athāta iti| yogyā samyakkarmābhyāsaḥ, yogyāyāḥ sūtraṃ, tadvidyate yasmin sa tathā; anye tu yogyākhyāpakaṃ sūtraṃ yogyāsūtraṃ, tadadhikṛtya kṛto'dhyāyo yogyāsūtrīyaḥ, taṃ tathā||1-2||
adhigatasarvaśāstrārthamapi śiṣyaṃ yogyāṃ kārayet | snehādiṣu chedyādiṣu ca karmapathamupadiśet | subahuśruto'pyakṛtayogyaḥ 2 karmasvayogyo bhavati ||3||
adhigatetyādi| snehādiṣviti ādiśabdāt svedavamanavirecanāsthāpanānuvāsanādīnāṃ grahaṇaṃ, chedyādiṣviti ādiśabdādbhedyādīnāṃ saptānāṃ grahaṇaṃ; yadyapyasmin tantre chedyādikarmaṇāṃ prādhānyaṃ tathāpi chedyādiṣvapi prāk snehādi prayujyata iti prāk snehādigrahaṇam; anye ‘chedyādiṣu snehādiṣu ca’ iti paṭhanti| karmapathaṃ kriyāmārgam| kuto'dhigatasarvaśāstrārthamapi śiṣyaṃ yogyāṃ kārayedityāha- subahuśruto'pītyādi| akṛtayogyaḥ akṛtakarmābhyāsaḥ| karmasu kriyāsu||3||
tatra, puṣpaphalālābūkālindakatrapusai(so)rvārukarkārukaprabhṛtiṣu chedyaviśeṣān darśayet, utkartanāpakartanāni 3 copadiśet; dṛtibastiprasevakaprabhṛtiṣūdakapaṅkapūrṇeṣu bhedyayogyāṃ; saromṇi 4 carmaṇyātate lekhyasya; mṛtapaśusirāsūtpalanāleṣu ca vedhyasya; ghuṇopahatakāṣṭhaveṇunalanālīśuṣkālābūmukheṣveṣyasya; panasabimbībilvaphalamajjamṛtapaśudanteṣvāhāryasya; madhūcchiṣṭopalipte śālmalīphalake visrāvyasya; sūkṣmaghanavastrāntayormṛducarmāntayośca sīvyasya; pustamayapuruṣāṅgapratyaṅgaviśeṣeṣu bandhanayogyāṃ; mṛduṣu māṃsakhaṇḍeṣvagnikṣārayogyāṃ; mṛducarmamāṃsapeśīṣūtpalanāleṣu ca karṇasandhibandhayogyām; udakapūrṇaghaṭapārśvasrotasyalābūmukhādiṣu ca netrapraṇidhānabastivraṇabastipīḍanayogyāmiti ||4||
śalyatantrasya chedyādikarmaprādhānyāt prāk chedyādiyogyāmupadarśayannāha- tatra puṣpaphaletyādi| puṣpaphalaṃ kūṣmāṇḍaḥ, kālindako jonnālaḥ kūṣmāṇḍabhedaḥ, trapusādayaḥ karkaṭībhedāḥ, prabhṛtigrahaṇācchīrṇavṛntādīnāṃ grahaṇam| chedyaviśeṣāniti gotīrthārdhalāṅgalakaprabhṛtīn| utkartanam ūrdhvakartanam, aparakartanam 5 adhaśchedaḥ| dṛtibastītyādi dṛtiḥ carmapuṭakaṃ 6, bastiḥ mūtrapuṭakaṃ, prasevakaḥ carmakhallapuṭaḥ 7, udakapaṅkamiti udakamiśraḥ paṅkaḥ udakapaṅkaḥ| saromṇītyādi| ātate prasārite| mṛtapaśusirāsviti mṛtāḥ paśavo'jādayasteṣāṃ sirāsu| panasetyādi panaso bahiḥkaṇṭakī mahāphalaḥ ‘kaṭahala’ iti loke; panasādīnāṃ phalāni teṣāṃ majjā| madhūcchiṣṭetyādi madhūcchiṣṭaṃ madhusikthakam| śālmalīphalake śālmalīpaṭṭake| pustamayetyādi pustamayaḥ puruṣo vastrādiracito manuṣyaḥ| mṛducarmetyādi māṃsapeśī māṃsavartiḥ| udaketyādi| netrapraṇidhānaṃ netrapraveśanaṃ, bastivraṇabastipīḍanaṃ ca, anayoryogyāṃ kārayet; kva kārayet? udakapūrṇaghaṭapārśvasrotasi; na kevalaṃ jalapūrṇaghaṭapārśvacchidre alābūmukhādiṣu cetyarthaḥ||4||
bhavataścātra- evamādiṣu medhāvī yogyārheṣu yathāvidhi | dravyeṣu yogyāṃ kurvāṇo na pramuhyati karmasu ||5||
bhavataścātretyādi| evamādiṣviti ādiśabdaḥ prakāre, evamprakāreṣu yogyārheṣu puṣpaphalādiṣu||5||
tasmāt kauśalamanvicchan śastrakṣārāgnikarmasu | yasya yatreha sādharmyaṃ tatra yogyāṃ samācaret ||6||
tasmādityādi| yasya karmaṇaḥ, yatra yasmin dravye, sādharmyaṃ sāmyaṃ, tasya tatra yogyāṃ samācarediti| kecidevamādiṣu medhāvītyādiślokasyāgre āpātanikāpūrvaṃ ślokamekaṃ paṭhanti; tadyathā- anuktaṃ yogyāviṣayamupagrahītumāha- ‘dṛṣṭāntamātramuddiṣṭaṃ’- ityādi, sa ca vartamāneṣu pustakeṣu na paṭhyata ityasmābhirupekṣitaḥ||6||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne yogyāsūtrīyo nāma navamo'dhyāyaḥ ||9||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ sūtrasthāne yogyāsūtrīyo nāma navamo'dhyāyaḥ|
pāṭhāntarāḥ
- 1 “kartavyakarmaṇaḥ samyagyogāya tatsadṛśakarmābhyāso yogaḥ, tena yogāya prabhavatīti yogyā| prabhavatītyarthe taddhitaḥ, strītvaṃ svabhāvāt maitrīvat| tasyāḥ sūtraṃ yogyāsūtraṃ| tadadhikṛtya kṛto granthastaṃ tathā” iti cakraḥ ↩
- 2 ‘yogāya samyagyogāya prabhavatīti yogyaḥ, tadviruddho'yogyaḥ’ iti cakraḥ ↩
- 3 ‘utkartanaparikartanāni’ iti pā. ↩
- 4 ‘saromṇītyanena lekhyasyānulomakartavyatāṃ sūcayati, pratilome hi lekhye rujāprādurbhāvo raktātipravṛttiśca’ iti hārāṇacandraḥ ↩
- 5 ‘parikartanaṃ’ iti pā. ↩
- 6 ‘khallāpadādi carma’ iti pā. ↩
- 7 ‘carmakhallaṭakaḥ’ iti pā. ↩