthātathyenoktāḥ, tathā duṣparimṛṣṭāḥ duṣparimarśitāḥ 13, te cikitsakaṃ mohayeyuḥ, evamavijñātā ye rogāstān parivarjayet||7||
tatra sādhyā api vyādhayaḥ prāyeṇaiṣāṃ duścikitsyatamā bhavanti | tadyathā- śrotriyanṛpatistrībālavṛddhabhīrurājasevakakitavadurbalavaidyavidagdhavyādhigopakadaridrakṛpaṇakrodhanānāmanātmavatāmanāthānāṃ ca; evaṃ nirūpya cikitsāṃ kurvan dharmārthakāmayaśāṃsi prāpnoti ||8||
tatra sādhyā ityādi| śrotriyasya vedārthaparipālanaparasya nityaṃ snānādibhirvyādhiparivṛddhiḥ; nṛpaterapi svātantryādyatkiñcanakāritvāt, anye tu saukumāryāt kriyā'sahatvāt; strīṇāṃ lajjayā vegādyuparodhādguhyavyādheraprakāśanācca; bālavṛddhayorvirecanādikriyāyogyatvenālpakriyatvāt, anye tu bālavṛddhavanitāḥ sukumāraśarīratvādbheṣajāsahiṣṇavaḥ; bhīruralpasattvatvānna śaknoti soḍhuṃ kriyāṃ; rājasevakasya rājāyattatvāt; kitavasya vyasanitvāt, kitavo dyūtakāraḥ; durbalasya bālavṛddhayoriva; vaidyavidagdhasyābhimānena nirdiṣṭānyathākāritvāt, vaidyavidagdho vaidyābhimānī, pallavagrāhītyarthaḥ; vyādhigopakasya vyādherakathanādeva; daridrasya dravyābhāvatve auṣadhābhāvāt; kṛpaṇasya lobhena bhaiṣajyānupādānāt; krodhanasya kopena rogaparivṛddheḥ; anātmavato'pathyācaraṇatvāt, anātmavān ajitendriyaḥ; anāthānāṃ paricārakābhāvāt, anāthā ekākinaḥ||8||
bhavati cātra- strībhiḥ sahāsyāṃ saṃvāsaṃ parihāsaṃ ca varjayet | dattaṃ ca tābhyo nādeyamannādanyadbhiṣagvaraiḥ 14||9||
idānīṃ vaidyasya viśikhāyāmantaḥpuracāriṇaḥ pramādadoṣadvāraṃ niyamayannāha,- bhavati cātretyādi| sahāsyāmekatra sthitiṃ, saṃvāsaṃ prativeśavāsitāṃ, parihāsaṃ hāsyam| annādanyaditi annamannapānadravyaṃ gṛhṇīyāt, tasya vṛttihetutvāt; rājñā'numataṃ tu sarvameva gṛhṇīyāditi| saṃvāsamityatra kecit saṃvādamiti paṭhanti||9||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne viśikhānupraveśanīyo nāma daśamo'dhyāyaḥ ||10||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ sūtrasthāne viśikhānupraveśanīyo nāma daśamo'dhyāyaḥ samāptaḥ||10||
pāṭhāntarāḥ
- 1 “viśikhā'tra karmamārga ucyate, taduddiśyānupraveśanaṃ| yadi vā viśikhā rathyaiva, tasyāṃ cikitsārthamanupraveśanam” iti cakraḥ| “praśastavartmāparaparyāyo'pi viśikhāśabdo'trāturāvāsavartmamātre pravartate, gamakatvāt” iti hārāṇacandraḥ ↩
- 2 ‘śāstrārthaṃ nigadatā’ pā. ↩
- 3 ‘niṣpannena vaidyena prajāpālake rājñi ātmā guṇato darśanīyaḥ, tato rājñā parīkṣya vaidyaḥ prajārakṣārthamanumantavya eṣa dharmaḥ| aniṣpannavaidyaguṇāścikitsāṃ kurvāṇo lokāpakārakatayā rājñā śāsanīyaḥ’ iti cakraḥ ↩
- 4 ‘anuddhatānāmāryāṇāṃ veśo vastrakeśādiracanā anuddhataveśaḥ’ iti cakraḥ ↩
- 5 ‘śabdendriyavijñeyā’ iti pā. ↩
- 6 ‘sparśaviśeṣāḥ’ iti hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
- 7 ‘gandhendriyavijñeyā’ iti pā. ↩
- 8 ‘dīptāgnitāṃ’ iti pā. ↩
- 9 hārāṇacandrastu ‘ātmāsadṛśeṣu’ iti paṭhati vyākhyāti ca- “nanvātmano hīnendriyatve kā gatirityāha- ātmāsadṛśeṣvityādi| ucitāparaparyāyo'yaṃ sadṛśaśabdaḥ ‘sadṛśaṃ same ucite’ iti medinī| tataścātmāsadṛśeṣu ātmano'nuciteṣu ayukteṣu hīneṣvati yāvat, vijñānābhyupāyeṣu vijñānopāyeṣvindriyeṣu satsvityarthaḥ, tatsthānīyairāturāvāsasthaiḥ puruṣairjānīyāt tāṃstānindriyavijñeyān viṣayān bhiṣagityarthaḥ| ‘ātmasadṛśeṣu’ iti prāmādikaḥ pāṭhaḥ” iti| “tribhiretairvijñānopāyairdīrghāyuṣo'lpāyuṣaśca veditavyāḥ| tatra dṛṣṭvā śarīropacayāpacayau varṇavikṛtiṃ chāyāṃ cāturasya bhiṣagjānīyāt, spṛṣṭvā śītoṣṇādīn sparśaviśeṣān viparītāviparītān jvaraśophādiṣu, pṛṣṭvā deśaṃ kālaṃ jātisātmyamātaṅkasamutpattiṃ vedanāsamucchrāyaṃ balābalamagniṃ vātamūtrapurīṣāṇāmapravṛttiṃ pravṛttiṃ ceti” iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 10 ‘gandhendriyavijñeyā’ iti pā. ↩
- 11 ‘oṣacoṣaparigrahādikāḥ’ iti pā. ↩
- 12 mithyetyādi|- dṛśiratra pratyakṣaparaḥ, pañcendriyavijñānādhikārāt| tadayamarthaḥ- mithyādṛṣṭā yāthātathyenāvijñātāḥ, durākhyātāḥ samyaṅnākhyātāḥ, duḥparimṛṣṭāḥ duṣpṛṣṭhāḥ| pūrveṇaivopalbdhe punarduṣparimṛṣṭeti viśeṣaṇaṃ hriyā jugupsayā vā alpīyaso'pyavayavasya parimṛśyatve'parihāryatvamāviṣkartumityāhuḥ, siddhe satyārambho niyamāyeti nyāyāt” iti hārāṇacandraḥ ↩
- 13 ‘durvicāritāḥ’ iti pā. ↩
- 14 dattaṃ tābhyo na gṛhrīyādannādanyadbhiṣak sadā| vedotpattiḥ śiṣyadīkṣā dānamadhyayanasya ca| prabhāṣaṇaṃ cāgraharamṛtucaryā tathaiva ca| yantraśastrāvacāraṃ ca yogyāsūtrīyameva ca| viśikhānupraveśaṃ ca daśakaḥ pramamo mataḥ’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩