athāto yantravidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
athāta ityādi| yantraṃ śalyānāmāharaṇopāyaḥ, vidhiḥ kalpanaṃ bhedo vā||1-2||
yantraśatamekottaram; atra hastameva pradhānatamaṃ yantrāṇāmavagaccha, (kiṃ kāraṇaṃ 1 ? yasmāddhastādṛte yantrāṇāmapravṛttireva) tadadhīnatvādyantrakarmaṇām ||3||
yantrāṇāṃ saṅkhyāmāha- yantraśatamityādi| ekottaramekādhikam; anye tu śataśabdo'saṅkhyeyavācī 2, uttaraśabdaḥ pradhānavācī; etena yantrāṇāmasaṅkhyeyatvamuktamekasya pradhānatvaṃ ceti vyākhyānayanti| atra yat pradhānaṃ tadeva darśayati- atra hastamevetyādi| pradhānatamamatiśayena pradhānam| avagaccha jānīhi| yadyapyagre kaṅkamukhasya pradhānatvamuktamasti, tathā'pi hastasya prādhānyaṃ na virudhyate, pradhānatamatvāttasyeti| pradhānatve hetumāha- tadadhīnatvādyantrakarmaṇāmiti| hastāyattatvādyantrakarmaṇāmityarthaḥ| anye tvanyathā paṭhanti- ‘kiṃ kāraṇaṃ? yasmāddhastādṛte yantrāṇāmapravṛttireva tadadhīnatvādyantrakarmaṇām’ iti||3||
tatra, manaḥśarīrābādhakarāṇi śalyāni; teṣāmāharaṇopāyo yantrāṇi 3||4||
idānīṃ yantravyāpilakṣaṇaparibhāṣāṃ pratipādayannāha- tatra mana ityādi| tatreti tasmin vakṣyamāṇe śalyaviniścaye||4||
tāni ṣaṭprakārāṇi; tadyathā- svastikayantrāṇi, sandaṃśayantrāṇi, tālayantrāṇi, nāḍīyantrāṇi, śalākāyantrāṇi, upayantrāṇi ceti ||5||
tānītyādi| prakāro bhedaḥ sādṛśyaṃ ca, teṣāṃ ṣaḍbhedāḥ svastikādayaḥ, sādṛśyāni vā ṣaṭ svastikādīnāṃ sādṛśyādeva| pratijñātān ṣaṭprakārān darśayitumāha- tadyathetyādi| svastikaṃ caturaṅgaṃ piṣṭaghaṭitaṃ, tadākṛtīni caturavayavāni svastikayantrāṇyucyante| śeṣāṇāmapi nāmabhirevākṛtayo jñātavyāḥ||5||
tatra caturviṃśatiḥ svastikayantrāṇi 4, dve sandaṃśayantre, dve eva tālayantre 5, viṃśatirnāḍyaḥ, aṣṭāviṃśatiḥ śalākāḥ, pañcaviṃśatirupayantrāṇi ||6||
tatra caturviṃśatirityādi| dve eva tālayantre iti, nanu evaśabdaṃ vinā'pi dve tālayantre labdhe, tat kimevaśabdena? ucyate- evaśabdo'yaṃ svastikādiṣu nirdiṣṭāṃ saṅkhyāṃ vyabhicārayati, tena śalyākṛtimavekṣya svastikādīni yantrāṇyadhikānyapi kāryāṇi, tālayantre dve eva, evaṃ sati na doṣaḥ||6||
tāni prāyaśo lauhāni bhavanti; tatpratirūpakāṇi vā tadalābhe ||7||
kindravyāṇi punaryantrāṇi kartavyānītyāha- tāni prāyaśa ityādi| lohāḥ pañca suvarṇādayaḥ, tatkṛtāni lauhānītyucyante| tatpratirūpakāṇi lohapratirūpakāṇi vā lohābhāve; tāni dantaśṛṅgadārūṇi yantrayonitvenoktānīti vyākhyānayanti| (lohaveṇuvṛkṣasūtraśṛṅgavalkalatṛṇāni snāyupratānā aśmānaścetyetebhyo yantrāṇi niṣpādyante) 6||7||
tatra, nānāprakārāṇāṃ vyālānāṃ 7 mṛgapakṣiṇāṃ mukhairmukhāni yantrāṇāṃ prāyaśaḥ 8 sadṛśāni; tasmāttatsārūpyādāgamādupadeśādanyayantradarśanādyuktitaśca kārayet ||8||
tatra yantrāṇāṃ samāsenākṛtiṃ prasiddhasādharmyādudāhartumicchurāha- tatra nānāprakārāṇāmityādi| nānāprakārāṇāṃ vividhabhedānāṃ, vyālānāṃ mṛgapakṣiṇāṃ hiṃsrāṇāṃ paśuvihaṅgamānāṃ, mukhaiḥ sadṛśāni yantrāṇāṃ mukhāni, ‘bhavanti’ ityadhyāhāraḥ| atra mṛgāḥ siṃhādayaḥ paśavaḥ, pakṣiṇo vāyasādayaḥ| vyālānāmiti paśūnāmeva viśeṣaṇaṃ, natu pakṣiṇāmityeke| tasmādityādi| tatsārūpyāditi vyālapaśupakṣimukhasādṛśyāt| āgamāditi śāstrāt, tathāhi- ‘svastikayantrāṇyaṣṭādaśāṅgulāni’| upadeśāditi vṛddhavaidyavacanopadeśāt| yuktitaśceti prayojanataḥ, puruṣavayo'vayavādivibhāgavicārataśca||8||
samāhitāni yantrāṇi kharaślakṣṇamukhāni ca | sudṛḍhāni surūpāṇi sugrahāṇi ca kārayet ||9||
gadyoktaṃ ślokenopasaṃharannāha- samāhitānītyādi| samāhitāni 9 nyūnātiriktamānavarjitāni| kharaślakṣṇamukhāni dṛḍhamasṛṇamukhāni, anye tu kāryabhedāt kānicit kharamukhāni kānicit ślakṣṇamukhāni; tatra kharamukhāni kaṅkamukhādīni, ślakṣṇamukhāni siṃhamukhādīni| sudṛḍhāni samudāyena| sugrahāṇi suvāraṅgāṇi||9||
tatra svastikayantrāṇi- aṣṭādaśāṅgulapramāṇāni, siṃhavyāghravṛkatarakṣvṛkṣadvīpimārjāraśṛgālamṛgairvārukakākakaṅkakuraracāsabhāsaśaśaghātyulūkacilliśyena- gṛdhrakrauñcabhṛṅgarājāñjalikarṇāvabhañjananandīmukhamukhāni 10, masūrākṛtibhiḥ kīlairavabaddhāni 11, mūle'ṅkuśavadāvṛttavāraṅgāṇi 12, asthividaṣṭaśalyoddharaṇārthamupadiśyante 13||10||
tatra svastikayantrāṇyeva pramāṇākārābhyāṃ darśayannāha- tatra svastiketyādi| tatra siṃhādayo nava vyālamṛgāḥ, kākādayaḥ pañcadaśa pakṣiṇaḥ, eṣāṃ mukhasādṛśyāccaturviṃśatiḥ| tarakṣuḥ ‘jarakha’ iti loke; ṛkṣaḥ bhallūko'tilomaśaḥ, ‘rīñcha’ iti loke; dvīpī citravyāghraḥ, ‘citraka’ (citā) iti loke; mārjāraḥ biḍālaḥ; mṛgairvārukaḥ ‘hariṇadru’ iti loke; kaṅkaḥ kaṅkamallo dīrghacañcurmahāpramāṇaḥ, dahā(gdha)kākamanye; kuraraścirillākāro nādotthāpitamatsyaḥ, ‘kurala’ iti loke; bhāsaḥ gokulacārī gṛdhraviśeṣaḥ; śaśaghātī ‘śaśāri’ iti loke; cilliḥ ‘cilla’ iti loke; śyenaḥ siñcāno garuḍānvaye; gṛdhraḥ mahāpramāṇaḥ sa tu yojanadṛṣṭirāmiṣāśī ca; krauñcaḥ ‘kurañja’ (koñci) iti loke; bhṛṅgarājaḥ ‘kālacaṭaka’ iti pāriyātrīyāḥ, kānyakubjāstu ‘peṅgi’ iti; añjalikarṇāvabhañjanayoḥ suśrutacarakādiṭīkāsu paryāyo na dṛśyate 14 tasmāddeśāntare lokādavagantavyau; nandīmukhaḥ patrāṭī| masūrākṛtibhiḥ kīlaiḥ śalyairavabaddhāni kīlitāni, ‘skandhapradeśe’ iti vākyaśeṣaḥ; anye tu ‘tṛtīye bhāge’ iti vākyaśeṣaṃ manyante| mūle'ṅkuśavadāvṛttavāraṅgāṇīti aṅkuśavadāvṛttaṃ vakraṃ vāraṅgaṃ grahaṇasthānaṃ yeṣāṃ tāni tathoktāni| asthividaṣṭam asthinimagnam||10||
sanigraho'nigrahaśca 15 sandaṃśau ṣoḍaśāṅgulau bhavataḥ, tvaṅmāṃsasirāsnāyugataśalyoddharaṇārthamupadiśyete 16||11||
sanigraho'nigrahaśceti sanigrahānigrahau dvau sandaṃśau, ekaḥ sanigrahaḥ savāraṅgo nāpitasyeva, anyaścānigraho'nibandhanaḥ suvarṇakārasyeva; anye tu sanigraho lohakārasandaṃśa iva kīlabaddha 17 iti manyante||11||
tālayantre 18 - dvādaśāṅgule matsyatālavadekatāladvitālake, karṇanāsānāḍīśalyānāmāharaṇārtham ||12||
tālayantre ityādi| tālasañjñake dve yantre, dve api dvādaśāṅgulapramāṇe| tayorākāramāha- matsyatālavaditi| tālamatra śakalamāhuḥ, matsyasya mīnasya, tālatulye pratanumukhe ityarthaḥ| ke te dve ityāha- ekatāladvitālake iti| atra tālaśabdena pradeśa ucyate; etena ekaṃ tālam ekaḥ pradeśo yasya tadekatālaṃ, dve tāle dvau pradeśau yasya taddvitālakam; etena matsyasya śakalavatpratanumukhaikapradeśamekatālaṃ, matsyaśakalavatpratanumukhadvipradeśaṃ dvitālamityuktam| pariṇāhastu karṇādipraveśī jñeyaḥ| anye tu ‘matsyatālukavadekatālakadvitālake’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- matsyo'tra bhedulirnāmamatsyaḥ, tasya lauhamayatālakākāraṃ mukhaṃ bhavati, atastanmukhārdhākāraṃ yantramekatālakaṃ, sarvamukhākāraṃ dvitālakaṃ, tālako'trāpavārakādikapāṭasandhibandhanaṃ lauhamayamucyate| karṇanāsāśalyaṃ gūthakeśādi||12||
nāḍīyantrāṇi 19 - anekaprakārāṇi, anekaprayojanāni, ekatomukhānyubhayatomukhāni ca; tāni srotogataśalyoddharaṇārthaṃ, rogadarśanārtham, ācūṣaṇārthaṃ, kriyāsaukaryārthaṃ ceti; tāni srotodvārapariṇāhāni, yathāyogadīrghāṇi ca | tatra bhagandarārśovraṇabastyuttarabastimūtravṛddhidakodaradhūmaniruddhaprakaśasanniruddhagudayantrāṇyalābūśṛṅgayantrāṇi 2021 copariṣṭādvakṣyāmaḥ 22||13||
nāḍīyantrāṇyapītyādi| nāḍī(lī)yantrāṇīti nāḍī(lī)vanmadhyacchidrāṇi| ekatomukhāni raktāharaṇārthānyalābūbhagandarārśoyantrādīni; ubhayatomukhāni bastyuttarabastidhūmayantrādīni| tāni srotogataśalyoddharaṇārthamiti tāni nāḍīyantrāṇi srotogataśalyoddharaṇaprayojanāni; tathāhi- ‘lākṣāśalye kaṇṭhāsakte kaṇṭhe nāḍīṃ dattvā taptayā lohaśalākayā''karṣayet’- (sū. a. 27) ityādikam| rogadarśanārthamiti rogā ābhyantarārśaḥprabhṛtayaḥ| ācūṣaṇārthamiti asthigatavāyorduṣṭaraktastanyayorākarṣa(cūṣa)ṇārtham| kriyāsaukaryārthamiti ābhyantarārśaḥprabhṛtiṣu śastrakṣārāgnyādikriyāyāḥ sukaratvāya sukhakaraṇāyetyarthaḥ| tāni srotodvārapariṇāhānīti vartulatvena srotodvāratulyāni| nanu, ‘viṃśatirnāḍyaḥ’ iti pūrvamevoktaṃ, iha tu bhagandarārśovraṇetyādinā nāḍīyantrāṇyalābuśṛṅgāntāni dvādaśa, tat kathaṃ viṃśatiḥ pūryate? ucyate 23, bhagandarayantre dve ekamekacchidram, aparaṃ dvicchidram; arśoyantre api dve ekacchidradvicchidrabhedena; vraṇayantramekaṃ vraṇacchidrāyāmapariṇāhaṃ; bastinetraṃ caturvidhaṃ vayobhedena, anye trividhamāhuḥ; uttarabastinetraṃ dvividhaṃ puṃsāṃ strīṇāṃ ca, eke trividhamāhuḥ; mūtravṛddhidakodarayordve-mūtravṛddhisrāvaṇārthamekaṃ, dakodarasrāvaṇārthaṃ caikaṃ; dhūmanetrāṇi trīṇi ekaṃ vairecanikam, aparaṃ snaihikam, anyacca prāyogikaṃ; niruddhaprakaśayantramekaṃ; sanniruddhagudayantramekam; alābuyantramekaṃ, śṛṅgayantramekam; evaṃ viṃśatirnāḍīyantrāṇi||13||
śalākāyantrāṇyapi nānāprakārāṇi, nānāprayojanāni, yathāyogapariṇāhadīrghāṇi ca; teṣāṃ gaṇḍūpadasarpaphaṇaśarapuṅkhabaḍiśamukhe 242526 dve dve, eṣaṇavyūhanacālanāharaṇārthamupadiśyete 27; masūradalamātramukhe 28 dve kiñcidānatāgre srotogataśalyoddharaṇārthaṃ; ṣaṭ kārpāsakṛtoṣṇīṣāṇi 29, pramārjanakriyāsu; trīṇi darvyākṛtīni khallamukhāni, kṣārauṣadhapraṇidhānārthaṃ 30; trīṇyanyāni 31 jāmbavavadanāni, trīṇyaṅkuśavadanāni, ṣaḍevāgnikarmasvabhipretāni; nāsārbudaharaṇārthamekaṃ kolāsthidalamātramukhaṃ khallatīkṣṇauṣṭhaṃ 32; añjanārthamekaṃ kalāyaparimaṇḍalamubhayato mukulāgraṃ; mūtramārgaviśodhanārthamekaṃ mālatīpuṣpavṛntāgrapramāṇaparimaṇḍalamiti 33||14||
śalākāyantrāṇi nirdeṣṭumāha- śalākāyantrāṇyapītyādi| yathāyogapariṇāhadīrghāṇīti pariṇāho vartulatā| teṣāṃ śalākāyantrāṇāṃ madhye| gaṇḍūpadetyādau mukhaśabdo gaṇḍūpadādibhiḥ saha pratyekaṃ sambadhyate; tena gaṇḍūpadamukhe 34 dve, sarpaphaṇamukhe 35 dve, evaṃ śeṣayorapi| śarapuṅkhaḥ śaraguṇasandhānasthānam| baḍiśo matsyabandhanam| teṣāṃ caturṇāṃ gaṇḍūpadamukhādīnāṃ yathāsaṅkhyena prayojanamāha- eṣaṇetyādi|- eṣaṇaṃ gambhīrapākādau pūyādyanveṣaṇaṃ; vyūhanamūrdhvīkaraṇaṃ chittvottuṇḍitasyoddharaṇārthaṃ, vāraṅgeṇānusaraṇamityeke 36| masūradaleti masūrasya dalitasya nistuṣakhaṇḍaṃ dalamityucyate| kiñcidānatāgre iti manāgvakrāgre| ṣaṭ kārpāsakṛtoṣṇīṣāṇīti tūlaveṣṭitāgrāṇi, pramārjanakriyāsu proñchanakriyāsu| trīṇi darvyākṛtīnīti darvī dāruhastakaḥ| khallamukhāni nimnamukhāni| jāmbavavadanānīti jambuphalamukhākṛtīni| kolāsthidalamātramukhamiti badarāsthimajjavidalapramāṇaṃ; khallatīkṣṇauṣṭhamiti khallaṃ nimnaṃ madhye boddhavyaṃ, tīkṣṇauṣṭhaṃ tvante| kalāyaparimaṇḍalamiti kalāyamātraṃ parito maṇḍalaṃ vartulam, ubhayato mukulāgramiti dvayorantayoḥ kalikāvadagraṃ; dairghyeṇa tvaṣṭāṅgulaṃ śālākyoktatvāt| gaṇḍūpadamukhādīnāmaṅkuśavadanāntānāṃ 37 śalākāyantrāṇāṃ tulyākṛtitve'pi dvitvaṣaṭtvādīni kāryāpekṣīṇi||14||
upayantrāṇyapi- rajjuveṇikāpaṭṭacarmāntavalkalalatāvastrāṣṭhīlāśmamudgarapāṇipādatalāṅgulijihvā- dantanakhamukhabālāśvakaṭakaśākhāṣṭhīvanapravāhaṇaharṣāyaskāntamayāni kṣārāgnibheṣajāni ceti ||15|| etāni dehe sarvasmin dehasyāvayave tathā | sandhau koṣṭhe dhamanyāṃ ca yathāyogaṃ prayojayet ||16||
upayantrāṇi nirdeṣṭumāha- upayantrāṇyapītyādi| upayantrāṇīti yantrasamīpavartīni, hīnayantrāṇītyanye 38| rajjuḥ muñjādiviracito guṇaḥ; veṇikā guṇatrayagrathitā; carmāntaṃ carmāvayavaḥ, atra `varmāntam’ ityeke paṭhanti, varma sannāhaḥ; valkalaṃ palāśodumbarādīnāṃ tvak, sā ca bhagnādibandhanayantrārthaṃ; latā pratāninī ‘veli’ iti loke; vastraṃ karpaṭaḥ; aṣṭhīlāśmeti aṣṭhīlā dīrghavartulapāṣāṇaḥ, anye lauhakārāṇāṃ lauhīṃ dīrghavartulabhāṇḍikāmāhuḥ, tayā tulyo'śmā aṣṭhīlāśmā, sa cāṣṭhīlāśmā prasiddhaḥ; mudgaraḥ kāṣṭhādikṛtaḥ, ayamasthividaṣṭaśalyasya cālanārthaṃ; pāṇipādatalamiti talaśabdaḥ pāṇipādābhyāṃ saha pratyekaṃ sambadhyate; aśvakaṭakaḥ ghoṭakakavikācūḍakaṃ, śākhā vṛkṣasya, anayoḥ prayojanaṃ śalyāpanayanīye vakṣyati; ṣṭhīvanaṃ śleṣmādinirasanaṃ; pravāhaṇaṃ vamanavirecanāśrupravartanādi yathāsaṅkhyaṃ kaphapittākṣirajaḥśalyādiṣu; harṣaḥ tuṣṭiḥ; ayaskāntaḥ pāṣāṇaviśeṣaḥ, ākarṣakadrāvakacumbakabhrāmakabhedāccaturvidhaḥ| itiśabdaḥ samāptau, samāptāni yantrāṇīti| svabhāvapācanapramārjanādayo'navabaddhaśalyoddharaṇahetavo rajjvādyupayantreṣvevāntarbhūtā iti pṛthaṅnoktāḥ| tadyathā- pravāhaṇagrahaṇena tāvadaśrukṣavathuprabhṛtīnāmapyatra grahaṇamityādikaṃ boddhavyam||15-16||
yantrakarmāṇi tu- nirghātanapūraṇabandhanavyūhanavartanacālanavivartanavivaraṇapīḍanamārgaviśodhanavikarṣaṇāharaṇāñchanonnamana- vinamanabhañjanonmathanācūṣaṇaiṣaṇadāraṇarjūkaraṇaprakṣālanapradhamanapramārjanāni 39 caturviṃśatiḥ ||17||
kāni punaryantrāṇāṃ karmāṇītyāha- yantrakarmāṇi tvityādi| nirghātanam itaścetaśca vicālya nirharaṇam, itaścetaśca ghaṭṭanamityeke; pūraṇaṃ bastinetraprabhṛtibhistailādinā; bandhanaṃ rajjvādinā; vyūhanam atraivādhyāye vyākhyātaṃ prāk; vartanaṃ visṛtasya vartulīkaraṇaṃ; cālanaṃ sthānāt sthānāntaranayanam, anye śalyakampanamāhuḥ; vivartanaṃ karṇavāyorniṣkāsayitumiṣṭasya karṇalagnasya punarnivartanam, anye yantrasya bhrāmaṇamantare vā; vivaraṇaṃ prakāśanaṃ, māṃsacchedāvakāśadānena vivaraṇamityeke, ‘vivaraṇaṃ prasāraṇam’ iti lakṣmaṇaṭippaṇakenoktaṃ; pīḍanaṃ vraṇasya pūyādinirgamanārthamaṅgulyādinā; mārgaviśodhanaṃ mūtrapurīṣasaṅge; vikarṣaṇaṃ vigṛhya karṣaṇama, anye māṃsādipratibaddhaśalyasya mocanamāhuḥ; āharaṇamānayanam; āñchanam īṣanmukhānayanam, īṣanmukhe ānayanamityarthaḥ; unnamanamadhaḥsthitasya śarakarṇāderūrdhvaṃ nayanaṃ; vinamanaṃ nimnī(namrī)karaṇaṃ; bhañjanaṃ śarakarṇāderāmardanaṃ, samantato mardanamityanye; unmathanaṃ pranaṣṭasya śalyasya mārge śalākādibhirāloḍanam; ācūṣaṇaṃ viṣaduṣṭastanyarudhireṣu śṛṅgālābūbhyāṃ mukhena vā; eṣaṇaṃ gaṇḍūpadamukhena gativraṇotsaṅgaśalyādīnāṃ; dāraṇaṃ śarakarṇādidvidhākaraṇam; ṛjūkaraṇaṃ kuṭilaśalyasya; prakṣālanaṃ toyādibhirvraṇotsaṅgādīnāṃ; pradhamanaṃ śleṣmaśalyasaṅge nāsikāyāṃ nāḍyā cūrṇakṣepaṇaṃ; pramārjanaṃ proñchanaṃ bālāṅgulivastrairakṣirajaḥśalyādiṣu||17||
svabuddhyā cāpi vibhajedyantrakarmāṇi buddhimān | asaṅkhyeyavikalpatvācchalyānāmiti niścayaḥ ||18||
idānīṃ nānāvidhaśalyākāreṇa karmaṇāṃ bahutvāt saṅkhyāyāmaniyamaṃ darśayannāha- svabuddhyā cāpītyādi||18||
tatra, atisthūlam, asāram, atidīrgham, atihrasvam, agrāhi, viṣamagrāhi, vakraṃ, śithilam, atyunnatam, mṛdukīlaṃ, mṛdumukhaṃ, mṛdupāśam, iti dvādaśa yantradoṣāḥ ||19||
yantradoṣān vaktumāha- tatrātisthūlamityādi| asāramaśuddhalohādighaṭitam| agrāhi vikṛtamukham| viṣamagrāhi ekadeśagrāhi| vakram anṛju| śithilaṃ pīḍanākṣamam| atyunnatam ucchritakīlakādi| mṛdukīlaṃ durbalaśalyam| anye tu ‘vakraśithilātyunnatamṛdukīlaṃ’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- atra kīlaśabdo vakrādibhiḥ saha pratyekaṃ sambadhyate; tena vakrakīlamityādi yojyam| mṛdupāśaṃ tanupāśam| mṛdumukhaṃ śalyapīḍanāsahamukham| ete prāyeṇa svastikayantrāṇāṃ doṣā boddhavyāḥ||19||
etairdoṣairvinirmuktaṃ yantramaṣṭādaśāṅgulam | praśastaṃ bhiṣajā jñeyaṃ taddhi karmasu yojayet ||20||
yantrasya praśastatvaṃ vaktumāha- etairdoṣairityādi||20||
dṛśyaṃ siṃhamukhādyaistu gūḍhaṃ kaṅkamukhādibhiḥ | nirhareta śanaiḥ śalyaṃ śāstrayuktivyapekṣayā 40||21||
svastikayantrāṇāṃ viṣayabhedaṃ darśayannāha- dṛśyamityādi| dṛśyaṃ darśanagataṃ śalyaṃ, gūḍham adṛśyam| kaṅkamukhādibhiriti atrādiśabdaḥ pradhānavācī, tena kaṅkamukhamādi pradhānaṃ yeṣāṃ tairnirharedityarthaḥ; yadi punarihādiśabdaḥ pradhānavācī na syāttadā kākamukhasya grahaṇaṃ na syāditi| śāstrayuktivyapekṣayeti vividhā apekṣā vyapekṣā, viśiṣṭā apekṣā vā||21||
ni(vi)vartate sādhvavagāhate ca śalyaṃ nigṛhyoddharate ca yasmāt | yantreṣvataḥ kaṅkamukhaṃ pradhānaṃ sthāneṣu sarveṣvadhi(vi)kāri caiva ||22||
kaṅkamukhasya prādhānyaṃ darśayannāha- nivartata ityādi| nivartate sādhviti sādhu jhaṭiti niḥsaratītyarthaḥ, avagāhate praviśati ca sādhu, anyeṣāṃ siṃhamukhādīnāṃ sthūlamukhatvena sādhvavagāhanasādhunivartanābhāvāt; anye vivartate vṛttatvādantarbhramatītyāhuḥ| śalyaṃ nigṛhya gṛhītvā, uddharate ākarṣati| sthāneṣu sarveṣviti sandhidhamanyādiṣu| adhikāri asya kaṅkamukhasya adhikāro'sti nānyasya; anye tu ‘avikāri’ iti paṭhanti, tatrāpi sa eva tātparyārtha iti||22||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne yantravidhirnāma saptamo'dhyāyaḥ ||7||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ sūtrasthāne saptamo'dhyāyaḥ||7||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘nanvanantaramupayantreṣu paṭhiṣyamāṇo hastaḥ kathaṃ pradhānatama iti pṛcchati- kiṃ kāraṇamiti, uttarayati- yasmāditi’| iti hārāṇacandraḥ|| ayaṃ pāṭho hastalikhitapustakeṣu na paṭhyate ↩
- 2 anekānyeva yantrāṇi| yadāha vṛddhavāgbhaṭaḥ- “ataḥ karmavaśātteṣāmiyattā'vadhāraṇamaśakyam”- iti| tasmādatroktā yantrāṇāṃ śatasaṅkhyā nidarśanārthā, na tviyattāvadhāraṇapareti jñeyam ↩
- 3 atrāha vāgbhaṭaḥ- “nānāvidhānāṃ śalyānāṃ nānādeśaprabādhinām| āhartumabhyupāyo yastadyantraṃ, yacca darśane|| arśobhagandarādīnāṃ, śastrakṣārāgniyojane| śeṣāṅgaparirakṣāyāṃ, tathā bastyādikarmaṇi| ghaṭikālābuśṛṅgaṃ ca jāmbavauṣṭhādikāni ca’- iti| (vā. sū. a. 25) ↩
- 4 yāni yantrāṇi madhye kīlabaddhatvāduddhāṭitāni svastikākārāṇi jāyante tāni svastikayantrāṇi| ‘svastikamiva svastikaṃ| dakṣiṇasya bāhorvāme gamanaṃ, vāmasya dakṣiṇe iti svastikatā’ ityaṣṭāṅgasaṅgrahavyākhyāyāminduḥ ↩
- 5 ‘dve eva tālayantre’ ityevakāreṇāsya dvitvāyogavyavacchedāttatsannidhāvaniyamena dvitvenopadiṣṭasya sandaṃśayantrasya bahutvamapyurarīkurvanti| ata eva śāstramidamanuvadatā vāgbhaṭena ‘kīlabaddhavimuktāgrau’ ityādinā catvāri sandaṃśayantrāṇyupadiṣṭāni| evaṃ coddeśe sandaṃśayantrāṇīti nānupapannaṃ, tadgatabhedena bahutvāt| tālayantrāṇīti bahuvacanaṃ tu nakṣatreṣu phalgunīproṣṭhapadānāmivānyatarasyāṃ bhūmni viṣayatvādityavaśyaṃ vaktavyaṃ’ iti hārāṇacandraḥ ↩
- 6 ayaṃ pāṭhaḥ keṣucitpustakeṣu nopalabhyate ↩
- 7 vyālamukhasādṛśyaṃ tu svastikayantrāṇāṃ mukhāntarbhāga eva jñeyaṃ, na tu bāhyato'pi ↩
- 8 ‘prāyaśograhaṇādvinā'pi vyālamukhasādṛśyaṃ nāḍīyantrādīni bhavantīti darśayati, vyālamukhasādṛśyaṃ tu vakṣyamāṇasvastikayantrāṇāmeva| anyayantradarśanāditi anyayantradarśanaṃ tu vinā'pi sārūpyaṃ śāstravacanaṃ vṛddhopadeśaṃ vā prāmāṇikakṛtamidaṃ yantramiti kṛtvā yantrakaraṇaṃ prayojayatīti hetvantaraṃ bhavati’ iti cakraḥ ↩
- 9 ‘samāhitāni yathāsthānaṃ niviṣṭāvayavāni’ iti cakraḥ ↩
- 10 ‘... bhṛṅgarājāñjalīkakarṇāvabhañjana...’ iti pā. ↩
- 11 masūrākṛtibhiḥ kīlairiti masūrākāraprāntaiḥ kīlairityarthaḥ| tathā ca vāgbhaṭaḥ- “masūrākāraparyantaiḥ kaṇṭhe baddhāni kīlakaiḥ”- iti ↩
- 12 ‘vāraṅgaṃ grahaṇasthānam’ ityaṣṭāṅgasaṅgrahavyākhyāyāminduḥ| ‘vāraṅgaḥ khaḍgādimuṣṭau’ iti śabdārthacintāmaṇiḥ| ‘āvṛttavāraṅgāṇi bhugnavāraṅgāṇi’ iti cakraḥ ↩
- 13 ‘teṣāṃ siṃhavyāghrabhujaṅgamakarādimukhāni dṛśyavāraṅgeṣu prayojayet, itareṣu tu vraṇākārānurodhena kaṅkakākakurarādimukhāni’ ityaṣṭāṅgasaṅgrahe (sū. a. 34) vṛddhavāgbhaṭaḥ ↩
- 14 asyāgre ‘añjalīko jalakukkuṭaḥ, karṇāvabhañjanaḥ tittiriḥ’ ityadhikaḥ pāṭha upalabhyate kvacitpustake ↩
- 15 ‘sanibandhano'nibandhanaśca sandaṃsau’ iti hastalikhatapustake pāṭha upalabhyate, vṛddhāvāgbhaṭe'pi “sanibandhano nirnibandhanaśca sandaṃśau dvau ṣoḍaśāṅgulau bhavataḥ”- ityeva paṭhyate ↩
- 16 vṛddhavāgbhaṭe sandaṃśadvayamadhikamuktam| yathā- “tathā'nyaḥ sandaṃśaḥ ṣaḍaṅgulo'rdhāṅgulavistṛto vakradvibāhuraṅguliprāntasamāgamākṛtiḥ sūkṣmaśalyākṣipakṣmavraṇādhimāṃsaharaṇe| tadvacca mucuṇḍī, sā tu ṛjuślakṣṇā sūkṣmadantā saktadvibhujā mūle rucakanaddhā valayapīḍanācchinnārmaśeṣagambhīravraṇādhimāṃsaharaṇe’ (aṣṭāṅgasaṅgrahaḥ, sūtrasthānam, adhyāyaḥ 34)- iti ↩
- 17 ye sanigrahasandaṃśayantraṃ madhye kīlabaddhaṃ manyante teṣāṃ mate tasya svastikayantradbhedo durupapāda eva ↩
- 18 tālapadaṃ ca loke gartavācakaṃ hradavācakaṃ vā dṛṣṭam- yathā bhīmatālādipade| ‘matsyatālavaditi matsyacakravadekatālamanavabaddhe śalye, dvitālaṃ tu avabaddhe śalye’ iti cakraḥ| ‘matsyagalatālakavat’ ityaṣṭāṅgasaṅgrahe ↩
- 19 ‘nāḍīvanmadhyaśuṣirāṇi nāḍīyantrāṇi’ iti cakraḥ ↩
- 20 bhagandarayantrādīnāṃ tantrāntaroktalakṣaṇādikaṃ, pratikṛtiḥ, samprati pāścātyaistadarthaṃ vyavahriyamāṇayantraiḥ saha sādṛśyādikaṃ ca tatra tatraiva darśayiṣyāmaḥ ↩
- 21 vraṇabastiyantralakṣaṇaṃ vṛddhavāgbhaṭe evaṃ paṭhyate| yathā- “nāḍīvraṇaprakṣālanābhyañja nayantre ṣaḍaṅgule bastiyantrākāre mukhato'karṇike mūlamukhayoraṅguṣṭhakalāyapraveśasrotasī mūle nibaddhamṛducarmaṇī ca”- iti ↩
- 22 vṛddhavāgbhaṭe tvetāni nāḍīyantrāṇyadhikānyuktāni| yathā- “kaṇṭhaśalyadarśanārthaṃ nāḍīṃ daśāṅgulāyatāṃ pañcāṅgulapariṇāhām| dvikarṇasya tu vāraṅgasya saṅgrahārthaṃ tricchidramukhāṃ nāḍīṃ tatpramāṇataḥ kuryāt, tathā catuṣkarṇasya pañcacchidramukhām| śalyanirghātanīṃ tu padmakarṇikākāraśīrṣāṃ dvādaśāṅgulāṃ tryaṅgulasuṣirām ↩
- 23 “arśoyantre dve strīpuṃsāvadhikṛtya| bastiyantrāṇi prādhānyena catvāri ṣaḍaṣṭadaśadvādaśāṅgulapramāṇabhedāt| uttarabastiyantrāṇi puṃsāṃ dve meḍhrāyāmacaturdaśāṅgulatvabhedāt, strīṇāṃ dve mūtrāpatyamārgopayogitvabhedāt, kanyānāṃ caikamiti pañca| dakodarayantramekaṃ| dhūmayantrāṇi pañca| tatra trīṇi prāyogikasnaihikavairecanikabhedāt, ekaṃ kāsaghnavāmanīyayoraviśeṣāt, ekaṃ ca vraṇadhūpanārthaṃ| niruddhaprakaśayantram, alābuyantraṃ, śṛṅgayantraṃ caikaikamiti viṃśatirnāḍīyantrāṇi” iti hārāṇacandraḥ ↩
- 24 ‘sarpaphaṇamukhe dve’ iti ekaṃ ṣoḍaśāṅgulamaparaṃ dvādaśāṅgulamiti bhedena sarpaphaṇamukhasya dvaividhyaṃ jñeyaṃ| yadāha vāgbhaṭaḥ- “ubhau teṣāṃ ṣoḍaśadvādaśāṅgalau| vyūhane'hiphaṇāvakrau”- (sū. a. 26) iti ↩
- 25 ‘śarapuṅkhamukhe dve’ iti ekaṃ daśāṅgulamaparaṃ dvādaśāṅgulamiti bhedena śarapuṅkhamukhasya dvaividhyaṃ jñeyam| yadāha vāgbhaṭaḥ- “dvau daśadvādaśāṅgulau| cālane śarapuṅkhāsyau”- iti ↩
- 26 ‘baḍiśamukhe dve’ iti svānatanātyānatabhedena baḍiśamukhasya dvaividhyaṃ jñeyam ↩
- 27 hārāṇacandrastu ‘gaṇḍūpadaśarapuṅkhasarpaphaṇabaḍiśamukhe dve dve’ iti paṭhati, vyākhyāti ca- ‘eṣaṇādikarmaiṣāṃ yathāyogameva bodhyaṃ na tu yathāsaṅkhyam’ iti ↩
- 28 ‘masūradalamātramukhe dve’ iti ekamaṣṭāṅgulamaparaṃ navāṅgulaṃ| yadāha vāgbhaṭaḥ- “srotobhyaḥ śalyahāriṇī|| masūradalavakre dve syātāmaṣṭanavāṅgule”- iti ↩
- 29 atrāha vāgbhaṭaḥ- “kārpāsavihitoṣṇīṣāḥ śalākāḥ ṣaṭ pramārjane| pāyāvāsannadūrārthe dve daśadvādaśāṅgule|| dve ṣaṭsaptāṅgule ghrāṇe, dve karṇe'ṣṭanavāṅgula”- iti ↩
- 30 atrāha vāgbhaṭaḥ- “aṣṭāṅgulā nimnamukhāstisraḥ kṣārauṣadhakrame| kanīnīmadhyamānāmīnakhamānasamairmukhaiḥ”- iti|| ‘khallamukhānīti khallamauṣadhamardanapātramiva mukhaṃ yeṣāṃ tāni tathoktāni’ iti hārāṇacandraḥ ↩
- 31 atrāha vāgbhaṭaḥ- “śalākājāmbavauṣṭhānāṃ kṣāre'gnau ca pṛthak trayam|| yuñjayāt sthūlāṇudīrghāṇām”- iti ↩
- 32 “nāsetyādinoktamapyagnikarmasvabhipreyate| yaduktaṃ “kolāsthidalatulyāsyā nāsārśo'rbudadāhakṛt (vā. sū. a. 25)” iti” hārāṇacandraḥ ↩
- 33 vāgbhaṭe karṇaśodhanaṃ, garbhaśaṅkuḥ, antravardhmaśalāketi śalākāyantratrayamadhikamuktam| yadāha- “karṇaśodhanamaśvatthapatraprāntaṃ sruvānanam”- iti| tathā “nato'gre śaṅkunā tulyo garbhaśaṅkuriti smṛtaḥ| aṣṭāṅgulāyatastena mūḍhagarbhaṃ haret striyāḥ”- iti| tathā- “śalākāmantravardhmani| madhyordhvavṛttadanḍāṃ ca mūle cārdhendusannibhām” iti| antravardhmaśalākā aprāptaphalakośāyāmantravṛddhyāṃ dāhārthamupayujyate| yathoktaṃ cikitsite (a. 19) ‘tatra yā vaṅkṣaṇasthāṃ tāṃ dahedardhenduvakrayā’ iti ↩
- 34 ‘gaṇḍūpadetyādau sādṛśyaṃ ca yantramukhe jñeyam’ iti cakraḥ ↩
- 35 ‘aśmarīnirdiṣṭaṃ yantramagnavakraṃ sarpaphaṇamukhameva’ iti cakraḥ ↩
- 36 ‘vyūhanaṃ tu cūrṇitāśmaryādīnāṃ saṅgrahaṇaṃ’ iti hārāṇacandraḥ| ‘vraṇauṣṭhayoḥ sannihitīkaraṇam’ iti gaṇanāthasenaḥ, ‘viparītasthānāṃ māṃsādīnāṃ samyagracanam’ ityaṣṭāṅgasagrahavyākhyāyāminduḥ, ‘vyūhanaṃ prasṛtamāṃsādīnāṃ yathāsthānaṃ vinyāsaḥ’ iti hemādriḥ ↩
- 37 ‘atra śalākāyantreṣu tulyarūpāṇāmapi yantrāṇāṃ ṣaḍādisaṅkhyāniyamaḥ prāyastāvataiva karmasamāptiṃ sūcayati’ iti cakraḥ ↩
- 38 ‘upamitāni yantrairityupayantrāṇi’ iti hārāṇacandraḥ| ‘anuyantrāṇi’ iti vāgbhaṭe pāṭhaḥ ↩
- 39 ‘vartanaṃ bhagnāsthyādīnāṃ yathāyathaṃ sthāpanaṃ, cālanaṃ galādāvavabaddhāsthiśalyādīnāmapanayanaṃ, vivartanaṃ parāṅmukhībhūtasyāsthyāderapavartanam, āñchanamatikṣiptasyāsthnaḥ kuñcitasya vā'ṅgulyāderāyamanaṃ, bhañjanaṃ śalyakarṇāderāpothanaṃ khaṇḍanaṃ vā, dāraṇaṃ viṣasaṃhitānāmasthnāṃ dvidhākaraṇam, ṛjukaraṇaṃ kuñcitasya gātrasya bandhanādinā saralīkaraṇam’ iti hārāṇacandraḥ ↩
- 40 ‘śalyaṃ svastikayantraistu nirhareta bhiṣagvaraḥ’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩