8. śastrāvacāraṇīyādhyāyaḥ

Larger type: Suśrutasaṃhitā · indented: Ḍalhaṇa's Nibandhasaṅgraha
athātaḥ śastrāvacāraṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
athāta ityādi| śastrāṇāmavacāraṇaṃ śastrāvacāraṇaṃ, tadyasminnadhyāye'sti sa śastrāvacāraṇīyaḥ, taṃ vyākhyāsyāmaḥ||1-2||
viṃśatiḥ 1 śastrāṇi, tadyathā- maṇḍalāgrakarapatravṛddhipatranakhaśastramudrikotpalapatrakārdhadhārasūcīkuśapatrāṭīmukha- śarārimukhāntarmukhatrikūrcakakuṭhārikāvrīhimukhārāvetasapatrakabaḍiśadantaśaṅkveṣaṇya iti ||3||
kiyanti punastāni śastrāṇītyāha- viṃśatirityādi| śastrāṇi maṇḍalāgrādīni; maṇḍalāgre dve sūcyastisraḥ, ityādyavayavāntarabhedena tu bahūnyapi syuḥ| tāni nāmabhirnirdeṣṭumāha- tadyathā maṇḍalāgretyādi| ‘teṣāṃ nāmabhirevākṛtayaḥ prāyeṇa vyākhyātāḥ’, tathā ‘tatra nakhaśastraiṣaṇyāvaṣṭāṅgule’ ityādivākyena śastrāṇāmākāraṃ pramāṇaṃ ca yadyapyagre vakṣyati, tathā'pīhaiva paratantroktaṃ śastrākārapramāṇalakṣaṇaṃ sukhāvabodhārthamupadekṣyāmaḥ| maṇḍalāgramiti maṇḍalamivāgraṃ yasya tanmaṇḍalāgraṃ, tacca dvividham| tathāhi- “yadagre 2 maṇḍalaṃ vṛttaṃ kṣurasaṃsthānameva ca| maṇḍalāgrasya jānīyāt pramāṇaṃ tu ṣaḍaṅgulam”- iti| dvidhā maṇḍalāgraṃ- ṣaḍaṅgulapramāṇamekaṃ vṛttamukhaṃ, dvitīyaṃ kṣurākāram| karapatramiti 3 karavat patraṃ yasya tat karapatraṃ, yathā karo'ṅgulibhirācito bhavati tadvadyat kaṇṭakairācitaṃ syāttat karapatramucyate; anye tu karapatraśastraṃ karapatrākārameva, tacca dvādaśāṅgulaṃ 4 tantrāntaravacanāt; nanu, yadi tantrāntarāddvādaśāṅgulaṃ karapatramucyate tarhi svatantre virodhaḥ, kutaḥ? svatantre karapatrasyānirdiṣṭapramāṇatvāt; `śeṣāṇi tu ṣaḍaṅgulāni’- ityanena vākyena ṣaḍaṅgulameva karapatraṃ syānna dvādaśāṅgulam| naivaṃ, ‘teṣāṃ nāmabhirevākṛtayaḥ prāyeṇa vyākhyātāḥ’- ityasmāt sūtrāt prāyaḥśabdo'nuvartate, tenāyamarthaḥ- śeṣāṇi prāyeṇa ṣaḍaṅgulāni, evaṃ śastramāne'nyatrāpyavirodhaḥ| vṛddhipatramiti vṛddheḥ patramiva vṛddhipatraṃ; tacca dvividham- ekamañcitāgraṃ, dvitīyaṃ prayatāgraṃ; dve api saptāṅgulapramāṇe, dvayorapi “ardhapañcāṅgulaṃ vṛntaṃ kāryaṃ sārdhāṅgulaṃ phalam”- iti; anayormadhye'ñcitāgraṃ vṛddhipatraṃ kṣuramāhuḥ 5| nakhaśastramiti 6 nakhānāṃ chedanāya śastraṃ nakhaśastraṃ, tasya 7 phalaṃ dvyaṅgulāyāmamekāṅgulavistṛtam| mudrikāṃ svayamevāgre 8 vakṣyati| utpalapatramiva patramasyetyutpalapatrakaṃ, tathā ca tantrāntaraṃ, “tulyamutpalapatreṇa tīkṣṇadhāraṃ samāhitam| ṣaḍaṅgulaṃ pramāṇena śastramutpalapatrakam|| tatphalaṃ tryaṅgulāyāmaṃ kāryamaṅgulavistṛtam”- iti| ardhadhāramiti 9 ardhe dharā yasya tadardhadhāraṃ, vakradhāramiti prasiddhaṃ; taccāṣṭāṅgulāyatam, urasyaṅgulavistāraṃ, dvyaṅgulaphalam; anye tu ‘adhyardhadhāram‘ iti paṭhanti, adhikamardhe dhārā yasya tadadhyardhadhāram| sūcī 10 agre vakṣyate| kuśapatramiti 11 kuśapatratulyaṃ kuśapatraṃ; tanmānamāha- “dvyaṅgulaṃ rucakaṃ vidyāda(ttrya)ṅgulaṃ phalamucyate| vṛntaṃ syāttrya(dvya)ṅgulaṃ madhye kuśapatrasya lakṣaṇam” iti| āṭī(ṭā) mukhamiti āṭī(ṭā) jalavardhanī nāma pakṣiviśeṣaḥ, tanmukhavanmukhaṃ yasya tadāṭīmukhaṃ; tathā coktaṃ-“vṛntaṃ saptāṅgulaṃ vidyāttasyāgre phalamiṣyate| āṭī(ṭā)mukhaprakāraṃ hi phalamaṅguṣṭhamāyatam- āṭī(ṭā)mukhaṃ vijānīyāttatsrāvaṇavidhau matam”- iti| śarārimukhamiti śarāridīrghacañcuḥ pakṣiviśeṣaḥ, sa dvividhaḥ- dhavalaskandhoḥ raktaśīrṣaśca, dhavalaskandhasya ‘śarārī(riḥ)’ iti sañjñā, tanmukhavanmukhaṃ yasya taccharārimukhaṃ, tasya śastrasya loke kartarīti 12 sañjñā; tāṃ ca dvādaśāṅgulāṃ calatpāśāṃ kuryāt| antarmukhamiti madhyamukhaṃ, tallakṣaṇamāha- “aṣṭā(saptā)ṅgulaṃ 13 pramāṇena jihmādhāreṇa cāplutam| śastramantarmukhaṃ nāma candrārdhamiva 14 codgatam”- iti| trikūrcakamiti trayaḥ kūrcā yasya tat trikūrcakam 15; atra tantrāntaraṃ- “aṅgulāni tathā'ṣṭau ca śastraṃ kāryaṃ trikūrcakam| phalairantarmukhākārairaṅgulairanvi(rāci)taṃ tribhiḥ|| ekaikasya phalasyaiṣāmantaraṃ vrīhisammitam| vṛntaṃ pañcāṅgulāyāmaṃ kāryaṃ rucakabhūṣitam”- iti| kuṭhāriketi 16 kuṭhāratulyā kuṭhārikā, atra tantrāntaraṃ “kuṭhārikāyā vṛntaṃ syāt sārdhasaptāṅgulāyatam| phalamardhāṅgulāyāmaṃ godantasadṛśaṃ samam”- iti| vrīhimukhamiti 17 vrīhimukhamiva mukhaṃ yasya tadvrīhimukham; atra bhojaḥ- “śastraṃ vrīhimukhaṃ kāryamaṅgulāni ṣaḍāyatam| dvyaṅgulaṃ tasya vṛntaṃ syāttatphalaṃ caturaṅgulam| tanmukhaṃ vrīhivistāraṃ tanusaṅgū(mū)ḍhakaṇṭakam”- iti| āreti āreva ārā, ārā carmakārāṇāṃ śastram; atra 18 tantrāntaram- “ārā hyaṣṭāṅgulāyāmā kartavyā tu viśāmpate?| tilapramāṇaṃ tu phalaṃ tasyāḥ kāryaṃ samāhitam| dūrvāṅkuraparīṇāhaṃ vṛntaṃ gopucchasannibham-” iti| vetasapatramiti vetasapatramiva vetasapatram; atra bhoja,- “tīkṣṇamaṅgulavistāraṃ caturaṅgulamāyatam| aṅgulāni tu catvāri vṛntaṃ kāryaṃ vijānatā-” iti| baḍiśamiti 19 baḍiśatulyaṃ baḍiśaṃ, baḍiśaṃ matsyavedhanamāhuḥ| atra tantrāntaraṃ- “baḍiśe cāpi kartavye pramāṇena ṣaḍaṅgule 20| svānataṃ tu tayorekamekaṃ nātyānataṃ bhavet|| ardhapañcāṅgulaṃ vṛntaṃ śeṣaṃ kāryaṃ mukhaṃ tayoḥ| ardhacandrākṛti vaktraṃ (mukhaṃ) kāryaṃ nātyānatasya tu|| svānataṃ nāmayettatra 21 baḍiśaṃ ca bhiṣagvaraḥ| vṛntāgrayorantaraṃ syādyāvadardhāṅgulaṃ ma(mi)tam” iti| dantaśaṅkuriti kapālikāśarkarādidantadoṣaharaṇāya śaṅkurdantaśaṅkuḥ; atra bhojaḥ- “kāryaḥ ṣaḍaṅgulayāmo dantaśaṅkurvijānatā 22| śaṅkuvacca mukhaṃ tasya kāryamardhāṅgulāyatam|| caturasraṃ samaṃ caiva tīkṣṇadhāraṃ samāhitam| vṛntāgra tasya kartavyaṃ śastravrīhimukhākṛti|| kapālikāṃ śarkarāṃ ca dantasthāṃ tena śodhayet”- iti| eṣaṇīti 23 ‘eṣyate anayā’ iti eṣaṇī; atra tantrāntaraṃ- “vraṇaistāsāṃ parīṇāho mukhaṃ gaṇḍūpadākṛti”- iti||3||
tatra maṇḍalāgrakarapatre 24 syātāṃ chedane lekhane ca, vṛddhipatranakhaśastramudrikotpalapatrakārdhadhārāṇi chedane bhedane ca, sūcīkuśapatrāṭī(ṭā)mukhaśarārimukhāntarmukhatrikūrcakāni visrāvaṇe, kuṭhārikāvrīhimukhārāvetasapatrakāṇi vyadhane sūcī ca, baḍiśaṃ dantaśaṅkuścāharaṇe, eṣaṇyeṣaṇe 25 ānulomye ca, sūcyaḥ sīvane; ityaṣṭavidhe karmaṇyupayogaḥ śastrāṇāṃ vyākhyātaḥ 26||4||
teṣāṃ viṣayabhedamaṣṭavidhe karmaṇi darśayitumāha- tatretyādi| tatra teṣu madhye, syātāṃ bhavetām| cakāraḥ karmāntaraṃ samuccinoti| vṛddhipatretyādi| cakārāllekhane ca| sūcī ceti cakāraḥ kuśapatrotpalapatrakādīṃśca vyadhane samuccinoti| nanu, ubhayatrāpyekārthatvāt kimarthaṃ yantraśastrayormadhye baḍiśasya pāṭhaḥ? ucyate, yantrapaṭhitaṃ baḍiśaṃ yathāyogapariṇāhadairghyaṃ, śastrapaṭhitaṃ tu ṣaḍaṅgulameva tīkṣṇakaṇṭakamukhamevetyadoṣaḥ| eṣaṇīti ānulomyamatra visrāvaṇamabhipretaṃ, na tu ṛjukaraṇaṃ; kasmāt? ṛjukaraṇasya śastrakarmasvanirdiṣṭatvāt; yadi kathañcit syāt, tadā śastrakarmaṇāṃ navatvaprasaṅgaḥ, tasmādādya eva pakṣo nyāyya iti; cakārādvyadhane'pi| nanu, eṣaṇī yantraśastrayoḥ paṭhyate, prayojanaṃ cobhayatrāpyeṣaṇameva, tasmādubhayapāṭhe ko viśeṣaḥ? ucyate- yantrapaṭhitāyā eṣaṇyā ākṛtirgaṇḍūpadamukhī, pramāṇaṃ tu yathāyogapariṇāhadairghyaṃ; śastreṣu punareṣaṇyāḥ pramāṇamaṣṭāṅgulam, ākṛtistu tīkṣṇakaṇṭakayavapatramukhī cetyadoṣaḥ| dvyaṅgulādibhedena sūcīnāṃ bahutvāt ‘sūcya’ iti bahutvena nirdeśaḥ||4||
teṣāmatha yathāyogaṃ 27 grahaṇasamāsopāyaḥ karmasu vakṣyate- tatra vṛddhipatraṃ vṛntaphalasādhāraṇe bhāge gṛhṇīyāt, bhedanānyevaṃ sarvāṇi, vṛddhipatraṃ maṇḍalāgraṃ ca kiñciduttānena pāṇinā lekhane bahuśo'vacāryaṃ, vṛntāgre visrāvaṇāni, viśeṣeṇa tu bālavṛddhasukumārabhīrunārīṇāṃ rājñāṃ rājamā(pu)trāṇāṃ ca trikūrcakena visrāvayet, talapracchāditavṛntamaṅguṣṭhapradeśinībhyāṃ vrīhimukhaṃ, kuṭhārikāṃ vāmahastanyastāmitarahastamadhyamāṅgulyā'ṅguṣṭhaviṣṭabdhayā'bhihanyāt 28, ārākarapatraiṣaṇyo mūle, śeṣāṇi tu yathāyogaṃ 29 gṛhṇīyāt ||5||
teṣāmityādi| vṛntaphalasādhāraṇe bhāge iti vṛntaphalayormadhyadeśa ityarthaḥ| evam ityameva, yathā vṛddhipatraṃ vṛntaphalayormadhyadeśe gṛhyate tathā bhedanānyapītyevaṃśabdārthaḥ| bahuśa iti bahūn vārān, ‘sakṛdapaharat’ (sū. a.5) ityasyāpavādaḥ| vṛntāgre vāraṅgāgre, ‘gṛhṇīyāt’ ityadhyāhāraḥ| talapracchāditavṛntamiti hastatalapihitavṛntam; aṅguṣṭhapradeśinībhyāṃ `gṛhṇīyāt’ ityadhyāhāraḥ| aṅguṣṭhaviṣṭabdhayeti aṅguṣṭhāgre viṣṭambhitavegayā| mūlaṃ, tsaru, vāraṅgaṃ, vṛntamiti paryāyāḥ| yathāyogamiti yogānatikrameṇa| tadyathā- kānicidvṛntāgre, kānicidvṛntamadhye, kānicidvṛntamūle, karmayogāpekṣayetyarthaḥ||5||
teṣāṃ nāmabhirevākṛtayaḥ prāyeṇa 30 vyākhyātāḥ ||6||
saṅkṣepeṇa śastrākāraṃ darśayannāha- teṣāṃ nāmabhirityādi| teṣāṃ śastrāṇām, ākṛtayo lakṣaṇāni, nāmabhireva prāyeṇa vyākhyātāḥ||6||
tatra nakhaśastraiṣaṇyāvaṣṭāṅgule 31, sūcyo vakṣyante, (pradeśinyagraparvapradeśapramāṇā 32 mudrikā, daśāṅgulā 33 śarārimukhī sā ca (yā sā) kartarīti kathyate) | śeṣāṇi tu ṣaḍaṅgulāni ||7||
teṣāṃ pramāṇāni darśayannāha- tatra nakhaśastretyādi| anye tu nakhaśastrasthāne nakhavardhanīti paṭhanti vyākhyānayanti ca- nakhavardhanī nakhacchedanī| sūcyo 34 vakṣyanta iti aṣṭavidhaśastrakarmīye (sū. a. 25) ‘dvyaṅgulā tryaṅgulā’ ityādinā sūcyo vakṣyanta iti| etasyāgre mudrikākartarīśastrayoḥ kecinmānaṃ paṭhanti| taducyate- “pradeśinyagraparvapradeśapramāṇā, mudrikā, daśāṅgulā śarārimukhī sā ca (yā sā ) kartarīti kathyate”- iti| śeṣāṇīti 35 nirdiṣṭapramāṇebhyo nakhavardhanyeṣaṇīsūcībhyo'nyāni śeṣāṇi||7||
tāni sugrahāṇi, sulohāni, sudhārāṇi, surūpāṇi, susamāhitamukhāgrāṇi, akarālāni, ceti śastrasampat ||8||
pramāṇākārābhyāṃ śastrāṇi nirdiśya śeṣaśastraguṇasampadaṃ darśayitumāha- tāni sugrahāṇītyādi| sugrahāṇi śobhanavāraṅgāṇi 36| sulohāni śobhanalohāni| sudhārāṇi śobhanadhārāṇi| susamāhitamukhāni piṇḍīkṛtamukhāni, anye tu suṣṭhu samyagāhitaṃ mukhaṃ yeṣāṃ tāni tathoktāni| akarālāni adanturāṇi| śastrasampat śastraguṇaḥ||8||
tatra vakraṃ, kuṇṭhaṃ, khaṇḍaṃ, kharadhāram, atisthūlam, atyalpam, atidīrgham, atihrasvam, ityaṣṭau śastradoṣāḥ | ato viparītaguṇamādadīta, anyatra karapatrāt; taddhi kharadhāramasthicchedanārtham ||9||
śastradoṣānnirdiśannāha- tatra vakramityādi| kuṇṭhaṃ sthūladhāratvenāromavāhi| khaṇḍam asamagram| kharadhāraṃ karkaśadhāram| atyalpam atitanu 37| ato viparītamiti vakrādiśastrebhyo viparītaguṇam, ṛjutīkṣṇasakalamasṛṇadhārādiguṇam| kiṃ sarvāṇyeva viparītaguṇānyādadītetyāha- anyatra karapatrāditi| kutaḥ punaretat? taddhītyādi|- tacchabdo yasmādarthe, hiśabdo hetau, yasmāt karapatramasthicchedanārthamato hetoḥ kharadhāram||9||
tatra 38 dhārā bhedanānāṃ māsūrī, lekhanānāmardhamāsūrī, vyadhanānāṃ visrāvaṇānāṃ ca kaiśikī, chedanānāmardhakaiśikīti ||10||
aṣṭavidhe karmaṇi sukarmaniṣpādakatvena yathā śastrāṇāṃ sudhāratvaṃ bhavati tathā nirdiśannāha- tatra dhāretyādi| bhedanānāṃ vṛddhipatranakhaśastrādīnām| māsūrī masūradaladhārātanvī 39| lekhanānāṃ maṇḍalāgrādīnām| ardhamāsūrī masūradaladhārārdhatanvī 40| vyadhanānāṃ kuṭhārikādīnām| visrāvaṇānāṃ sūcīkuśapatrādīnām| kaiśikī keśapramāṇā| chedanānāmiti atra chedanāni vṛddhipatrādīnyeva, tāni yadā chedane prayujyante tadā teṣāṃ dhārā ardhakaiśikī ardhakeśapramāṇā tanvī kartavyā||10||
baḍiśaṃ dantaśaṅkuścānatāgre | tīkṣṇakaṇṭakaprathamayavapatramukhyeṣaṇī (gaṇḍūpadākāramukhī 41 ca) ||11||
āharaṇe eṣaṇe ca śastrāṇāṃ dhārāviśeṣaṃ darśayannāha- baḍiśaṃ dantaśaṅkurityādi| atra ānatāgre iti baḍiśasyaiva viśeṣaṇaṃ, na dantaśaṅkoḥ, kutaḥ? śaṅkutulyatvenaiva tasyānatatvadarśanāt| eṣaṇī trividhā bhavati tīkṣṇakaṇṭakamukhī, prathamayavapatramukhī, gaṇḍūpadākāramukhī ca| anye tu ‘tīkṣṇakaṇṭakaprathamayavapatramukhe’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- etadviśeṣaṇadvayaṃ baḍiśadantaśaṅkvoḥ; tena tīkṣṇakaṇṭakamukhaṃ baḍiśaṃ, prathamayavapatramukho dantaśaṅkuḥ, prathamayavapatramukhatvena dantaśaṅkormukhatanutvamākāraśca kathitaḥ, tena gaṇḍūpadākāramukhī ceti cakārādetadviśeṣaṇadvayameṣaṇyāmapi sambadhnanti| anye tu ‘tatra dhārā bhedanānāṃ māsūrī’ ityādigranthaṃ ‘eṣaṇī gaṇḍūpadākāramukhī ca’ iti yāvanna paṭhanti||11||
teṣāṃ pāyanā 42 trividhā kṣārodakataileṣu | tatra kṣārapāyitaṃ śaraśalyāsthicchedaneṣu, udakapāyitaṃ māṃsacchedanabhedanapāṭaneṣu, tailapāyitaṃ sirāvyadhanasnāyucchedaneṣu ||12||
tatra pāyanāyāstīkṣṇatvādayo guṇāḥ karmaviśeṣotkarṣahetavo 43 bhavantīti tāmāha- teṣāṃ pāyanetyādi| pāyanā pātuṃ prayojanā, sā ca lauhakārāṇāṃ prasiddhā kecit kṣāratailapāyanayoranārṣatvamācakṣate| kṣārādipāyanānāṃ karmaviśeṣaviṣayaṃ darśayannāha- tatra kṣārapāyitamityādi||12||
teṣāṃ niśānārthaṃ ślakṣṇaśilā māṣavarṇā; dhārāsaṃsthāpanārthaṃ 44 śālmalīphalakamiti 45||13||
sudhārāṇīti prāguktaṃ, kathaṃ dhārā śobhanā kartavyetyatrāha- teṣāmityādi| ślakṣṇā akarkaśā| dhārāsaṃsthāpanārthaṃ sthirīkaraṇārtham| phalakaṃ paṭṭakam| tatrāniśitadhārāṇāṃ niśānārthaṃ ślakṣṇaśilā, niśitānāṃ saṃsthāpanārthaṃ śālmalīphalakam| anye tu ‘teṣāṃ niśānī ślakṣṇaśilikā māṣayūṣaprabhā, dhārāsaṃsthāpanaṃ śālmalīphalakam’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- ślakṣṇaśilikā nāpitaśilikā, māṣayūṣaprabhā kṛṣṇakapiletyarthaḥ||13||
bhavati cātra- yadā suniśitaṃ śastraṃ romacchedi susaṃsthitam | sugṛhītaṃ pramāṇena tadā karmasu yojayet ||14||
kathaṃ punaḥ śastraṃ saṃsthāpitadhāraṃ jñātavyamityāha- bhavati cātretyādi| yadā śastraṃ romacchedi bhavati tadā suniśitaṃ bhavati yāvadromāṇi na chinatti tāvanniśātavyamityarthaḥ| susaṃsthitaṃ śobhanākāram| sugṛhītaṃ grahaṇaṃ śastrāṇāṃ prāguktaṃ, tadyathā- ‘vṛddhipatraṃ vṛntaphalasādhāraṇe bhāge gṛhṇīyāt’- ityādi| pramāṇeneti pramāṇena lakṣitaṃ, śastrapramāṇaṃ ‘teṣāṃ nakhaśastraiṣaṇyāvaṣṭāṅgule’- ityādi| anye tu sugṛhītaṃ pramāṇeneti pramāṇena sugṛhītamiti vyākhyānayanti; tatra vṛddhipatrādi vṛntaphalasādhāraṇabhāgādigrahaṇapramāṇenetyarthaḥ| kecit ‘romacchedi’ ityasya sthāne ‘romavāhi 46 - iti paṭhanti||14||
anuśastrāṇi tu tvaksārasphaṭikakācakuruvindajalaukognikṣāranakhagojīśephālikāśākapatrakarīrabālāṅgulaya 47 iti ||15||
aśastrāvacāraṇīyeṣu śiśuprabhṛtiṣvalābhādvā śastrāṇāṃ tatkarmasādhakadravyāntareṇa śastrātideśaṃ kurvannāha- anuśastrāṇītyādi| anuśastrāṇi hīnaśastrāṇi śastrasadṛśāni vā| tvaksāraḥ vaṃśaḥ; kuruvindaḥ pāṣāṇaviśeṣaḥ, yena niśitāni lohāni tīkṣṇāni bhavanti, anye tu kuruvindaṃ lohitāśma ratnapradhānaṃ; gojī gojihvā, anye śākhoṭakamāhuḥ; śephālikā 48 raktavṛntā śāradakusumā; śāko mahāvṛkṣaḥ karkaśapatraḥ; patraśabdo gojīprabhṛtibhiḥ saha pratyekaṃ sambadhyate; karīraḥ aṅkuraḥ||15||
śiśūnāṃ śastrabhīrūṇāṃ śastrābhāve ca yojayet | tvaksārādicaturvargaṃ chedye bhedye ca buddhimān ||16|| āhāryacchedyabhedyeṣu nakhaṃ śakyeṣu yojayet | vidhiḥ pravakṣyate paścāt kṣāravahnijalaukasām 49||17|| ye syurmukhagatā rogā netravartmagatāśca ye | gojīśephālikāśākapatrairvisrāvayettu tān ||18|| eṣyeṣveṣaṇyalābhe tu bālāṅgulyaṅkurā hitāḥ |19|
teṣāṃ viṣayamāha- śiśūnāmityādi| tvaksārādicaturvargamiti vaṃśasphaṭikakācakuruvindāni| āhāryacchedyabhedyeṣu nakhaṃ śakyeṣviti āhāryādiṣu nakhaśakyeṣu nakhaṃ prayojayedityarthaḥ| netravartma netrapakṣma| eṣyeṣveṣaṇyalābhe tvityādi eṣyeṣu śalyeṣu eṣaṇyā alābhe bālādayo hitāḥ||16-18||-
śastrāṇyetāni matimān śuddhaśaikyāyasāni tu | kārayet karaṇaprāptaṃ karmāraṃ karmakovidam ||19||
idānīṃ śastrāṇāṃ guṇasampatkāraṇaṃ vaktumāha- śastrāṇyetānītyādi| kārayet kartuṃ prayojayet| kaḥ kartuṃ prayojayet? buddhimān vaidya ityarthaḥ| kaṃ? karmāraṃ lauhakāram| kiṃviśiṣṭaṃ karmāraṃ? karaṇaprāptaṃ; karaṇe prāptaṃ svakarmaṇi nipuṇamityarthaḥ| punaḥ kiṃviśiṣṭaṃ? karmakovidaṃ karmapaṇḍitaṃ, yataḥ svakarmaṇi nipuṇamata eva karmakovidam| kāni kārayet? śastrāṇi| etāni pūrvoktāni kimbhūtāni śastrāṇi kārayedityāha- śuddhaśaikyāyasāni tviti; śuddhaṃ malarahitaṃ, śaikyaṃ tīkṣṇam; anye tu śaikyāyasāni sāramayalauhaghaṭitāni| kecicchlokārdhamanyathā paṭhanti;- “kārayet karaṇaiḥ proktaiḥ karmāraiḥ karmakovidaiḥ”- iti, vyākhyānayanti ca- karaṇairupakaraṇaiḥ; śeṣaṃ samam||19||
prayogajñasya vaidyasya siddhirbhavati nityaśaḥ | tasmāt paricayaṃ kuryācchastrāṇāṃ grahaṇe 50 sadā ||20||
prayogajñasyetyādi| prayogaḥ prakṛṣṭo yogaḥ, yojanā, tajjñasya| siddhiḥ ārogyasampādanam| nityaśaḥ sarvadā| paricayaṃ śastragrahaṇābhyāsam| anye ‘pramāṇajñasya vaidyasya’- iti paṭhanti; pramāṇajñasya śastragrahaṇamānajñasya||20||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne śastrāvacāraṇīyo nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ ||8||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ sūtrasthāne śastrāvacāraṇīyo nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ||8||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 ‘ekaviṃśatiḥ śastrāṇi| tadyathā- maṇḍalāgrārdhamaṇḍalakarapatra...’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ| vāgbhaṭe (sū. a. 26) sarpāsyaṃ, liṅganāśavyadhanī śalākā, kūrcaḥ, khajaḥ, karṇapālīvyadhanaṃ, karṇavedhanī ceti ṣaṭśastrāṇyadhikānyuktāni| teṣāṃ lakṣaṇāni kramaśo yathā- ‘sarpāsyaṃ ghrāṇakarṇāśaśchedane'rdhāṅgulaṃ phale’ iti| ‘tāmrī śalākā dvimukhī mukhe kuruvakākṛtiḥ| liṅganāśaṃ tayā vidhyet’| sarvavṛttāstāścaturaṅgulāḥ| kūrco vṛttaikapīṭhasthāḥ saptāṣṭau vā subandhanāḥ| saṃyojyo nīlikāvyaṅgakeśaśāteṣu kuṭṭane’, tāḥ sūcyaḥ| ‘ardhāṅgulamukhairvṛttairaṣṭābhiḥ kaṇṭakaiḥ khajaḥ| pāṇibhyāṃ mathyamānena ghrāṇāttena haredasṛk’| ‘vyadhanaṃ karṇapālīnāṃ yūthikāmukulānanam’| ‘bahalāyāśca śasyate| sūcī tribhāgasuṣirā tryaṅgulā karṇavedhanī’ iti | ‘sūcīkūrco vṛttaikamūlo'gre sunibaddhasaptāṣṭasūcikaḥ kuṣṭhaśvitrendraluptasuptādiṣu| khajastvardhāṅgulāyatāṣṭakaṇṭakamukhastāmro lauho vā nāsābhyantaragataśoṇitamokṣārthaḥ| karṇavyadhanaṃ tryaṅgulāyatamaṅgulaśuṣiraṃ ghanaṃ yūthikāmukulāgram” (vṛ. vā. sū. 34)| karṇavyadhanaṃ śuṣirabhāge bheryākṛti iti induḥ
  2. 2 ‘ṣaṭbhāge’ iti pā.| etacca bhālukīvacanamiti cakraḥ| maṇḍalāgralakṣaṇaṃ vāgbhaṭe evaṃ paṭhyate- “maṇḍalāgraṃ phale teṣāṃ tarjanyantarnakhākṛti| lekhane chedane yojyaṃ pothakīśuṇḍikādiṣu”- iti | ‘dve maṇḍalāgre ye prokte ekaṃ vṛttamukhaṃ tayoḥ| tīkṣṇadhāraṃ dṛḍhaṃ kāryamekaṃ tacca kṣurākṛti’ iti bhānumatyāṃ bhojaḥ| “maṇḍalāgraṃ pradeśinyantarnakhavistṛtaphalaṃ, tallekhanacchedanayorvartmarogotsannadantamāṃsadurniviṣṭavraṇagalaśuṇḍikādiṣu prayojyam” (aṣṭāṅgasaṅgraha, sū. a. 34)| ‘antarnakhaṃ māṃsanikaṭaṃ, tadākṛti phalaṃ yasya tattayoktam’ iti tadvyākhyāyāminduḥ
  3. 3 karapatralakṣaṇaṃ vāgbhaṭe evaṃ paṭhyate- “chede'sthnāṃ karapatraṃ tu kharadhāraṃ daśāṅgulam|| vistāre dvyaṅgulaṃ sūkṣmadantaṃ sutsarubandhanam”- iti| “tsarurmuṣṭiḥ, bandhanaṃ grahaṇaṃ, śobhane tsarubandhane yasya tat sutsarubandhanam| abhidhānakośe yadyapi “tsarurasimuṣṭiḥ’ ityabhyadhāyi, tathā'pi muṣṭimātrasyehopalakṣaṇārthatvānmuṣṭāvapyupapannameva” ityaruṇadattaḥ
  4. 4 ‘dvādaśāṅguladīrghaṃ syāttanu cācitakaṇṭakam| karapatraṃ vijānīyādbhiṣagākṛtimānataḥ’ iti bhojavacanaṃ bhānumatyām
  5. 5 ‘atra tantrāntaraṃ ‘saptāṅgulaṃ pramāṇena vṛddhipatraṃ dvilakṣaṇam| añcitaṃ cāyatāgraṃ ca kārayet kuśalo bhiṣak|| saptāṅgulaṃ vibhajyaitat pramāṇaṃ vṛddhipatrayoḥ| ardhamekādhikaṃ vṛntaṃ phalaṃ triṣu ca kārayet’ iti ekādhikamiti ekāṅgulādhikatryaṅgularūpamardham, evaṃ saptāṅgule vṛddhipatre caturaṅgulasya vṛntena gatatvāt tryaṅgulaphalamuktamupapannaṃ bhavati| atraivāyatāgraṃ vṛddhipatraṃ kṣuramāhuḥ, ata eva ‘kṣurakartarikāsandaṃśaiḥ’ ityācāryavacanaṃ kṣurasañjñāntaravacanādupapannaṃ bhavati’ iti cakraḥ| ‘vṛddhipatramiti vṛddhirāyatatvena samṛddhiḥ patre patrākāre phale yasya tadvṛddhipatram’ iti hārāṇacandraḥ| vṛddhipatralakṣaṇaṃ vāgbhaṭe evaṃ paṭhyate- “vṛddhipatraṃ kṣurākāraṃ chedabhedanapāṭane| ṛjvagramunnate śothe, gambhīre ca tadanyathā|| natāgraṃ pṛṣṭhataḥ”- iti| “vṛddhipatraṃ kṣurākāraṃ tattūnnate śvayathau ṛju sūcyagramiṣṭaṃ, viparīte tu pṛṣṭhato'vanatadhāram” (a. saṃ. sū. a. 34)
  6. 6 nakhaśastralakṣaṇaṃ vāgbhaṭe evaṃ paṭhyate- “vakrarjudhāraṃ dvimukhaṃ nakhaśastraṃ navāṅgulam| sūkṣmaśalyoddhṛticchedabhedapracchānalekhane”- iti| “nakhānāṃ chedane kāryaṃ śastramaṣṭāṅgulāyatam| ardhāṅgulaṃ mukhaṃ tasya tīkṣṇadhāraṃ tu kalpayet” iti bhānumatyāṃ bhojaḥ
  7. 7 ‘tasya dairghyamaṣṭāṅgulapramāṇaṃ, mukhaṃ cārdhāṅgulam| mudrikāśastraṃ mudrikayā baddhaṃ vṛddhipatratulyalakṣaṇaṃ dvyaṅgulaṃ kṣurākāraṃ, tacca loke “kṣurapra” iti prasiddham| utpalapatramiti utpalapatreṇa tulyamutpalapatrakaṃ, ṣaḍaṅguladīrghaṃ, madhye caturaṅgulaṃ vṛntaṃ, phalaṃ dvyaṅgulāyāmamekāṅgulavistṛtam” iti pā.
  8. 8 ‘atraiva khyātāṅguliśastrāvarodhaḥ’ iti cakraḥ
  9. 9 “ardhadhāraṃ tu kartavyaṃ śastramaṣṭāṅgulāyatam| urasyaṅgulavistāraṃ phale taddvyaṅgulaṃ bhavet” iti bhānumatyāṃ bhojaḥ| ‘urasīti kroḍe’ iti cakraḥ
  10. 10 ‘sūcīmagre vakṣyati’ iti pā.
  11. 11 “tīkṣṇāgraṃ kuśapatrārdhamaṅgulaṃ dairghyataḥ phalam| vṛntaṃ syāttryaṅgulaṃ yasya kuśapatraṃ taducyate” ityuktalakṣaṇam iti hārāṇacandraḥ| “kuśapatre tantrāntaraṃ- vṛntaṃ syāttryaṅgulaṃ madhye kuśapatrasalakṣaṇam” iti cakraḥ| kuśapatrāṭīmukhayorlakṣaṇaṃ vāgbhaṭe evaṃ paṭhyate- “kuśāṭāvadane srāvye dvyaṅgulaṃ syāttayoḥ phalam”- iti| “kuśapatrāṭāmukhe dvyaṅgulaphale” iti vṛddhavāgbhaṭaḥ
  12. 12 ‘atra tantrāntaram- ‘ānupūrvyāyatāṃ tīkṣṇāṃ pramāṇena daśāṅgulām| tribhāge kīlayogaṃ hi jānīyāt kartarīṃ bhiṣak’ iti, pāśavatī baddhakīlavatī ca kartarī’ iti cakraḥ| ‘śarārirnāma pakṣī ‘sarala’ iti vijñāyate, tanmukhamiva mukhamasyeti śarārimukham| śarārimukhasādṛśyasyātra ṛjutve tātparyaṃ? natvāyāme, ‘śeṣāṇi tu ṣaḍaṅgulāni’ ityanantarokteḥ’ iti hārāṇacandraḥ| vāgbhaṭe tu śarāryāsyaṃ kartarī ceti pṛthageva śastradvayaṃ paṭhyate| yathā- “srāvye śarāryāsyatrikūrcake”, tathā- ‘snāyusūtrakacacchede kartarī kartarīnibhā”- iti| “kartarī tribhāgapāśā vraṇasnāyukeśasūtracchedanārthā” iti vṛddhavāgbhaṭaḥ| karmāpyubhayorbhinnamevoktaṃ śarāryāsyasya visrāvaṇaṃ, kartaryāśca chedanam| atrāpi śastrāṇāmaṣṭavidhakarmaṇi viṣayabhedakathanāvasare ‘sūcīkuśapatrāṭīmukhaśarārimukhāntarmukhatrikūrcakāni visrāvaṇe’ iti vākyena śarārimukhasya visrāvaṇameva karmoktaṃ, kartaryāstu karma chedanameva| tasmādetacchastradvayaṃ pṛthageva bhavitumarhati
  13. 13 ‘saptāṅgulapramāṇena’ iti bhānumatyāṃ pāṭhaḥ| antarmukhalakṣaṇaṃ vāgbhaṭe evaṃ paṭhyate- ‘tadvadantarmukhaṃ tasya phalamadhyardhamaṅgulam| ardhacandrānanaṃ caitat’- (vā. sū. a. 26) iti
  14. 14 ‘candraśṛṅgamivonnatam’ iti pā.
  15. 15 ‘trayaḥ kūrcāḥ kṣudracchurikā yasya tattrikūrcakam’ iti hārāṇacandraḥ
  16. 16 kuṭhārikālakṣaṇaṃ vāgbhaṭe evaṃ paṭhyate, - “pṛthuḥ kuṭhārī godantasadṛśā'rdhāṅgulānanā| tayordhvadaṇḍayā vidhyeduparyasthnāṃ sthitāṃ sirām”- iti
  17. 17 ‘vrīhivistāraṃ mukhamasyeti vrīhimukham’ iti hārāṇacandraḥ| vrīhimukhalakṣaṇaṃ vṛddhavāgbhaṭe evaṃ paṭhyate- “vrīhimukhamadhyardhāṅgulaphalaṃ māṃsalapradeśasirāvyadhārthaṃ vṛddhyudaragulmavidradhyādivyadhanabhedanārthaṃ ca-” iti
  18. 18 ārālakṣaṇaṃ vāgbhaṭe evaṃ paṭhyate, - ‘ārā'rdhāṅgulavṛttāsyā tatpraveśā tathordhvataḥ| caturasrā tayā vidhyecchophaṃ pakvāmasaṃśaye| karṇapāliṃ ca bahalām”- iti
  19. 19 baḍiśalakṣaṇaṃ vṛddhavāgbhaṭe evaṃ paṭhyate- “baḍiśo'tyavanatamukhaḥ sūcītīkṣṇāgro grahaṇe galaśuṇḍikārmādeḥ” iti
  20. 20 ‘daśāṅgule’ iti bhānumatyāṃ pāṭhaḥ
  21. 21 ‘tasmāt’ iti pā.
  22. 22 dantaśaṅkuśastraṃ vāgbhaṭe dantalekhanakamiti nāmnā prasiddham| tallakṣaṇaṃ ca tatraivaṃ paṭhyate- “ekadhāraṃ catuṣkoṇaṃ prabaddhākṛti caikataḥ| dantalekhanakaṃ tena śodhayeddantaśarkarām”- iti
  23. 23 eṣaṇīlakṣaṇaṃ vāgbhaṭe evaṃ paṭhyate- “gateranveṣaṇe ślakṣṇā gaṇḍūpadamukhaiṣaṇī| bhedanārthe'parā sūcīmukhā mūlaniviṣṭakhā” iti| bhedanaṃ tvatra kṣārāktasūtrapraveśanena’ iti tadvyākhyāyāṃ hemādriḥ| “eṣaṇyau dve suślakṣṇasparśe, tayorekā'ṣṭāṅgulā gatikothaśalyasrāvavatsu vraṇeṣu śuṣirānveṣaṇe, anyā sūcīsaṃsthānā kṣārāktasūtrapratibaddhā nāḍīnāṃ bhagandaragatīnāṃ ca bhedane” (vṛ. vā. sū. a. 34)
  24. 24 ‘ardhamaṇḍalāgramaṇḍalāgrakarapatrāṇi cchedane lekhane ca’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ
  25. 25 eṣaṇe iti apāṭite'vidīrṇe vā vraṇaśothe bhedanapūrvakameṣaṇe tīkṣṇakaṇṭakamukhī eṣaṇī syādityarthaḥ| pāṭitānāṃ vidīrṇānāṃ vā vraṇānāmeṣaṇe tu yantrādhyāyapaṭhitā gaṇḍūpadākāramukhī eva prayujyate| ānulomye tu prathamayavapatramukhī syāditi jñeyam| ‘anye punaḥ eṣaṇīnāṃ tīkṣṇakaṇṭakamukhatva-prathamayavapatramukhatva-gaṇḍūpadamukhatva-bhedādbahutvaṃ, tena ‘eṣaṇyaḥ eṣaṇe’ iti bahuvacanaṃ paṭhanti’ iti cakraḥ| “ānulomye teṣāmeva (bhagandarādīnāṃ) chedānukrame, ta eva hyeṣaṇyanusāriṇā śastreṇa yathākramamāmūlaṃ chidyante, vakṣyati ca “eṣaṇīṃ dattvā śastraṃ pātayet” iti hārāṇacandraḥ
  26. 26 “śastrāṇi tu ṣaḍviṃśatirbhavanti| tadyathā- dantalekhanamaṇḍalāgravṛddhipatrotpalapatrādhyardhadhāramudrikākartarīsarpavaktrakarapatrakuśapatrāṭāmukhāntarmukhaśarārimukhatrikūrcaka- kuṭhārikāvrīhimukhaśalākāvetasapatrārākarṇavyadhanasūcīsūcīkūrcakhajaiṣaṇībaḍiśanakhaśastrāṇi ceti| tatra trayamādyaṃ lekhane, vṛddhipatrādīni trīṇi pāṭane, catvāri bhedane, maṇḍalāgrādīnyaṣṭau chedane, kuśapatrādīni pañca pracchāne, kuṭhārikādīni ṣaṭ vyadhane, teṣāmārāvrīhimukhe bhedane chedane ca, sūcyaḥ sīvane, sūcīkūrcaḥ kuṭṭane, khajo mathane, eṣaṇyeṣaṇe bhedane ca, baḍiśo grahaṇe, nakhaśastramuddharaṇe chedyabhedyalekhyapracchāneṣu ca| iti dvādaśavidhe śastrakarmaṇyupayogaḥ” iti (vṛ. vā. sū. a. 34)
  27. 27 ‘teṣāṃ yathāyogaṃ grahaṇaṃ karmasu| eṣa śastragrahaṇasamāsaḥ| vṛddhipatraṃ tu’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ| ‘yathāyogamiti yathā bhedyādi śastrakarma yuktaṃ yogyaṃ bhavati tathā śastragrahaṇaṃ vaktavyamityarthaḥ’ iti cakraḥ
  28. 28 ‘viṣṭabdhayeti stambhanābhivardhitavegayā’ iti cakraḥ
  29. 29 ‘yathāyogamiti yathā samyagyogaḥ’ iti cakraḥ| atrāha vāgbhaṭaḥ- chedabhedanalekhyārthaṃ śastraṃ vṛntaphalāntare| tarjanīmadhyamāṅguṣṭhairgṛhṇīyāt susamāhitaḥ|| visrāvaṇāni vṛntāgre tarjanyaṅguṣṭhakena ca| talapracchannavṛntāgraṃ grāhyaṃ vrīhimukhaṃ mukhe|| mūleṣvāharaṇārthāni kriyāsaukaryato'param”- (vā. sū. a. 26) iti
  30. 30 prāyeṇeti vacanādāgamametattantramāgamāntaraṃ ca śastrākārābhidhāyakaṃ darśayati’ iti cakraḥ
  31. 31 ‘cakrastu ‘nakhavardhanyeṣaṇyau’ iti paṭhati vyākhyāti ca- ‘vardhanī chedanī, ‘vṛdhu’ chedane, ityasmāt sādhyam’ iti| “nakhaśastramaṣṭāṅgulamekato'śvakarṇamukhamanyato vatsadantamukhaṃ sūkṣmaśalyoddhṛtau” (vṛ. vā. sū. a. 34) ityaṣṭāṅgasaṅgrahe
  32. 32 ‘mudrikāyāṃ nibaddhaṃ syādvṛddhipatrasalakṣaṇam| dvyaṅgulaṃ mudrikāśastraṃ kṣurasaṃsthānameva ca” iti bhānumatyāṃ bhālukiḥ| mudrikāśastraṃ vāgbhaṭe'ṅguliśastramiti nāmnā paṭhyate| tallakṣaṇaṃ yathā- ‘kuryādaṅguliśastrakam| mudrikānirgatamukhaṃ phale tvardhāṅgulāyatam| yogato vṛddhipatreṇa maṇḍalāgreṇa vā samam|| tatpradeśinyagraparvapramāṇārpaṇamudrikam| sūtrabaddhaṃ galasrotorogacchedanabhedane”- iti| “aṅgulīśastrakaṃ mudrikānirgatamukhaṃ vṛddhipatramaṇḍalāgrādhyardhadhārānyatamatulyārdhāṅgulāyatadhāraṃ pradeśinīprathamaparvapramāṇāparṇavṛttamudrikaṃ dṛḍhasūtrapratibaddhaṃ kaṇṭharogeṣu prayujyate” (vṛ. vā. sū. a. 34) ityaṣṭāṅgasaṅgrahe
  33. 33 ‘prastutāni śastrāṇi vyākhyāya, anantaramupayogitvenānupekṣyatvāccharārimukhāvāntarabhedabhinnaṃ śastrāntaramupadiśati- daśetyādinā| kartarī romādicchedārthaḥ śastraviśeṣaḥ’ iti hārāṇacandraḥ
  34. 34 “vṛttā gūḍhadṛḍhāḥ pāśe tisraḥ sūcyo'tra sīvane| māṃsalānāṃ pradeśānāṃ tryasrā tryaṅgulamāyatā|| alpamāṃsāsthisandhisthavraṇānāṃ dvyaṅgulāyatā|| vrīhivaktrā dhanurvakrā pakvāmāśayamarmasu| sā sārdhadvyaṅgulā” iti vāgbhaṭaḥ (sū. a. 26)| ‘nigūḍhaḥ pāśo yasyāḥ, tasyāṃ pāśasya pārśvayormagnaṃ sūtraṃ na dṛśyate| dhanurvakrā'bhyadhikaṃ na praviśati, praviśatyeva dvitīyena vraṇauṣṭhenāgacchati’ itīnduḥ
  35. 35 atrāha vāgbhaṭaḥ- bāhulyenāṅgulāni ṣaṭ”, tathā “svonmānārdhacaturthāṃśaphalāni”- iti| bāhulyena prāyeṇa viśeṣapramāṇānuktau tāni śastrāṇi ṣaḍaṅgulāni kāryāṇītyarthaḥ, yatra viśeṣapramāṇamuktaṃ tatra tatpramāṇānyeva kāryāṇi| svonmānārdhacaturthāṃśaphalānīti svaṃ ca tadunmānaṃ ca svonmānam, unmānaṃ dairghyaṃ, tasmādardhaṃ caturthāṃśaṃ vā phalaṃ yeṣāṃ tāni svonmānārdhacaturthāṃśaphalāni
  36. 36 ‘gṛhyate'sminniti graho vāraṅgaṃ’ iti cakraḥ
  37. 37 ‘atituccham’ iti pā.
  38. 38 vṛddhavāgbhaṭe tu ‘dhārā punaśchedanānāṃ māsūrī, lekhanānāmardhamāsūrī, vyadhanānāṃ visrāvaṇānāṃ ca kaiśikī’- iti paṭhyate
  39. 39 ‘masūradhārātanvī’ iti pā.
  40. 40 ‘masūradaladhārātanvī’ iti pā.
  41. 41 atraiṣaṇīlakṣaṇe ‘gaṇḍūpadākāramukhī ca’ iti pāṭho'nārṣaḥ, gaṇḍūpadākāramukhyā eṣaṇyā dhārārahitatvena śastratvābhāvāt| tasmādgaṇḍūpadākāramukhī eṣaṇī yantrameva, tīkṣṇakaṇṭakamukhī prathamayavapatramukhī ceti dvividhameva eṣaṇīśastram| ‘atra śastre baḍiśaṃ paṭhyate yantre ca, ubhayatrāpi cāharaṇaṃ karma kartavyaṃ, tathā eṣaṇyapi śastre yantre ca paṭhyate, eṣaṇaṃ ca ubhayatrāpi karmoktaṃ, tat kathamanayorbhedaḥ ...paraṃ yantrakarmāharaṇameṣaṇaṃ ca śarīrahiṃsāvyatirekeṇa kriyamāṇaṃ jñeyaṃ| śastrakarmāharaṇameṣaṇaṃ ca śarīrahiṃsāyuktaṃ, śastraṃ hi śarīrahiṃsakamiti ‘śasu’ hiṃsāyāmiti dhātvarthādapi bhavati| tena yatrāharaṇe eṣaṇe vā śarīrāvayavahiṃsā tacchastrakarma, śarīrahiṃsakaṃ tu yantrakarma, anenaiva ca karmabhedena yantraśastrayorapi bheda iti paśyāmaḥ’ iti cakraḥ| hārāṇacandrastu ‘baḍiśaṃ dantaśaṅkuścānatāgre tīkṣṇakaṇṭaprathamayavapatramukhe, eṣaṇī gaṇḍūpadākāramukhī’ iti paṭhati vyākhyānayati ca- “śaṅkuḥ kīlaka iveti śaṅkuḥ, dantaśodhanaḥ śaṅkurdantaśaṅkuriti śākapārthivāditvādrūpasiddhiḥ| ānatāgraṃ baḍiśamānatāgraśca dantaśaṅkurityānatāgre ‘napuṃsakamanapuṃsakena’ iti klībaśeṣaḥ| te punastīkṣṇakaṇṭakaprathamayavapatramukhe ityanvayaḥ| tathā ca tīkṣṇakaṇṭakamukhaṃ baḍiśaṃ prathamayavapatramukhaśca dantaśaṅkurityarthaḥ| atra gaṇḍūpadākāramukhatvena śastrābhāve'pyeṣaṇyāḥ śastratvena vyapadeśaḥ praṇidhānadoṣācchatravatkāryakarī bhavatītyākhyātuṃ, ato'vahitenaiṣā praṇidheyeti”
  42. 42 nirvṛttānāṃ śastrāṇāṃ (agnitaptānāṃ) tatkṣaṇāddravadravyeṣu nirvāpaṇaṃ pāyanā’ iti hārāṇacandraḥ
  43. 43 ‘karmaviśeṣasaukaryahetavaḥ’ iti pā.
  44. 44 ‘dhārāsampādanārthaṃ’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ
  45. 45 vāgbhaṭe śastrasaṃsthāpanārthaṃ śastrakośo'pyuktaḥ| yathā- “syānnavāṅgulavistāraḥ sughano dvādaśāṅgulaḥ| kṣaumapatrorṇakauśeyadukūlamṛducarmajaḥ| vinyastapāśaḥ susyūtaḥ sāntarorṇāsthaśastrakaḥ| śalākāpihitāsyaśca śastrakośaḥ susañcayaḥ”- iti| ‘sāntarāṇi savyavadhānāni, ūrṇāsthāni śastrāṇi yasmin sa sāntarorṇāsthaśastrakaḥ’ ityaruṇadattaḥ
  46. 46 ‘roma voḍhuṃ svabhāvo yasyeti romavāhi’ iti cakraḥ
  47. 47 kuruvindaḥ ‘kurunda’ iti prasiddho'tikaṭhinaḥ pāṣāṇaviśeṣaḥ
  48. 48 śephālikā mahārāṣṭrabhāṣāyāṃ ‘pārijāta’ iti, hindībhāṣāyāṃ ca ‘hāraśṛṅgāra’ iti khyātā
  49. 49 ‘paścādagnikṣārajalaukasām’ iti pā.
  50. 50 ‘śastrāṇāmāditaḥ’ iti pā.